Кіріспе

VI ғасырдағы Византиялық генерал Нарсес (кейде Нерсес деп те жазылады; ; ; Ναρσής; 478–573) – Византия императоры Юстиниан I-нің қызметінде болған ең көрнекті генералдардың бірі. Ол Юстинианның билігі кезінде болған Римді қайта жаулау кезеңінде маңызды рөл атқарды. Нарсес – римдік мәдениетке сіңген армян. Өмірінің көп бөлігін Константинополь императорлар сарайында маңызды евнух ретінде өткізді.

Шығу тегі

Нарсес Персеменстанда туған – Арменияның шығыс бөлігі, бұл жер 100 жыл бұрын Ацилизен бейбіт шарты бойынша Парсыға берілген еді. Ол парфяндық ақсүйек руы Карен әулетінің тармағы болған Камсаракан армян ақсүйек отбасының мүшесі болды. Оның ең алғашқы айқасы б.з. 530 жылы Прокопийдің еңбектерінде кездеседі. Нарсестің туған жылы белгісіз; тарихшылар оның 478, 479 және 480 жылдары туғанын айтады. Оның қайтыс болған жылы да белгісіз, 566 және 574 жылдар аралығында, яғни ол сексен алтыдан тоқсан алтыға дейін жасқа жеткен. Оның отбасы және тегі туралы толыққанды мәлімет жоқ, оның тегі мен қалай евнух болғаны туралы көптеген әңгімелер айтылады. Мириналық Агатхиа Сколастикус оны былай сипаттады: «Ол салауатты ойға ие, және заманға бейімделуге шебер адам еді. Ол әдебиетті жақсы білмеген, сөз өнерінде тәжірибесі болмаған, бірақ ақыл-ойының зор күшімен осы кемшіліктерін толықтырып, көптеген адамдар ойлағаннан гөрі денесі күшті және рухы жоғары болды».

Дін

Нарсес өте діндар адам болған және Әзіре Мәриямға ерекше құрметпен қараған. Евгрий Сколастик өзінің "Шіркеу тарихы" еңбегінде, оған шабуыл жасаудың дұрыс уақытын Мәриямның айтатынын және Нарсес оның келісімінсіз ешқашан шайқасқа түспейтінін жазған. Сондай-ақ, ол кедейлерге жомарттықпен көмектесіп, шіркеулерді қалпына келтіруге ынта білдірген. Ол дұға мен бейкүнәлікте осыншама берілгендіктен, "жеңіске қару-жарақ емес, Құдайға бағытталған жалбарыныстары арқылы жеткен". Армияның бас қолбасшысы болар алдында Нарсес Каппадокияда шіркеу мен монастырь салған, зейнеткерлікке шыққан соң сонда барып тұру ниетімен.

Ерте мансап

Нарсестің қалай және қашан Константинопольға келгені, немесе ол Ұлы палата кеңсесінде қалай бекініп алғаны белгісіз. Прокопий Нарсесті алғаш рет еске алғанда, ол 530 жылы император Юстиниан I-нің үй басқарушысы қызметін атқарған. Нарсес императордың қаржысын және императорлық қазынадан жасалатын төлемдерді басқарған жоғары қазынашы еді. Ол шендік сатыдан өсті, императордың евнухтардан құралған күзет жасағының командирі болды, соңында Ұлы палата қызметкері (praepositus sacri cubiculi) және сарбаздар шебері (magister militum) атанды. Теодосий II 422 жылы евнухтарға патрицийлер ретінде қызмет етуге тыйым салғанмен (ол Ұлы палата қызметкерінің "магистрат емес, "министр" екенін білдірді), Юстиниан бұл заңды күштен шығарды, осылайша Нарсес те патриций болды.

Никадағы тәртіпсіздіктер

532 жылы Ника көтерілісін басуға Нарсес қатысты; Юстиниан немесе Феодора оған көк фракцияның басшыларын сатып алу үшін жеткілікті қаражат беруді бұйырды. Нарсес олардың фракциялық дауларын пайдаланып, Гипатийдің, олар император деп жариялауға асығып жатқан адамның, жасыл фракциядан екенін, ал Юстинианның көк фракцияны қолдайтынын еске салды. Ақша немесе оның сөздері көк фракцияны Юстинианды қолдауға және Гипатийға қарсы көтерілуге итермеледі. Нарсес өзі Гипатийді императорлық мінберден сүйреп әкеткендердің қатарында болуы мүмкін.

