Қате пікірлер мен логикалық қателіктер: Когнитивтік бұрмалаушылықтар

Кіріспе

Нормадан немесе рационалдылықтан ауытқудың жүйелі үлгілері, логикалық қателерге жиі кездесетін қателіктер.

Танымдық бейістік – нормадан және/немесе рационалдылықтан ауытқудың жүйелі үлгілері. Олар көбінесе психология, социология және мінез-экономикасында зерттеледі. Бұл бейістіктердің көпшілігінің нақтылығы қайталанатын зерттеулер арқылы расталғанмен, оларды қалай жіктеу немесе түсіндіру туралы пікір таластары жиі болады. Кейбір танымдық бейістіктердің бірнеше теориялық себептері белгілі, бұл оларды олардың ортақ тудыру механизмі бойынша жіктеуге мүмкіндік береді (мысалы, шулы ақпаратты өңдеу). Герд Гигеренцер танымдық бейістіктерді сот қателері ретінде қарастыруды сынға алды және оларды логикалық ойлаудан рационалды ауытқулар деп түсіндіруді ұсынады. Түсіндірілімдерге ақпаратты өңдеу ережелері (яғни, ақыл-ойдың қысқа жолдары) жатады, олар эвристика деп аталады және ми шешімдер немесе бағалаулар жасау үшін пайдаланады. Бейістіктердің түрлі формалары бар және олар танымдық ("салқын") бейістік ретінде көрінеді, мысалы, ақыл-ой шуы.

Сонымен қатар, кейбір бейістіктердің пайдасыз немесе иррационалды екендігіне, әлде пайдалы көзқарастар мен мінез-құлыққа әкелетініне қатысты даулар бар. Мысалы, басқа адамдармен танысқанда, адамдар көбінесе өз болжамдарын растауға бағытталған сұрақтар қояды. Алайда, осы растау түрі әлеуметтік дағдының мысалы ретінде де қарастырылады; басқа адаммен байланыс орнатудың тәсілі. Бұл зерттеулер көбінесе адамдарды қамтыса да, бейістіктерді көрсететін кейбір нәтижелер адам емес жануарларда да табылды. Мысалы, маймылдарда жоғалтудан қашу және тышқандарда, көгершіндерде және маймылдарда гиперболалық дисконттау байқалды.

Сенім, шешім қабылдау және мінез-құлық

Бұл қателіктер сенімдердің қалыптасуына, ойлау жолдарына, бизнес және экономикалық шешімдерге, сондай-ақ жалпы адамның қылықтарына әсер етеді.

Тіреудің ауытқуы

Нысанға сүйену қателігі немесе фокускализм – шешім қабылдау кезінде бір белгіге немесе ақпаратқа (әдетте сол мәселе бойынша алғашқы алынған ақпаратқа) тым көп жүктелуге бейімділік. Консерватизм қателігі – жаңа деректер ұсынылғанда адамның сенімін жеткіліксіз деңгейде өзгертуге бейімділік. Функционалдық бекіністілік – адамды бір затты тек дәстүрлі қолданылу жойымен пайдаланумен шектейтін бейімділік. Құрал заңы – таныс құралдарға немесе әдістерге артық сену, баламалы тәсілдерді назарға алмау немесе оларды төмен бағалау. "Егер сенде тек балға болса, әр нәрсе тырнақтай көрінеді".

Қолжетімділік эвристикасы

Қолжетімділік эвристикасы (сондай-ақ қолжетімділік қателігі деп те аталады) – есте сақтаудағы «қолжетімділігі» жоғарырақ оқиғалардың ықтималдығын жоғары бағалау бейімділігі, бұл естеліктердің неғұрлым жақында болғанына немесе олардың неғұрлым ерекше немесе эмоционалды түрде күшті болғанына байланысты болуы мүмкін. Қолжетімділік эвристикасы келесілерді қамтиды немесе қамтылуы мүмкін: Антропоцентрлік ойлау, басқа, нашар таныс биологиялық құбылыстар туралы ой жүгірту үшін адам аналогияларын пайдалану бейімділігі. Антропоморфизм – жануарларды, заттарды және абстрактілі ұғымдарды адамдық қасиеттерге, сезімдерге немесе ниеттерге ие деп сипаттау. Керісінше, басқа адамға сезімдер мен ойларды жатқызудан бас тарту – дегуманизацияланған қабылдау, объективтендірудің бір түрі. Назар аудару қателігі, қабылдаудың қайталанатын ойлардың әсеріне ұшырау бейімділігі. Жиілік иллюзиясы немесе Баадер-Майнхоф құбылысы. Жиілік иллюзиясы – бірдеңе байқалғаннан кейін, сол нәрсенің кез келген мысалы байқалады, бұл оның жиі кездесетініне деген сенімге әкеледі (іріктеу қателігінің бір түрі). Баадер-Майнхоф құбылысы – жақында назар аударған нәрсе күтпеген жиілікпен пайда болатын сияқты көрінетін иллюзия. Ол Баадер-Майнхоф тобы туралы айтылған жиілік иллюзиясының бір жағдайынан кейін аталған. Жасырын байланыс, сөздерді салыстыру жылдамдығы олардың қаншалықты тығыз байланысты екеніне байланысты. Көрнектілік қателігі, объективті стандарттар бойынша бұл айырмашылық көбінесе маңызды болмаса да, көзге түсетін немесе эмоционалды түрде күшті заттарға назар аудару және көзге түспейтін нәрселерді елемеу бейімділігі. Сондай-ақ, фон Ресторф эффектісін қараңыз. Іріктеу қателігі, статистикалық үлгінің мүшелері толығымен кездейсоқ таңдалмаған кезде пайда болады, бұл үлгінің популяцияны дұрыс көрсетпеуіне әкеледі. Тірі қалғандар қателігі, ол қандай да бір процестен «өткен» адамдарға немесе нәрселерге назар аударады және олардың көрінбейтіндігіне байланысты өтпегендерді елемеуге әкеледі. Көп жүретін жол әсері, жиі қолданылатын маршруттарды жүріп өтуге кеткен уақытты төмен бағалау және жаңа маршруттарды жүріп өтуге кеткен уақытты жоғары бағалау бейімділігі.

