Кіріспе
Тибет буддизмінің каноны – Тибет буддизмінің әртүрлі мектептері мойындаған қасиетті мәтіндердің шамалы анықталған тізімі. Ерте буддистік мектептердің (көбінесе Сарвастивада) және Махаяна көздерінен алынған сутраяна мәтіндерімен қатар, Тибет канонына тантрикалық мәтіндер де кіреді. Тибет каноны 14-шы ғасырда Бутон Ринчен Друб (1290–1364) тарапынан соңғы жинақтаудан өтті. Тибеттіктерде ресми түрде ұйымдастырылған Махаяна каноны болмағандықтан, олар мәтіндерді екі негізгі санатқа бөліп, өздерінің жүйесін жасады: Кангюр немесе «Аударма сөздер немесе Вакана» – Будданың өзі айтқан деп саналатын еңбектерден тұрады. Барлық мәтіндердің санскритте түпнұсқасы болғанмен, көп жағдайда тибет тіліне аударма қытай немесе басқа тілдерден жасалған. Тенгюр немесе «Аударма трактаттары немесе Шастралар» – түсіндірмелер, трактаттар және абхидхарма еңбектері (Махаяна және Махаяна емес) жинақталған бөлім. Тенгюр 224 томдық 3626 мәтінді қамтиды.
The Tibetan Buddhist canon is a loosely defined list of sacred texts recognized by various sects of Tibetan Buddhism. In addition to sutrayana texts from Early Buddhist schools (mostly Sarvastivada) and Mahayana sources, the Tibetan canon includes tantric texts. The Tibetan Canon underwent a final compilation in the 14th century by Buton Rinchen Drub (1290–1364). The Tibetans did not have a formally arranged Mahayana canon and so devised their own scheme which divided texts into two broad categories:
Kangyur or "Translated Words or Vacana", consists of works supposed to have been said by the Buddha himself. All texts presumably have a Sanskrit original, although in many cases the Tibetan text was translated from Chinese or other languages. Tengyur or "Translated Treatises or Shastras", is the section to which were assigned commentaries, treatises and abhidharma works (both Mahayana and non Mahayana). The Tengyur contains 3626 texts in 224 Volumes.
Кангюр
Кангюр Виная, Даналық сутраларының кемелдігі, Аватамасака, Ратнакута және басқа сутралар (75% Махаяна, 25% Никая/Агама немесе Хинаяна) және тантралар бөлімдеріне бөлінеді. «Кангюр» термині алғаш рет қашан қолданылғаны белгісіз. Тибеттің алтыншы патшасы Трисонг Детсеннің тұсында буддистік канондық мәтіндердің жинақтары болған. Кангюрдегі мәтіндердің нақты саны белгілі емес. Әр редактор өзі жалған деп санайтын мәтіндерді алып тастауға немесе жаңа аудармаларды қосуға жауапкершілікті өз мойнына алады. Қазіргі уақытта шамамен 12 Кангюр бар. Олардың ішінде Дерге, Лхаса, Нартанг, Коне, Пекин, Урга, Фудрак және Стог сарайы нұсқалары бар, олардың әрқайсысы басылып шыққан (немесе қолжазба нұсқаларында көшірілген) жерінің атымен аталады. Сонымен қатар, Табо мен Дунхуанда табылған кейбір канондық мәтіндер Кангюрдегі мәтіндердің ертерек үлгілерін ұсынады. Қазіргі кездегі Кангюр басылымдарының көпшілігі «Ескі Нартанг Кангюрінен» шыққан деп есептеледі, бірақ Фудрак және Таванг басылымдары осы мәтіндік шежіреге жатпайды деп саналады. Кангюрдің мәтіндік шежіресін, әсіресе Гельмут Эймер мен Пол Харрисон жақсы зерттеген.