Әскери мансап

Нарсестің Ника көтерілісін басуға қатысы және көмегі кенеттен оны Белзиарға көмектесу үшін Италияға аттанатын орташа мөлшердегі әскердің басшысы етіп тағайындады. 538 жылдың маусым айында, шамамен 7000 сарбаздан тұратын әскер Анконаға жетті. (Нарсес басқарған әрбір әскер айналасындағы тайпалардан таңдалған түрлі халықтардан құралған еді.) Прокопий Нарсесті патша қазынасының сақшысы және евнух деп атап, оны "евнухтан күтілетіннен де жанкешті және күшті" деп сипаттады. Нарсес Белизариймен Фирмуда кездесті, онда соғыс кеңесі өтті. Кеңес Ариминум қамалға алуға қатысты мәселені және әскер командирі Иоаннмен байланысты жағдайды талқылады. Нарсес өзінің бұрынғы "әрекетсіздігі" үшін жазаланғанын және готтар Риминиді басып алса, соғыстың бағыты өзгеруі мүмкін екенін айтты. Белизарий мен Нарсес әскер колоннасын таулы жолдар арқылы солтүстік-батыстан Риминиге қарай бағыттап жіберді. Иоанн Белизарийді сендіргені үшін Нарсеске ризашылық білдірді және Прокопийдің сөзінше, екеуінің арақатынасы туралы пікір білдірді: "Сол кезден бастап осы екі адам [Белизарий мен Нарсес] бір-біріне үлкен күдікпен қарасты". 538-39 жылдардың күзі мен қысында Италиядағы армия Белизарий мен Нарсес арасында екі топқа бөлінді. Юстинианның өзі Белизарийге хат жолдап, былай деді: "Біз өзіміздің басқарушымыз Нарсесті әскерге басшылық ету үшін Италияға жіберген жоқпыз. Біз Белизарийдің ғана әскерге толық басшылық етуін қалаймыз, ол қалай дұрыс деп ойласа, солай істесін, ал сіздердің міндетіңіз – мемлекет мүддесі үшін оған бағыну". Алайда, бөлініс сақталды және Милан қаласы осы бөлінген басқарудың құрбаны болды. Нарсес Константинопольға қайта шақырылды, бірақ оны ұятқа қалдырмады, өйткені оған өзінің кейбір варвар сақшыларын қалдыруға рұқсат берілді. Қайта шақырылғаннан кейін Нарсес "сарайдағы ықыласын жоғалтпады, император мен оның әйелінің ең сенімді қызметшісі болып қалды". Келесі он екі жыл ішінде, 539-551 жылдары, Нарсес туралы тарихи мәліметтер аз, ол көбінесе көлеңкеде жұмыс істеген сияқты. 541 жылы Нарсес императрица Феодора мен Антонинаға (Белизарийдің әйелі) Каппадокиялық Иоаннды құлатуға көмектескен деп есептеледі. 545 жылы Юстиниан Нарсесті герулдардың басшыларына, сол варвар ұлты арасында оның танымал екенін ескере отырып, әскер жинау үшін жіберді.