The availability heuristic (also known as the availability bias) is the tendency to overestimate the likelihood of events with greater "availability" in memory, which can be influenced by how recent the memories are or how unusual or emotionally charged they may be. The availability heuristic includes or involves the following:
Anthropocentric thinking, the tendency to use human analogies as a basis for reasoning about other, less familiar, biological phenomena. Anthropomorphism is characterization of animals, objects, and abstract concepts as possessing human traits, emotions, or intentions. The opposite bias, of not attributing feelings or thoughts to another person, is dehumanised perception, a type of objectification. Attentional bias, the tendency of perception to be affected by recurring thoughts. Frequency illusion or Baader–Meinhof phenomenon. The frequency illusion is that once something has been noticed then every instance of that thing is noticed, leading to the belief it has a high frequency of occurrence (a form of selection bias). The Baader–Meinhof phenomenon is the illusion where something that has recently come to one's attention suddenly seems to appear with improbable frequency shortly afterwards. It was named after an incidence of frequency illusion in which the Baader–Meinhof Group was mentioned. Implicit association, where the speed with which people can match words depends on how closely they are associated. Salience bias, the tendency to focus on items that are more prominent or emotionally striking and ignore those that are unremarkable, even though this difference is often irrelevant by objective standards. See also von Restorff effect. Selection bias, which happens when the members of a statistical sample are not chosen completely at random, which leads to the sample not being representative of the population. Survivorship bias, which is concentrating on the people or things that "survived" some process and inadvertently overlooking those that did not because of their lack of visibility. Well travelled road effect, the tendency to underestimate the duration taken to traverse oft travelled routes and overestimate the duration taken to traverse less familiar routes.

Танымдық диссонанс

Когнитивтік диссонанс – қарама-қайшы ақпаратты қабылдау және оның психикалық салмағы. Нормальдық қалыптасу, когнитивтік диссонанстың бір түрі, бұрын ешқашан болмаған апатқа дайындалудан немесе оған ден қоймаудан туындайды. Еңбекті ақтау – адамның бір нәтижеге жету үшін күш салса, оған үлкен құндылық тағайындау бейімі. Бұл нәтижеге оның нақты құндылығынан артық мән берілуіне әкелуі мүмкін. Мысалы, IKEA эффектісі – адамдардың IKEA жиһазы сияқты өздері жартылай құрастырған заттарды, соңғы өнімнің сапасына қарамастан, пропорционалды түрде жоғары бағалау бейімі. Бен Франклин эффектісі, егер біреу сізге жақсылық жасаса, сіз де оған жақсылық жасауға, сізге одан жақсылық келгеннен гөрі көбірек бейім болады.

Бекіту теріс әсері

Растауға бейімділік – адамның өзінің алдын ала түсініктерін растайтын ақпаратты іздеу, түсіндіру, назар аудару және есте сақтау бейімділігі. Одан басқа көптеген когнитивтік бейімділіктер де бар, олар растауға бейімділіктің түрлері болып табылады: кері әсер – бұрынғы сенімдерді нығайту арқылы жоққа шығарылатын дәлелдерге қарсылық таныту бейімділігі. Конгруэнттік бейімділік – ықтимал баламалы гипотезаларды тексерудің орнына, гипотезаларды тікелей сынау арқылы тексеру бейімділігі. Бақылаушының күту әсері – зерттеушінің белгілі бір нәтижені күтуі және осы нәтижені табу үшін тәжірибені бейсана түрде өзгертуі немесе деректерді дұрыс түсінбеуі (сондай-ақ, субъект күту әсерін қараңыз). Селективті қабылдау – күтулердің қабылдауға әсер ету бейімділігі. Семмельвейс рефлексі – парадигмаға қайшы келетін жаңа дәлелдерді қабылдамау бейімділігі. Эгоцентрикалық бейімділіктің түрлері: бейімділікке қарсы тұру – өзінің басқалардан кем бейімді екенін ойлау немесе өзіндегіден гөрі басқаларда когнитивтік бейімділіктерді анықтауға қабілетті болу. Жалған консенсус әсері – адамдардың өзімен келісетін басқалардың санына байланысты асыра бағалау бейімділігі. Жалған бірегейлік – адамдардың өз жобаларын және өзін шын мәнінде болғаннан гөрі ерекше деп санауы. Форер әсері немесе Барнум әсері – адамдардың жеке тұлғалық сипаттамаларға жоғары дәлдік беретін бейімділігі, бірақ олар нақты олар үшін жасалған сияқты көрінеді, бірақ шын мәнінде көптеген адамдарға қатысты жалпылама болып келеді. Бұл әсер кейбір сенімдер мен тәжірибелердің кеңінен таралуын түсіндіруге көмектеседі, мысалы, астрология, болжам айту, графлогия және кейбір тұлғалық тесттер. Асимметриялық түсініктің иллюзиясы – адамдардың өздерінің әріптестерін өздерінен жақсы білетінін сезінуі. Басқарудың иллюзиясы – сыртқы оқиғаларға өзінің әсерін асыра бағалау бейімділігі. Ашықтықтың иллюзиясы – адамдардың өздерінің жеке психикалық күйлерін басқалардың қаншалықты білетінін және басқалардың психикалық күйлерін қаншалықты жақсы түсінетінін асыра бағалау бейімділігі. Дұрыс болудың иллюзиясы – адамның өз шешімдерінің дәлдігін асыра бағалау бейімділігі, әсіресе қолжетімді ақпарат сәйкес немесе өзара байланысты болған кезде. Иллюзорлық артықшылық – адамның өзінің қалаулы қасиеттерін басқалардан жоғары бағалауы және қаламаған қасиеттерін төмен бағалауы. (Бұл "Wobegon эффектісі", "орташадан жақсы әсері" немесе "артықшылық бейімділігі" деп те аталады.) Наив цинизм – өзінен гөрі басқаларда өзімшілдік күту. Наив реализм – біз шындықты объективті және бейтарап түрде көреміз, фактілер баршаға айқын, ақылға қонымды адамдар бізбен келіседі және олай етпейтіндер ақпаратсыз, жалқау, ақылға қонымсыз немесе бейтарап деп сену. Өте сенімділік әсері – сұрақтарға жауап беруде өте сенімді болу бейімділігі. Мысалы, кейбір сұрақтарға "99% сенімді" деп бағаланған жауаптардың 40% дұрыс емес болып шығады. Жоспарлау қателігі – адамдардың белгілі бір тапсырманы орындауға кететін уақытты кем бағалау бейімділігі. Қайырымдылықтың жоғалуы – белгілі бір құрбандарға қарағанда, белгісіз құрбандарға мейіріммен қарауға бейімделу. Конъюнкциялық жаңылыс – белгілі бір жағдайлардың осы жағдайлардың жалпы нұсқасынан гөрі ықтимал деп қабылдау бейімділігі. Ұзақтығын елемеу – оның құндылығын анықтауда эпизодтың ұзақтығын ескермеу. Гиперболалық дисконттау – адамдардың кейінгі төлемдерге қарағанда бірден төлемдерді көбірек ұнату бейімділігі. Гиперболалық дисконттау уақыт өте келе сәйкес келмейтін таңдауларға әкеледі. Адамдар бүгін болашақта өзінің таңдауына келіспейтін таңдау жасайды, бірақ осы таңдауды жасағанда бірдей ойлауды қолданады. Бұл қазіргі сәт бұрыштығы немесе қазіргі бұрыштық деп те аталады және динамикалық сәйкессіздікке байланысты. Мысалы, бір зерттеуде келесі аптада тамақ таңдағанда қатысушылардың 74% жеміс таңдаса, ал бүгінгі таңдауда 70% шоколад таңдаған. Үлгі өлшеміне сезімталдықсыздық – шағын үлгілерде өзгеріске күтудің төмендеуі. Аз болса жақсы әсері – кішірек жиынтықты үлкен жиынтықтан бөлек бағалау, бірақ бірге емес. Ықтималдықты елемеу – белгісіздік жағдайында шешім қабылдағанда ықтималдықты мүлдем елемеу бейімділігі. Аумақты елемеу немесе аумақты сезімталдықсыздық – проблеманы бағалау кезінде оның көлеміне сезімтал болмау бейімділігі. Мысалы, 2000 баланың немесе 20 000 баланың өмірін сақтау үшін бірдей төлемге дайын болу. Жоқ тәуекелге бейімделу – үлкен тәуекелді азайтуға қарағанда, кіші тәуекелді жоққа шығаруға бейімділік.