Шығу тегі
VII ғасырдан бастап, қолданыстағы әдебиеттер жинақталып, каталогталды, кейін кеңейтіліп, жаңартылып, жіктеліп, қайта ұйымдастырылып, түрлі жинақтарға енгізілді. Аударма туындыларының жеке жиынтығы екі ірі жинаққа біріктірілді: bka’ ’gyur және bstan ’gyur, сәйкесінше Будданың сөздерінің және түсіндірмелердің аудармалары. Алғашқы тибеттік каталог 39-шы тибет патшасы Хри Лде Сронг Бтсен (776–815) тұсында жасалды. Ол тибет тіліндегі барлық аударма туындыларын каталогтауға және үнемі қарап тұруға, сондай-ақ барлық аударма туындыларын стандарттау үшін терминология жөніндегі нұсқауларды белгілеуге қатысты жарлықтар шығарды. Бұл мақсат үшін үнді және тибет ғалымдарынан тұратын топ тағайындалды. Әдеби стандарттау бойынша осы маңызды қадам ретінде Махавиютпатти (sgra sbyor bam po gnyis pa) атты екі тілді сөздік Тибет жылқы жылында (814 ж.) аяқталды. Тағы бір үлкен жетістік – үш әйгілі тибет сарайларының патшалық кітапханаларындағы жинақтарды атақты аудармашы Банде сКа ба дпал бртсегс және оның әріптестерінің көмегімен каталогтау болды. Ең алғашқы каталог жинағы Тибет иті жылында (818 ж.) сарайдың фо бранг ‘пханг тханг қа-мед кьи гтсуг лаг канг-тағы патшалық жинағының қолжазбасынан тіркелді. Бұл каталогтау жұмысы сарайдың атымен танылды және dkar chag phang thang ma деп аталды. Содан кейін екі басқа патшалық кітапханадағы жинақтар – фо бранг бсам яс мчимс пу ма және фо бранг стонг тханг лдан дкар каталогталды және сәйкесінше dkar chag mchims phu ma және dkar chag ldan dkar ma деп аталды. dkar chag ldan dkar ma дракон жылында (824 ж.) құрастырылды. Осы үш каталогтың ішінде sde ge bka’ bstan-дағы sna tsogs көлеміне енген ldan dkar ma каталогы ғана қазірге дейін сақталған деп есептеледі. Бірақ жақында Тибеттен dkar chag phang thang ma қолжазбасы табылып, жарияланды. Онда 34 тақырып бойынша тізімделген 961 атау, сондай-ақ әр мәтіндегі аяттар саны (солока және бампо) туралы қосымша ақпарат бар. ldan dkar ma каталогы 735 атаудан тұрады және 27 тақырып бойынша жіктелген. Тибеттік каталогтың ерекше ерекшелігі – аударманың бастапқы материалдары мен библиографиялық мәліметтерінен өзге, ол сөздер, өлеңдер, бампо және мәтіндік мазмұндағы парақтар саны сияқты физикалық сипаттамаларды да береді. Осылайша, бүгінде bka’ ’gyur және bstan ’gyur жинағында 73 миллион сөз тіркелген. Dharma Publication-ның соңғы басылымына сәйкес, bKa’ ‘gyur 65 420 тибеттік параққа тараған 1115 мәтіннен тұрады, олар 450 000 жолға немесе 25 миллион сөзді құрайды. Сол сияқты, bsTan 'gyur 127 000 параққа тараған 3387 мәтіннен тұрады, олар 850 000 жолға және 48 миллион сөзді құрайды. Екі жинақтың жалпы саны – 73 миллион сөзден тұратын 4502 мәтін. Әр мәтіннің жолдары мен сөздеріне бампоны бекіту арқылы жеке туындылар өзгертілмейді және толықтырылмайды. Бұл тибет буддасының әдебиетінің түпнұсқалығын одан әрі нығайтады. Бұл IX ғасырдың басында ұлы sgra sgyur gyi lo tsa wa Банде сКа ба дпал бртсегс және оның командасы құрастырған және жариялаған үш нұсқадағы алғашқы тибеттік каталогтар. Осылайша, Тибет каталогтың эволюция тарихында инвентаризация ретінде каталогты жүзеге асырған алғашқы болып табылады. Банде сКа ба дпал бртсегс осылайша, тибеттік жүйенің негізін қалаушысы ретінде құрметке ие. Кейінгі тибеттік канонның құрастырушыларының барлығы өздерінің еңбектерін кеңінен сКа ба дпал бртсегстің туындыларына негіздеді. Гланг дар Мас (803–842) билік құрған кездегі қуғын-сүргін кезеңінен кейін, бұл Тибет әдебиеті тарихының бірінші тарауын күрт аяқтады, оның дамуының екінші кезеңі қайта жанданды. XI ғасырдың басынан бастап тибет аудармашылары үнді пандиталарымен бірге тағы да әдеби қызметін қайта бастады, бұл "жаңа аударма дәуірі" және "Тибетте буддизмнің қайта жаңғыруы немесе кейіннен таралуы" деп аталатын жаңа тарауды ашты. Алдыңғы еңбектерге қоса, Тибет 13-шы ғасырға қарай көлем және қамту ауқымы жағынан үлкен әдеби байлық туғызды. Бұл өсім жаңа жан-жақты библиографиялық жазбаны жүргізуді және қолданыстағы әдебиетті бақылауды талап етті.