Италияға оралу

Ақыры 551 жылы Нарсес Италияға қайтарылып, ең үлкен жеңістерін бағындырды. Императордың туысы Германды Юстиниан он жыл бұрын бастаған ісін аяқтауға тағайындады. Бірақ, 550 жылы Италияға жолға шыққанда Герман ауырып, "күртен өмірден озды". Нарсес жаңа әскер қолбасшысы болып тағайындалды, оған жоғары билік берілді және он екі жыл бұрын шақырылып алынған Италияға оралды. Көптеген тарихшылар Нарсес қарт болғандықтан, Юстинианға қарсы сәтті көтеріліс ұйымдастыра алмайтындай етіп, қолбасшылыққа тағайындалғанын айтады. Нарсестің жаңа лауазымындағы ең үлкен артықшылығы – императордың қаржылық ресурстарын пайдалану мүмкіндігі болды. Қазынаның арқасында Нарсес 20 000 мен 30 000 аралығында әскер жинауға қол жеткізді. Сондай-ақ, Нарсес көптеген жалдамалы сарбаздардың құрметіне ие болған сияқты, себебі ол оларға "өте жақсы" қараған. Прокопий Нарсес құрған әскердің жабдықталуы мен саны "Рим империясына лайық" екенін хабарлады. Бұл әскер Нарсестің бұрынғы басқаруларының көптеген ерекшеліктерін көрсетті, өйткені әскердің көп бөлігі варварлардан тұрды. Тағайындалғаннан кейін Италияға жету үшін Нарсеске бір жылдан астам уақыт кетті, өйткені оның бүкіл әскері Адриатика теңізінің жағалауымен ұзақ жол жүрді. Остготтардың патшасы Тотила Шығыс Италия теңізін бақылап, Нарсес әскеріне жабдық жеткізетін кемелердің қозғалысын қиындатты. Салоналық Иоанн 38 кемемен, ал Валериан 12 кемемен Тотиланың күштеріне қарсы шығып, Анконаға көмек әкелді. Прокопий Сена Галлика шайқасын құрлықтағы шайқас сияқты теңіз шайқасы деп сипаттады. "Жақын арада садақтан оқтар атылып, қылыш пен найзамен күрес жүргізілді, дәлдей құрлықтағы шайқаста болғандай". Сена Галлика шайқасындағы Византияның жеңісі зор болды, өйткені 47 гот кемесінің 36-сы жойылды және гот адмиралы Гибал тұтқындалды. Тарихшы Арчибальд Льюис Нарсес жеңіске тек Тотиланың теңіздегі үстемдігі аяқталғаннан кейін ғана жете алатынын атап көрсетті. Нарсестің жорығының өте баяу болуының бірнеше себебі болды. Тотила кешіктіру тактикасын қолдану үшін түрлі әскерлерді жіберді, ал франктар Нарсестің одақтастары – Ломбардтардың жаулары болғандықтан, еркін өтуге рұқсат бермеді. Прокопий Нарсес "толыққанды шатасқан" деді, бірақ Иоанн Италияның сол бөлігімен жақсы таныс болды және оған қалай әрекет ету керектігін кеңес берді. Осы кеңеске сүйене отырып, Нарсес қарсылықсыз Равеннаға жетті. Тотила Нарсес теңізден келеді деп ойлаған болуы мүмкін, өйткені барлық бұрынғы шабуылдар сол жерден басталған.

Тагина шайқасы

Тотиланың негізгі әскерін іздеп бара жатқанда, Нарсес Римини қаласындағы шағын гот гарнизонымен кездесті. Бұрын готтар қоршаған Риминиде қолбасшылық еткен Иоанн Нарсеске қайтадан кеңес берді. Прокопий нақты маршрутты дәл көрсетпеген, соның салдарынан алдағы шайқастарды қайта құруда шатасу туды. Прокопий келесі шайқасты "Busta Gallorum" деп атады, бірақ көптеген тарихшылар қазір оны Тагина шайқасы деп атайды. Нарсес Тотилаға хабар жіберіп, оған бағынуды немесе шайқас болатын күнді атауды ұсынды. Прокопий Тотиланың жауабын келтіреді: "Сегіз күннен кейін күшімізді сынасайық". Нарсес бұл сөздерге сенбеді және Тотиламен кездескенде тактикалық қорғаныс тактикасын таңдады, өйткені оның әскері Тотиланың әскерінен көп болатын. Алдағы шайқас Нарсес үшін ең маңызды жеңіс болады және оның әскери қабілеттері Белисарийдікінен кем емес деп есептеледі.

Тактикасы

Нарсестің Тагина шайқасындағы үлкен жетістігі, шайқас басталмас бұрын оның әскерін қалай орналастырғанынан туындады. Нарсес әскерін "ай тәрізді" формациямен құрды, ортасында негізінен жаяу әскер, ал екі жағында садақшылар болды. Жаяу әскердің көп бөлігі бұрынғы атты әскерлерден тұрды, себебі готтардың көпшілігі қарапайым жаяу әскердің осал және шабуылға ұшырағанда қашатынын ойлады. Кейбір тарихшылар Нарсес герулилер мен ломбардтарды ортаға орналастыру арқылы саяси мақсатқа ие болғанын айтады, мүмкін ол олардың Тотилаға деген сымбаты немесе құрметі бар деп күдіктенген шығар. Айдың екі шетіне жаяу садақшылар орналастырылды, бұл оларға готтардың атты әскерін тікелей оқтармен жоюға мүмкіндік берді. (Садақшылардың орналасуы және шайқасқа тигізген әсері кейінгі Аженкур шайқасына ерекше ұқсас.) Өйткені Тотила әскерлеріне тек найза қолдануды бұйырған, ол жылдам шабуылдың шайқасты жеңіске жеткізетініне сенген. Тотила әскерді толқын-толқын жіберді, бірақ жаңбыр сияқты төгілген жебелерден олар соншалықты шатасып, дезориентацияға түсті, олар аттан түскен жаяу әскермен кездескенде толығымен күшін жойды. Готикалық жаяу әскері тікелей шайқасқа қатыспады, өйткені тиімді болу үшін жеткілікті түрде алға жылжуға батыл болмады. Олар Нарсестің атты әскері төбеден шабуылдайды деп қорқып, жорықтың артында қалды. Соңында Тотиланың атты әскері өздерінің жаяу әскерінің қатарына кері итерілді, содан кейін Нарсес резервте сақталған атты әскерімен шабуыл жасады. Қарсыластардың шегінуі тез жеңіліске айналды, өйткені готтардың атты әскері жаяу әскердің үстінен өтіп, олар да шегінуге қосылды. Тотила осы шайқаста қаза тапты, ал Прокопий остготтар патшасының тағдыры туралы екі нұсқа келтірді. Бірінші нұсқада Тотила шайқастан аман қалған және бес серігімен бірге қашқан делінеді. Гепидтердің басшысы Асбад оны қуып желіп, найзасын Тотилаға тигізді. Денесі дереу Капреа ауылына жеткізіліп, асығыс жерленді. Екінші нұсқада Тотила бірінші толқында жараланып, нысанасын танымаған садақшының оғынан көз жұмды. Тарихшылар бірінші нұсқаны көбірек қабылдайды, себебі кейіннен готикалық әйел Тотиланың қайда жерленгенін көрсетті, денесі эксгумацияланып, сәйкес анықталды.