Confirmation bias is the tendency to search for, interpret, focus on and remember information in a way that confirms one's preconceptions. There are multiple other cognitive biases which involve or are types of confirmation bias:
Backfire effect, a tendency to react to disconfirming evidence by strengthening one's previous beliefs. Congruence bias, the tendency to test hypotheses exclusively through direct testing, instead of testing possible alternative hypotheses. Observer expectancy effect, when a researcher expects a given result and therefore unconsciously manipulates an experiment or misinterprets data in order to find it (see also subject expectancy effect). Selective perception, the tendency for expectations to affect perception. Semmelweis reflex, the tendency to reject new evidence that contradicts a paradigm. The following are forms of egocentric bias:
Bias blind spot, the tendency to see oneself as less biased than other people, or to be able to identify more cognitive biases in others than in oneself. False consensus effect, the tendency for people to overestimate the degree to which others agree with them. False uniqueness bias, the tendency of people to see their projects and themselves as more singular than they actually are. Forer effect or Barnum effect, the tendency for individuals to give high accuracy ratings to descriptions of their personality that supposedly are tailored specifically for them, but are in fact vague and general enough to apply to a wide range of people. This effect can provide a partial explanation for the widespread acceptance of some beliefs and practices, such as astrology, fortune telling, graphology, and some types of personality tests. Illusion of asymmetric insight, where people perceive their knowledge of their peers to surpass their peers' knowledge of them. Illusion of control, the tendency to overestimate one's degree of influence over other external events. Illusion of transparency, the tendency for people to overestimate the degree to which their personal mental state is known by others, and to overestimate how well they understand others' personal mental states. Illusion of validity, the tendency to overestimate the accuracy of one's judgments, especially when available information is consistent or inter correlated. Illusory superiority, the tendency to overestimate one's desirable qualities, and underestimate undesirable qualities, relative to other people. (Also known as "Lake Wobegon effect", "better than average effect", or "superiority bias".) Naïve cynicism, expecting more egocentric bias in others than in oneself. Naïve realism, the belief that we see reality as it really is—objectively and without bias; that the facts are plain for all to see; that rational people will agree with us; and that those who do not are either uninformed, lazy, irrational, or biased. Overconfidence effect, a tendency to have excessive confidence in one's own answers to questions. For example, for certain types of questions, answers that people rate as "99% certain" turn out to be wrong 40% of the time. Planning fallacy, the tendency for people to underestimate the time it will take them to complete a given task. Compassion fade, the tendency to behave more compassionately towards a small number of identifiable victims than to a large number of anonymous ones. Conjunction fallacy, the tendency to assume that specific conditions are more probable than a more general version of those same conditions. Duration neglect, the neglect of the duration of an episode in determining its value. Hyperbolic discounting, where discounting is the tendency for people to have a stronger preference for more immediate payoffs relative to later payoffs. Hyperbolic discounting leads to choices that are inconsistent over time—people make choices today that their future selves would prefer not to have made, despite using the same reasoning. Also known as current moment bias or present bias, and related to Dynamic inconsistency. A good example of this is a study showed that when making food choices for the coming week, 74% of participants chose fruit, whereas when the food choice was for the current day, 70% chose chocolate. Insensitivity to sample size, the tendency to under expect variation in small samples. Less is better effect, the tendency to prefer a smaller set to a larger set judged separately, but not jointly. Neglect of probability, the tendency to completely disregard probability when making a decision under uncertainty. Scope neglect or scope insensitivity, the tendency to be insensitive to the size of a problem when evaluating it. For example, being willing to pay as much to save 2,000 children or 20,000 children. Zero risk bias, the preference for reducing a small risk to zero over a greater reduction in a larger risk.

Жалған айыптаулар

Жалған априорлы түсініктер – фактілік деректерді объективті бағалауға кедерлес ететін және қателігі бар қорытындыларға алып келетін бастапқы сенімдер мен білімдер. Жалған априорлы түсініктерге негізделген қателіктерге мыналар жатады: Агентті табуға бейімділік, саналы немесе зиялы агенттің мақсатты түрде араласуын жорамалдауға ұмтылыс. Автоматтандыруға бейімділік, дұрыс шешімдерді жоққа шығаратын қате автоматтандырылған ақпаратқа алып келетін автоматтандырылған жүйелерге артық сену. Гендерлік қателік, гендерге қатысты кең таралған жасырын қателіктер жиынтығы. Мысалы, әйелдердің жоғары интеллектуалды қабілеттерді талап ететін жұмыстарға қолайсыздығы туралы болжам. Немесе ешқандай жыныс белгілері болмаған жағдайда адамдардың немесе жануарлардың еркек екендігін есептеу. Жыныстық қызығушылықты артық бағалау, өзіне қатысты басқа адамның жыныстық қызығушылығын жоғары бағалау, ал жыныстық қызығушылықты аз бағалау, оны төмен бағалау. Стереотиптеу, нақты ақпаратсыз топтың бір мүшесінен белгілі бір қасиеттерді күту.