Кейінгі кезең
13 ғасырдың ортасында б.к.м. студенті Идан Ригс Рал (1200? ), ’Jam gag pak shi, сондай-ақ мчимс ’Jam dpal dbyangs деп те аталады (? 1267), моңғол императоры Чин Цунның мемлекеттік діни қызметкері, біршама жазу материалдарын жинап, Тибетке шашырап кеткен әдебиеттердің каталогын ұйымдастыру және дайындау туралы өтінішпен ұстазына жіберді. Б.к.м. Идан Ригс Рал өзінің шәкірттері Дбу па Бло гсал Бянг Чуб Йе Шес, Ло цава Бсод Намс ’од зер және Ргянг ро Бянг Чуб ’бумның көмегімен негізінен Орталық және Батыс Тибет аймақтарын зерттеді. Олар қолжазбаларды тексеріп, түзетулер енгізе отырып, ескі және жаңа аудармалардың барлық қолжазбаларын мұқият қарап, оларды ретке келтіріп, прото бка’ ‘gyur және бстан ‘gyur-дың толық каталогын құрастырды. Каталог екі жинаққа бөлінді, олар “Дкар чаг бстан па ргяс па” және “Дка’ ‘gyur гьи дкар чаг ни маи’ ‘од зер” деп аталды. Тибет буддалық каноны немесе аудармаларды екі негізгі классқа – бка’ ‘gyur және бстан ‘gyur-ға бөлу негізінен осы каталогтан туындаған. ’Jam gag pak shi тағы да біршама жазу материалдарын жинап, Тибетке жіберіп, барлық қолжазбаларды қайта жазуды және жеке томдарға жинауды сұрады. Бұл жаңа тапсырмаға б.к.м. Идан Ригс Рал мен ’Jam gag pak shi-дің де шәкірті болған Дбу па Бло гсал Бянг Чуб Йе Шеске тапсырылды. Ол әріптестерімен бірге адал түрде жұмысты аяқтады және алғаш рет бка’ ‘gyur және бстан ‘gyur-дың толық және жаңа томдарын шығарды, оларды Снар Тханг монастырының ’Jam lha khang-ында орналастырды, ол кейін Снар Тханг басылымы ретінде танымал болды. Өкінішке орай, бка’ ‘gyur және бстан ‘gyur-дың қолмен жазылған ең көне басылымының каталогтары мен томдары қазірде қолжетімді емес.
Кангюр нұсқалары
Ескі Нартанг Кангюр (көптеген даналары бар қолжазба жинағы деп есептеледі) сақталмаған. Yongle (永乐版), Wangli (万历版), Lithang (理塘版/丽江版), Kangxi (康熙版/北京版), Zhuoli (卓尼版), Derge (德格版), Narthang (那塘版), Urga (拉加版), Kulun (库仑版), Lhasa (拉萨版), Wala (瓦拉版) және Chamdo (昌都版) нұсқалары басылып шығарылған.