Рим

Нарсес Тагина шайқасынан кейін Римге жорық жасады және қаланы қысқаша қоршауға алуға мәжбүр болды. Нарсес бір жағынан көптеген садақшылардан тұратын үлкен күшпен шабуылдаса, Джон қабырғаның басқа бөлігіне шабуыл жасады. Римнен Нарсес Италиядағы қалған остгот әскерін тазарту жұмыстарын бастады. Нарсес жасаған келесі маңызды қадам – Кумадағы Тотиланың қазынасын басып алу болды. Прокопий де, Агафий да Кума бекінісінің күштілігі туралы жазды. Прокопий оны «өте мықты бекініс» деп атады, ал Агафий оны «жақсы бекітілген» деп мәлімдеді. Армияның бір бөлігі ел бойынша Теиаспен (Тотиланың ұлы, жаңа гот патшасы) күресу үшін жіберілген кезде, үлкен жасақ Кампанияға Куманы басып алу үшін аттанды. Теиас Италияға жорық жасаған Нарсестің үлгісін қайталап, император әскерін айналып өтті. Шамамен екі ай бойы шағын шайқастардан кейін Теиас тауларға шегінді. Олар Монс Лактариусқа қарай жылжыды, бірақ көп ұзамай аштықтан қаза тапты.

Монс Лактарий шайқасы

Готтар кенеттен таудан төмен түсіп, жаяу әскерді күтпеген жерден шабуылдады. Готтардың атсыз шабуылдауының себептері белгісіз, бірақ шабуылдың күрттігі Нарсестің де атсыз соғысуына себеп болған сияқты. Соғыс екі күнге созылды, ал Прокопий Теиас патшасының батырлығын баяндады. Ол бұл шайқасты "үлкен маңызға ие шайқас" деп сипаттап, Теиас патшаның ерлігі "аңыз батырларынан кем емес" екенін айтты. Прокопий шайқастың өзі куәсі болмады, тек басқалардың айтуынша қайта баяндады. Теиас Нарсеске қарсы шабуылға көшбасшылық етті. Прокопийдың айтуынша, оның қалқаны жебелермен толған сайын, оның қаруласы оған тағы бір жебе беріп тұрды. Соңында, оның қалқанына найза тигенде, тағы бір найза алды, бірақ өлімге кесілді. Сол әскер оның басын Готтарға патшаларының қаза болғанын көрсету үшін кесіп алды, бірақ бұл Готтарды жігерсіздікке түсірмей, керісінше, оларды тағы бір күн соғысуға ынталандырды. Екінші күн де бірінші күнге ұқсас болды, готтар жаяу шабуылдап, тактикасыз соғысты. Ақырында готтар Нарсеске өздерінің бірнеше офицерлерін жіберді, елден қауіпсіз шығуға рұқсат берілсе, олар бағыныштайтындарын айтты. Джоннан кеңес алған Нарсес олардың бағыныш шарттарын қабылдады.