Логикалық қателік

Берксонның парадоксы, шартты ықтималдықтарды қамтитын статистикалық тәжірибелерді дұрыс түсінбеуге бейімділік. Міндеттемелердің өсуі, иррационалды өсу немесе батып кеткен шығындар қателігі, адамдар жаңа деректер шешімнің қате екенін көрсетсе де, жинақталған бұрынғы инвестицияларға сүйене отырып, шешімге салған инвестицияны арттыруын ақтайды. G.I. Joe қателігі, когнитивтік қиылысты білудің оны жеңуге жеткілікті деп ойлау. Құмар ойыншының қателігі, болашақ ықтималдықтардың өткен оқиғалармен өзгереді деп ойлау, бірақ шындығында олар өзгермейді. Бұл қателік үлкен сандар заңының дұрыс түсінілмеуінен туындайды. Мысалы, "Мен осы тиысты бес рет қатарынан сылдырлаттым, сондықтан алтыншы сылдырғанда құйрық шығу ықтималдығы бастың шығу ықтималдығынан әлдеқайда жоғары." Ыстық қол қателігі (сондай-ақ "ыстық қол құбылысы" немесе "ыстық қол" деп те аталады), кездейсоқ оқиғада сәттілікке жеткен адамның қосымша әрекеттерде одан да сәтті болу мүмкіндігі жоғары деген сенім. Жоспарды жалғастыруға бейімділік, бастапқы жоспардың өзгеретін жағдайға немесе күтілгеннен өзгеше жағдайға енді сәйкес келмейтінін мойындамау. Суббадитивтік эффект, бүтіннің ықтималдығы бөліктердің ықтималдығынан төмен деп бағалауға бейімділік. Уақытты үнемдеуге қатысты қателік, салыстырмалы түрде төмен жылдамдықтан (немесе азайтудан) көтерілгенде үнемдеуге болатын (немесе жоғалтуға болатын) уақытты аз бағалау және салыстырмалы түрде жоғары жылдамдықтан (немесе азайтудан) көтерілгенде үнемдеуге болатын (немесе жоғалтуға болатын) уақытты жоғары бағалау. Нөлдік сомаға қатысты қателік, жағдайдың бұрыс түсінілуі, ол нөлдік сомалық ойынға ұқсас (яғни, бір адам екіншісінің есебінен пайда табады).

Өзін-өзі бағалау

Даннинг-Кругер эффектісі – біліктілігі жетілмеген адамдардың өз қабілеттерін жоғары бағалауға, ал сарапшылардың өз қабілеттерін төмен бағалауға бейімділік. Ыстық-салқын эмпатиялық қашықтық – адамның көзқарасына, қалауларына және мінез-құлқына құштарлықтың (вицералдық қозғаулардың) ықпалын төмен бағалау бейімділігі. Қиын-оңай эффектісі – адамның қиын міндеттерді орындау қабілетін асыра бағалауы және оңай міндеттерді орындау қабілетін кемсітуі. Түсіндіру тереңдігінің иллюзиясы – адамның бір тақырыпты іс жүзінде түсінгеннен гөрі жақсырақ түсінеді деген сенімге ие болу бейімділігі. Импостор синдромы – адамның өз қабілеттеріне, дағдыларына немесе жетістіктеріне күмәндануы және өзін алаяқ ретінде әшкерелеуден үнемі ішкі қорқыныш сезінуі – психологиялық құбылыс. Сондай-ақ, импостор феномені деп те аталады. Объективтілік иллюзиясы – адамдардың өздерін басқалардан көбірек объективті және бейтарап деп санауы. Бұл қағида өзіне де қатысты болуы мүмкін, яғни адамдар басқаларының объективтілік иллюзиясының әсеріне тап болғанын байқай алады, бірақ оны өздерінде көре алмайды. Сондай-ақ, қағидалық соқыр нүктеге қараңыз.

Шындыққа үкім

Сенім бұрыштығы – аргументтің логикалық күшін бағалауда адамның қорытындыға сену-сенбеуіне байланысты туындайтын бұрыстық. Іллюзорлық шындық эффектісі – мәлімдемені қабылдаудың оңай болуына немесе оның бірнеше рет қайталанғанына байланысты, шындығына қарамастан, оны шындық деп қабылдау бейімі. Бұл – шындықтың нақты көріністері. Рифмалық дәлелдеме эффектісі – рифмаланған мәлімдемелердің шындыққа жақын сезілуі. Субъективті растау – егер адамның сенімі оның шын болуын қажет етсе, онда мәлімдемелер шындыққа сай деп қабылданады. Сондай-ақ, кездейсоқтықтар арасындағы байланысқа мән беруге бейімділік. (Растауға бейімділікпен салыстырыңыз.)

Басқа

Атауы Сипаттама Іс-әрекетке бейімділік Біреудің тиімдірек болғанда әрекетсіздік танытуына немесе мәселе болмағанда әрекет етуіне бейімділік. Қосымшалау бейімділігі Проблемаларды қосу арқылы шешуге бейімділік, тіпті шешу үшін азайту оңтайлырақ болса да. Атрибут алмастыру Есептеу жағынан күрделі (мақсатты атрибут) шешім қабылдау қажет болғанда, оның орнына оңай есептелетін эвристикалық атрибут қолданылады. Бұл алмастыру өзіндік сананың рефлексиялық жүйесінен гөрі автоматты интуитивті үкім жүйесінде жүзеге асады деп есептеледі. Білімнің қарғысы Жақсы хабардар адамдардың нашар хабардар адамдардың көзқарасынан мәселелерді қарастыруы өте қиын болуы. Деклинизм Өткенге оң көзқараспен (көк түсті ретроспекция) және болашаққа теріс көзқараспен қарау бейімділігі. Тарихтың соңы туралы иллюзия Адамның болашақта өткенге қарағанда аз өзгешедігіне деген жасқа тәуелсіз сенім. Бұл нақты болған оқиғалардан гөрі, экстремалды нәтижелерді күту немесе болжау бейімділігі. Негізгі ауыртпалық бейімділігі Адамдар өздерінің ауырсыну деңгейлерін дәл баяндайтындарына сенуге бейім, ал басқалар оны асыра айтады деген қарама-қайшылықты сенімге ие. Гедоникалық еске алу бейімділігі Жалақысына қанағаттанған адамдар оның мөлшерін асыра бағалауға, ал қанағаттанбағандар төмен бағалауға бейім. "Мен оны әрқашан білдім" эффектісі немесе "Артқа қарау 20/20" эффектісі деп те аталады, бұл өткен оқиғаларды олар орын алмастан бұрын болжауға болатын сияқты қарау бейімділігі. Импакттық бейімділік Болашақтағы сезім күйлерінің ұзақтығын немесе қарқындылығын асыра бағау бейімділігі. Ақпараттық бейімділік Іс-әрекетке әсер етпейтін жағдайда да ақпаратты іздеуге бейімділік. Интерцептивті бейімділік немесе аш сот эффектісі Дене туралы сезімтал ақпараттың сыртқы, байланысты емес жағдайларға қатысты үкімге әсер ету бейімділігі. (Мысалы, шартты түрде босатылған судьялар тамақтанып, тынығып жатқанда мейірімдірек болады.) Ақшаның номиналды құнына (тұлғалық құнына) назар аудару бейімділігі, оның сатып алу қабілетіне қарағанда. Моральдық сенім әсері Жақсылық жасаған адам болашақта жамандық жасауға өзіне рұқсат береді. Өзгермелі таңдауды ауыстыру Шешім қабылдау мәселесімен жаман нәтижеге жеткеннен кейін, сол мәселеге қайта тап болғанда бұрын жасалған таңдаудан аулақ болу бейімділігі, тіпті таңдау оңтайлы болса да. "Бір рет тістесе, екі рет ұялу" немесе "қызыл пеш әсері" деп те аталады. Жай әсер ету немесе таныстық принципі (әлеуметтік психологияда) Таныстыққа байланысты бір нәрсені артық ұнату бейімділігі. Оммиссиялық бейімділік Зиянды әрекеттерді (комиссияларды) зиянды әрекетсіздіктерден (оммиссиялардан) нашар немесе аз моральдық деп бағалау бейімділігі. Оптимизмге бейімділік Өте оптимистік болу, жағымсыз нәтижелердің ықтималдығын тым төмен бағалап, жағымды нәтижелерді асыра бағалау (сонымен қатар тілектер, валенттілік әсері, оң нәтижеге бейімділік және пессимизмге бейімділікті салыстырыңыз). Астракулдық әсер Анық жағымсыз жағдайды елемеу. Нәтижелік бейімділік Шешімді оның қабылданған уақытындағы сапасына қарағанда, оның соңғы нәтижесі бойынша бағалау бейімділігі. Песимизмге бейімділік, әсіресе депрессияға шалдыққан адамдардың, өздеріне жағымсыз нәрселер болуы мүмкіндігін асыра бағалауы. (Оптимизмді салыстыру) Қазіргі кездегі үзіліс. Адамдар болашақтағы екі сәт арасындағы сауда-саттықтарды қарастырған кезде қазіргі уақытқа жақын пайдаға көбірек мән береді. Өсімдіктер соқырлығы Өсімдіктерді қоршаған ортада елемеу және олардың жер бетіндегі тіршілік үшін пайдалы екенін мойындау мен бағалауды түсінбеу. Қауіп-қатерден қорғану үшін ақша салғанда, шешім қабылдаушылар алдын-алу үшін жұмсалған доллар уақтылы анықтау мен жауап беруге жұмсалған долларға қарағанда көбірек қауіпсіздікті сатып алады деп санайды, тіпті екі нұсқаның бірін де салған кезде бірдей тиімді. Шындықты сәйкестендіру Шындықты таңдаудың ықтималдығын сыйлық алу ықтималдығымен үздіксіз сәйкестендіру. Инновация жақтауы Қоғамдағы өнертабыс немесе инновацияның пайдалылығына қатысты шамадан тыс оптимизмге ие болу, бірақ оның шектеулі жақтары мен әлсіз жақтарын анықтауға ұмтылу. Проекциялық бейімділік Болашақтағы адамның қазіргі таңдаған нәрселері, ойлары мен құндылықтары қаншалықты ортақ болады деп асыра бағалау, осы...

Name DescriptionAction biasThe tendency for someone to act when faced with a problem even when inaction would be more effective, or to act when no evident problem exists. Additive bias The tendency to solve problems through addition, even when subtraction is a better approach. Attribute substitutionOccurs when a judgment has to be made (of a target attribute) that is computationally complex, and instead a more easily calculated heuristic attribute is substituted. This substitution is thought of as taking place in the automatic intuitive judgment system, rather than the more self aware reflective system. Curse of knowledge When better informed people find it extremely difficult to think about problems from the perspective of lesser informed people. Declinism The predisposition to view the past favorably (rosy retrospection) and future negatively. End of history illusionThe age independent belief that one will change less in the future than one has in the past. The tendency to expect or predict more extreme outcomes than those outcomes that actually happen. Fundamental pain biasThe tendency for people to believe they accurately report their own pain levels while holding the paradoxical belief that others exaggerate it. Hedonic recall biasThe tendency for people who are satisfied with their wage to overestimate how much they earn, and vice versa, for people who are unsatisfied with their wage to underestimate it. Hindsight bias Sometimes called the "I knew it all along" effect, or the "Hindsight is 20/20" effect, is the tendency to see past events as having been predictable before they happened. Impact bias The tendency to overestimate the length or the intensity of the impact of future feeling states. Information bias The tendency to seek information even when it cannot affect action. Interoceptive bias or Hungry judge effectThe tendency for sensory input about the body itself to affect one's judgement about external, unrelated circumstances. (As for example, in parole judges who are more lenient when fed and rested.) Money illusion The tendency to concentrate on the nominal value (face value) of money rather than its value in terms of purchasing power. Moral credential effect Occurs when someone who does something good gives themselves permission to be less good in the future. Non adaptive choice switching After experiencing a bad outcome with a decision problem, the tendency to avoid the choice previously made when faced with the same decision problem again, even though the choice was optimal. Also known as "once bitten, twice shy" or "hot stove effect". Mere exposure effect or familiarity principle (in social psychology)The tendency to express undue liking for things merely because of familiarity with them. Omission bias The tendency to judge harmful actions (commissions) as worse, or less moral, than equally harmful inactions (omissions). Optimism bias The tendency to be over optimistic, underestimating greatly the probability of undesirable outcomes and overestimating favorable and pleasing outcomes (see also wishful thinking, valence effect, positive outcome bias, and compare pessimism bias). Ostrich effectIgnoring an obvious negative situation. Outcome biasThe tendency to judge a decision by its eventual outcome instead of the quality of the decision at the time it was made. Pessimism biasThe tendency for some people, especially those with depression, to overestimate the likelihood of negative things happening to them. (compare optimism bias)Present biasThe tendency of people to give stronger weight to payoffs that are closer to the present time when considering trade offs between two future moments. Plant blindnessThe tendency to ignore plants in their environment and a failure to recognize and appreciate the utility of plants to life on earth. Prevention bias When investing money to protect against risks, decision makers perceive that a dollar spent on prevention buys more security than a dollar spent on timely detection and response, even when investing in either option is equally effective. Probability matching Sub optimal matching of the probability of choices with the probability of reward in a stochastic context. Pro innovation bias The tendency to have an excessive optimism towards an invention or innovation's usefulness throughout society, while often failing to identify its limitations and weaknesses. Projection bias The tendency to overestimate how much one's future selves will share one's current preferences, thoughts and values, thus leading to sub optimal choices. Proportionality bias Our innate tendency to assume that big events have big causes, may also explain our tendency to accept conspiracy theories. Recency illusion The illusion that a phenomenon one has noticed only recently is itself recent. Often used to refer to linguistic phenomena; the illusion that a word or language usage that one has noticed only recently is an innovation when it is, in fact, long established (see also frequency illusion). Also recency bias is a cognitive bias that favors recent events over historic ones. A memory bias, recency bias gives "greater importance to the most recent event", such as the final lawyer's closing argument a jury hears before being dismissed to deliberate. Systematic bias Judgement that arises when targets of differentiating judgement become subject to effects of regression that are not equivalent. Risk compensation or Peltzman effect The tendency to take greater risks when perceived safety increases. Surrogation Losing sight of the strategic construct that a measure is intended to represent, and subsequently acting as though the measure is the construct of interest. Teleological BiasThe tendency to engage in overgeneralized ascriptions of purpose to entities and events that did not arise from goal directed action, design, or selection based on functional effects. Turkey illusion Absence of expectation of sudden trend breaks in continuous developmentsUnconscious bias or implicit biasThe underlying attitudes and stereotypes that people unconsciously attribute to another person or group of people that affect how they understand and engage with them. Many researchers suggest that unconscious bias occurs automatically as the brain makes quick judgments based on past experiences and background. The standard suggested amount of consumption (e. g., food serving size) is perceived to be appropriate, and a person would consume it all even if it is too much for this particular person. Value selection biasThe tendency to rely on existing numerical data when reasoning in an unfamiliar context, even if calculation or numerical manipulation is required. Weber–Fechner law Difficulty in comparing small differences in large quantities. Women are wonderful effect A tendency to associate more positive attributes with women than with men.