Соңғы шайқастар

Готтардың соңғы жеңілісінен кейін Леутарис және Буциллин ағайындар басқарған франктар, жақында қайта басып алынған жерлерге шабуыл жасауға тырысты. Liber Pontificalis-тен: "Олар (Франктар) осылайша Италияны да қиратты. Бірақ, олар да Раббының көмегімен Нарсес тарапынан жойылды. Бүкіл Италия қуанышқа бөленді". Келесі бір-екі жылда Нарсес елді аралап, Византия билігін қайта орнатып, қарсылық көрсеткен қалаларды қоршауға алды. Бірақ Альп таулары арқылы франктардың саны көбейгенде, Нарсес Римде қайтадан әскерін жинап, көктем келген соң оларға қарсы жорыққа шықты. Франктар екі ағайындының басшылығымен екі бөлек бағытпен ілгеріледі, бірақ сонымен бірге тонауды да тоқтатпады. Казилинум шайқасында Нарсес орталыққа аттан түскен әскердің орнына, ауыр қаруланған жаяу әскерін орналастырды. Бұл – "анте сигнани" деп аталатын, ұзын, тізеге дейін жететін зәрлі халат киетін, таңдаулы әскерлер еді. Қанаттарда жақсы жаттығудан өткен атты әскер орналасқан, олар әскердегі барлық қару-жарақпен жабдықталған. Агатхиа қарсы жақтан франктарды "өте жабайы және атты әскерден мүлдем құралған емес" деп сипаттайды. Олардың қылыштары сол жамбасқа ілінген, ал негізгі қарулары – лақтыратын айдар және ілмекті сүңгілер еді". Франктар Нарсестің орталық бөліміне шабуыл жасады, ол бастапқыда кері шегінді, бірақ шабуылдаушыларды баяулатқан герулдер оны нығайтты. Осы сәтте Нарсес қанаттардан атты әскерін айналдырып шабуылға жіберді, бірақ франктармен тікелей қақтығысудан аулақ болды. Оның орнына, ол оларға жартылай жалаңаш варварларға көптеген жебелерді атуды бұйырды. Соңында франктар дүркіреп, тығыз қатарларын жойды. Нарсес жалпы шабуылға түйтабан берді, олардың қатарын жарып, оларды қырды. Франктар қырғынға ұшырады, Агатхиа сол күні олардың тек бесеуі ғана Нарсестен қашып құтылды деп мәлімдеді. Нарсестің үш маңызды жеңісіне де оның атты әскер мен садақшыларды тиімді үйлестіріп, жауларының арасында тәртіпсіздік тудырып, одан пайдалануға болған шеберлігі себеп болды. Содан кейін, 554 жылдың күзінде жеңіске жеткен Нарсес Римге оралды, мүмкін ресми жеңіс шеруіне қатысу үшін; бірақ Агатхиа, бұл мүмкіндіктің жалғыз куәсі, "осы туралы тіпті риторикалық сипаттама да бермейді" және одан әрі егжей-тегжейлі мәлімет ұсынбайды.

Соңғы жылдар

Алдағы он екі жыл бойы Нарсес Италияда қалып, оның үкіметін "қайта ұйымдастыруға кіріскен" болуы мүмкін. Юстиниан Нарсеске "прагматикалық санкциялар" деп аталатын жаңа жарлықтар сериясын жіберді. Көптеген тарихшылар Нарсесті өзінің мансабының осы кезеңінде экзарх деп атайды. Нарсес Италияда бірнеше қалпына келтіру жұмыстарын аяқтады, бірақ Римді бұрынғы шағына қайтаруға қол жеткізе алмады, алайда қалаға кіретін көптеген көпірлерді жөндеп, қала қабырғаларын қайта тұрғызды. Нарсестің соңғы жылдары туралы көп мәлімет жоқ. Кейбір тарихшылар оның 567 жылы қайтыс болғанын, ал басқалары 574 жылы қайтыс болғанын айтады, егер солай болса, ол 96 жасқа дейін өмір сүрген болуы мүмкін. Аңыз бойынша, Нарсес өзінің билігіндегі римдіктерді дерлік құлдарға айналдырғаны үшін Константинополға қайта шақырылды, бұл жаңа император Юстин II және оның әйелі, императрица Софияны ренжітті. Содан кейін Нарсес Неапольге зейнетке шықты. Апокрифтік, бірақ жиі айтылатын әңгімеде София Нарсеске алтын тарақ жіберіп, оны сарайға қайта оралып, әйелдердің тоқымасын қадағалауға шақырды, ал Нарсес оның және Юстиннің ешқашан таба алмайтын жіп тоқып алатынын айтты. Неапольден Нарсес ломбардтарға Солтүстік Италияға шабуыл жасауға шақыру жіберді деген қауесет бар. Тарихшы Дунлап императрица мен Нарсес арасындағы антагонизмнің болуын күмәнданады. Пауыл Диакон оның денесі Константинополға қайтарылғанын жазды, ал Ефестік Иоанн Нарсестің өзі құрған Битиния монастырында император мен императрицаның қатысуымен жерленгенін жазды.