Топтар ішіндегі бейімділік

Топтық бейімділік – адамдардың өз тобының мүшелері деп есептейтін басқаларға артықшылық танытуға бейімділік. Ол келесілермен байланысты: «Бұл жерде ойлап табылған жоқ» – топтан тыс дамыған өнімдермен, зерттеулермен, стандарттармен немесе біліммен байланысудан немесе оларды пайдаланудан туындаған қарсылық. Сыртқы топтың біртектілік қатесі – адамдар басқа топтардың мүшелерін өз тобының мүшелерінен гөрі азырақ әртүрлі деп қабылдайды.

Басқа әлеуметтік бейімділіктер

Атауы Сипаттама Ұқсастыққа қабілеттілік Басқа адамдардың өзіне ұқсас екенін, шын мәнінде олардан гөрі көп қасиеттері бар деп есептеу. Сыртқы топқа ұмтылыс Әлеуметтік тұрғыдан әлсіз топтар өз топтарынан басқа әлеуметтік, мәдени немесе этникалық топтарға жағымды көзқарас (тіпті қалау) білдіруі. Пигмалион эффекті Басқалардың күткені мақсатты тұлғаның өнімділігіне әсер ететін құбылыс. Реакциялау Біреудің таңдау еркіндігін шектеуге тырысқанын сезініп, оның қалауына қарсы әрекет етуге итермелейтін құлшыныс (қараңыз, кері психология). Реактивті девальвация Ұсыныстарды қарсыластың ұсынысы болғандықтан құнсыздану. Әлеуметтік салыстыру қабілеті Шешім қабылдау кезінде өзінің күшті жақтарымен бәсекелеспейтін үміткерлерге басымдық беруге бейімділік. Ортақ ақпаратқа бейімділік Топ мүшелерінің барлық мүшелері бұрыннан білетін ақпаратты талқылауға көбірек уақыт жұмсауы (яғни ортақ ақпарат), ал тек кейбір мүшелер ғана білетін ақпаратты талқылауға аз уақыт жұмсауы (яғни ортақ емес ақпарат). Орташадан нашарлау әсері Қиын тапсырмаларды орындауда өзімізді басқалардан нашар деп санау бейімділігі.

Жады

Психология және когнитивтік ғылымда жадтың қателіктері – жадты еске түсіруді күшейтетін немесе нашарлататын (жад еске түсірілу ықтималдығы, немесе оны еске түсіруге кеткен уақыт, немесе екеуі де) немесе еске алынған жадтың мазмұнын өзгертетін когнитивтік қателіктер. Жадының қателіктерінің көптеген түрлері бар, мысалы:

Басқа жады ауытқулары

Атауы Сипаттама Қолжетімділік қатесі Жақында, жақын жерде немесе бірден қол жетімді мысалдарды еске түсіру ықтималдығы жоғары, сондай-ақ осы мысалдарға басқаларына қарағанда маңыздылықпен қарау. Ерекшелік әсері Қалыпты материалға қарағанда ерекше материал жақсы есте сақталады. Шекараны кеңейту Суреттің фоны алдыңғы жолдан үлкен немесе кеңірек деп есте сақталады. Балалық шақ амнезиясы Төрт жасқа дейінгі естеліктердің аз сақталуы. Таңдауды қолдау қатесі Өзіңіздің таңдауларыңызды шын мәнінде болғаннан жақсырақ деп есте сақтау бейімділігі. Растау қатесі Өзіңіздің сенімдеріңізді немесе гипотезаларыңызды растайтын ақпаратты іздеу, түсіндіру немесе еске түсіру бейімділігі. Сондай-ақ, регрессивтік қатеге қараңыз. Жоғары мәндерді және жоғары ықтималдықтарды/вероятностьтарды/жиіліктерді олар болғаннан төмен, ал төмен мәндерді олар болғаннан жоғары деп есте сақтау бейімділігі. Деректерге сүйенсек, естеліктер шындығынан ауытқушылық танытады. Өзіңіздің өткен көзқарастарыңыз бен мінез-құлқыңыздың қазіргі көзқарастарыңыз бен мінез-құлқыңызға ұқсас екенін қате есте сақтау. Қате ақпарат, түзетілгеніне қарамастан, оқиға туралы естелік пен ойлауға әсер ете береді. қате ақпарат әсеріне қараңыз, онда бастапқы естелік кейін алынған дұрыс емес ақпараттан зардап шегеді. Контексттік әсер Таным мен есте сақтау контекстке тәуелді, сондықтан контексттен тыс естеліктерді еске түсіру контексттегі естеліктерге қарағанда қиын. Мысалы, жұмысқа қатысты естеліктерді үйде еске түсіру уақыты мен дәлдігі төмен болады және керісінше. Нәсілдер аралық әсер Бір нәсілдің адамдарына басқа нәсілдің мүшелерін анықтауда қиындық тууы. Эгоцентрлік қате Өткенді өзіне пайда келтіретін жолмен еске алу, мысалы, емтихан бағаларын шын мәнінде болғаннан жақсырақ деп есте сақтау немесе ауланған балықты одан үлкен деп есте сақтау. Көтеріңкі есте сақтау Адамдардың өткен оқиғаларды жағымды жарықта есте сақтауға бейімділігі, ал оқиғамен байланысты жағымсыз оқиғаларды елемеуі. Әсердің жойылу қатесі Жағымсыз естеліктермен байланысты эмоциялар жағымды оқиғалармен байланысты эмоцияларға қарағанда тез жойылады. Өзіңіз жасаған әсер (Өзіңіз жасау әсері) Өзіңіз жасаған ақпарат ең жақсы есте сақталады. Мысалы, адамдар басқалар жасаған ұқсас сөздерге қарағанда өздері жасаған сөздерді жақсырақ есіне алады. Көзі куәгердің есте сақтау қабілетіндегі жыныстық айырмашылықтар Куәгердің бір жыныстағы адам туралы көбірек егжей-тегжейлі ақпаратты есте сақтау бейімділігі. Google әсері Интернеттегі іздеу жүйелерін пайдалану арқылы оңай таба алатын ақпаратты ұмыту бейімділігі. Кері перспектива ("Мен бәрін білдім" әсері) Өткен оқиғаларды болжауға бейімділік. Күлкілі заттар күлкілі емес заттарға қарағанда оңай есте сақталады, бұл күлкілі заттардың ерекшелігімен, күлкіні түсіну үшін когнитивтік өңдеу уақытының ұлғаюымен немесе күлкілі заттардың әсерінен туындаған эмоционалдық қозумен түсіндірілуі мүмкін. Иллюзиялық корреляция Екі оқиғаның бір-бірімен байланысты екенін қате түсіну. "Ақиқатты жалғандықпен көрсету" бөліміне де қараңыз. Адамдар бұрын естіген сөздерді (егер оларды естігенін саналы түрде есіне түсіре алмаса да) шындық ретінде тануға бейім, бұл сөздің нақты дұрыстығына қарамастан. Басқаша айтқанда, адам таныс сөзге беймәлім сөзге қарағанда көбірек сенеді. Лаг эффектісі Оқудың бір сеанста бірдей уақыт көлемінде оқығаннан гөрі, уақыт ішінде таралған кезде білім алудың көбірек болуы. Сондай-ақ аралық әсерін қараңыз. Жазылу және жітілендіру Уақыт өте келе есте сақтаудағы егжей-тегжейлі мәліметтердің жоғалуымен енгізілген есте сақтау бұрмалануы, көбінесе жітілендірумен немесе кейбір мәліметтерді таңдаулы түрде есте сақтаумен қатар, олар деңгейлендіру арқылы жоғалған тәжірибелердің егжей-тегжейлері немесе аспектілеріне қатысты асыра маңыздылыққа ие болады. Екі жағымсыз ой уақыт өте келе күшейеді, және есте сақтау немесе есте сақтауды қайталау арқылы. Ақпаратты жадқа кодтаудың әр түрлі әдістерінің тиімділігі әр түрлі болады. Ұзақ тізімде элементтердің аз пайызы есте қалады, бірақ тізімнің ұзындығы өскен сайын есте қалған элементтердің абсолютті саны да артады. Жадының бұзылуы Тізімнен кейбір элементтерді көрсету басқа элементтерді алуды қиындатады (мысалы, Slamecka, 1968). Дұрыс ақпарат әсері оқиғадан кейінгі ақпараттың кедергісі салдарынан жадының дұрыс болмауы. жалғасқан әсер әсеріне қараңыз, онда оқиға туралы дұрыс емес ақпарат, кейін түзетілгеніне қарамастан, оқиға туралы естелікке әсер ете береді. Модальдық әсер Тізімдегі соңғы элементтерді тізімдегі элементтерді жазбаша алғаннан гөрі ауызша алғанда жақсырақ еске түсіру. Көңіл күйімен сәйкес есте сақтау қатесі (күйге тәуелді есте сақтау) Қазіргі көңіл күйімен сәйкес келетін ақпаратты жақсырақ еске түсіру. Теріс бейімділік немесе Теріс әсер Адамдардың жағымсыз естеліктерді жағымды естеліктерге қарағанда жақсырақ еске алуы. Бөлік тізімімен ишаралау әсері Тізімнен кейбір элементтерді көрсету және кейіннен бір элементті еске түсіру оның қалған элементтерді еске түсіруді қиындатады. Шың-соңдық қағидасы Адамдар тәжірибелердің қосындысын емес, оның шыңындағы (жағымды немесе жағымсыз) және соңындағы орташа мәнін сезінеді. Тұрақтылық Травмалық оқиғаның естеліктерінің қалаған емес қайталануы. Суреттің басымдығы түсінігі Суреттер арқылы оқыған түсініктер жазбаша түрінде оқыған түсініктерге қарағанда оңай және жиі еске түсіріледі. Орналасу қатесі Өзіңізді орташадан жоғары бағалаған тапсырмаларда басқалардан жақсы деп есте сақтау бейімділігі (сондай-ақ, иллюзиялық жоғарылық немесе орташадан жақсы әсері). Оңдық әсер (Әлеуметтік-эмоционалдық таңдау теориясы) Егде сақтаған адамдар естеліктерінде жағымды ақпаратты жағымсыз ақпаратқа қарағанда жақсы көреді. Көтеріңкі есте сақтауға да қараңыз. Басымдық әсері Тізімнің басындағы элементті еске түсіру оңай. Сериялық позиция әсерінің бір түрі. Соңғы әсерге және қосымша әсерге де қараңыз. Ақпаратты оқуға көбірек уақыт кетсе және оны ойласа (көбірек қиындықпен өңделсе) оны есте сақтау оңайырақ болады. Деңгейлік өңдеу әсеріне де қараңыз. Соңғы әсер Сериялық позиция әсерінің бір түрі, онда тізімнің соңындағы элементті еске түсіру оңай. Бұл қосымша әсермен бұзылуы мүмкін. Басымдық әсеріне де қараңыз. Есте сақтаудың өрбуі Жасөспрімдік және ерте жас кезеңдерінен көбірек жеке оқиғаларды еске түсіру, өмірдің басқа кезеңдерінен еске түсіруге қарағанда. Қайталау соққысы Көзілдірік тізбегінің бірнеше мысалын еске түсіруде күтпеген қиындық. Көтеріңкі ретроспекция Өткенді одан жақсырақ деп есте сақтау. Айтқан нәрсені сену әсері Әлеуметтік тұрғыдан сәйкес келетін хабарламаны аудиторияға жеткізу, бұл хабарламаны өзіңіздің ойларыңыздың бірі деп санауға бейімділік. Өзіне қатысты әсер Өзіне қатысты естеліктер басқаларға қатысты ұқсас ақпаратқа қарағанда жақсырақ еске түсіріледі. Сериялық позиция әсері Тізбектің соңына жақын элементтерді еске түсіру оңай, содан кейін тізбектің басындағы элементтерді еске түсіру оңай; тізбектің ортасындағы элементтерді еске түсіру ең қиын. Соңғы әсерге, басымдық әсеріне және қосымша әсерге де қараңыз. Аралық әсер Ақпаратқа ұзақ уақыт бойы қайталап ұсыну, бір сеанста бірдей уақыт көлемінде оқығаннан гөрі жақсырақ есте сақталады. Назар аудару әсері Басқалардың сіздің сыртқы түріңізге немесе мінез-құлқыңызға қанша назар аударатынын шамадан тыс бағалау бейімділігі. Стереотиптік қате немесе стереотиптік қате Есте сақтаудың стереотиптерге қарай бұрмалануы (мысалы, нәсілдік немесе жыныстық). Тізімге қосылған дыбыстық элементтің болуынан соңғы әсердің әлсіреуі. Сериялық позиция әсерінің бір түрі. Соңғы әсерге және басымдық әсеріне де қараңыз. Субәдітивтік әсер Еңбектің көлемі...

Name DescriptionAvailability biasGreater likelihood of recalling recent, nearby, or otherwise immediately available examples, and the imputation of importance to those examples over others. Bizarreness effectBizarre material is better remembered than common material. Boundary extensionRemembering the background of an image as being larger or more expansive than the foregroundChildhood amnesiaThe retention of few memories from before the age of four. Choice supportive biasThe tendency to remember one's choices as better than they actually were. Confirmation biasThe tendency to search for, interpret, or recall information in a way that confirms one's beliefs or hypotheses. See also under or Regressive bias Tendency to remember high values and high likelihoods/probabilities/frequencies as lower than they actually were and low ones as higher than they actually were. Based on the evidence, memories are not extreme enough. Incorrectly remembering one's past attitudes and behaviour as resembling present attitudes and behaviour. Misinformation continues to influence memory and reasoning about an event, despite the misinformation having been corrected. cf. misinformation effect, where the original memory is affected by incorrect information received later. Context effect That cognition and memory are dependent on context, such that out of context memories are more difficult to retrieve than in context memories (e. g., recall time and accuracy for a work related memory will be lower at home, and vice versa). Cross race effect The tendency for people of one race to have difficulty identifying members of a race other than their own. Egocentric bias Recalling the past in a self serving manner, e. g., remembering one's exam grades as being better than they were, or remembering a caught fish as bigger than it really was. Euphoric recall The tendency of people to remember past experiences in a positive light, while overlooking negative experiences associated with that event. Fading affect bias A bias in which the emotion associated with unpleasant memories fades more quickly than the emotion associated with positive events. Generation effect (Self generation effect) That self generated information is remembered best. For instance, people are better able to recall memories of statements that they have generated than similar statements generated by others. Gender differences in eyewitness memoryThe tendency for a witness to remember more details about someone of the same gender. Google effect The tendency to forget information that can be found readily online by using Internet search engines. Hindsight bias ("I knew it all along" effect)The inclination to see past events as having been predictable. That humorous items are more easily remembered than non humorous ones, which might be explained by the distinctiveness of humor, the increased cognitive processing time to understand the humor, or the emotional arousal caused by the humor. Illusory correlationInaccurately seeing a relationship between two events related by coincidence. See also under Illusory truth effect (Illusion of truth effect)People are more likely to identify as true statements those they have previously heard (even if they cannot consciously remember having heard them), regardless of the actual validity of the statement. In other words, a person is more likely to believe a familiar statement than an unfamiliar one. See also under Lag effect The phenomenon whereby learning is greater when studying is spread out over time, as opposed to studying the same amount of time in a single session. See also spacing effect. Leveling and sharpening Memory distortions introduced by the loss of details in a recollection over time, often concurrent with sharpening or selective recollection of certain details that take on exaggerated significance in relation to the details or aspects of the experience lost through leveling. Both biases may be reinforced over time, and by repeated recollection or re telling of a memory. Levels of processing effect That different methods of encoding information into memory have different levels of effectiveness. A smaller percentage of items are remembered in a longer list, but as the length of the list increases, the absolute number of items remembered increases as well. Memory inhibitionBeing shown some items from a list makes it harder to retrieve the other items (e. g., Slamecka, 1968). Misinformation effect Memory becoming less accurate because of interference from post event information. cf. continued influence effect, where misinformation about an event, despite later being corrected, continues to influence memory about the event. Modality effect That memory recall is higher for the last items of a list when the list items were received via speech than when they were received through writing. Mood congruent memory bias (state dependent memory)The improved recall of information congruent with one's current mood. Negativity bias or Negativity effectPsychological phenomenon by which humans have a greater recall of unpleasant memories compared with positive memories. Part list cueing effect That being shown some items from a list and later retrieving one item causes it to become harder to retrieve the other items. Peak–end rule That people seem to perceive not the sum of an experience but the average of how it was at its peak (e. g., pleasant or unpleasant) and how it ended. PersistenceThe unwanted recurrence of memories of a traumatic event. Picture superiority effect The notion that concepts that are learned by viewing pictures are more easily and frequently recalled than are concepts that are learned by viewing their written word form counterparts. Placement biasTendency to remember ourselves to be better than others at tasks at which we rate ourselves above average (also Illusory superiority or Better than average effect) Positivity effect (Socioemotional selectivity theory) That older adults favor positive over negative information in their memories. See also euphoric recallPrimacy effectWhere an item at the beginning of a list is more easily recalled. A form of serial position effect. See also recency effect and suffix effect. That information that takes longer to read and is thought about more (processed with more difficulty) is more easily remembered. See also levels of processing effect. Recency effectA form of serial position effect where an item at the end of a list is easier to recall. This can be disrupted by the suffix effect. See also primacy effect. Reminiscence bump The recalling of more personal events from adolescence and early adulthood than personal events from other lifetime periods. Repetition blindness Unexpected difficulty in remembering more than one instance of a visual sequenceRosy retrospectionThe remembering of the past as having been better than it really was. Saying is believing effectCommunicating a socially tuned message to an audience can lead to a bias of identifying the tuned message as one's own thoughts. Self relevance effectThat memories relating to the self are better recalled than similar information relating to others. Serial position effectThat items near the end of a sequence are the easiest to recall, followed by the items at the beginning of a sequence; items in the middle are the least likely to be remembered. See also recency effect, primacy effect and suffix effect. Spacing effectThat information is better recalled if exposure to it is repeated over a long span of time rather than a short one. Spotlight effectThe tendency to overestimate the amount that other people notice one's appearance or behavior. Stereotype bias or stereotypical biasMemory distorted towards stereotypes (e. g., racial or gender). Diminishment of the recency effect because a sound item is appended to the list that the subject is not required to recall. A form of serial position effect. Cf. recency effect and primacy effect. Subadditivity effectThe tendency to estimate that the likelihood of a remembered event is less than the sum of its (more than two) mutually exclusive components. TachypsychiaWhen time perceived by the individual either lengthens, making events appear to slow down, or contracts. Telescoping effectThe tendency to displace recent events backwards in time and remote events forward in time, so that recent events appear more remote, and remote events, more recent. Testing effectThe fact that one more easily recall information one has read by rewriting it instead of rereading it. Frequent testing of material that has been committed to memory improves memory recall. Tip of the tongue phenomenonWhen a subject is able to recall parts of an item, or related information, but is frustratingly unable to recall the whole item. This is thought to be an instance of "blocking" where multiple similar memories are being recalled and interfere with each other. It is related to chronological snobbery with possibly an appeal to novelty logical fallacy being part of the bias. That the "gist" of what someone has said is better remembered than the verbatim wording. This is because memories are representations, not exact copies. von Restorff effectThat an item that sticks out is more likely to be remembered than other items. Zeigarnik effectThat uncompleted or interrupted tasks are remembered better than completed ones.