Кіріспе

Нақты геометриялық пішіндерге тағайындалған символдық және қасиетті мағыналар. Киелі геометрия белгілі бір геометриялық пішіндерге және геометриялық пропорцияларға символдық және қасиетті мағыналар береді. Ол ғаламдық геометрдің құдайлық жаратушысы туралы сеніммен байланысты. Шіркеулер, храмдар, мешіттер, діни ескерткіштер, құрбандық шалу орындары және киелі шатырлар сияқты діни құрылыстарды жобалау және салу кезінде қолданылатын геометрия кейде қасиетті деп есептеледі. Бұл тұжырымдама теменой, қасиетті тоғайлар, ауылдық жасыл алаңдар, пагодалар, қасиетті құдықтар, мандала бақтары және діни және рухани өнерді жасау сияқты қасиетті кеңістіктерге де қолданылады.

Әлемге көзқарас және космология ретінде

Құдай ғаламды геометриялық жоспар бойынша жаратты деген сенім ежелден келе жатыр. Плутарх бұл сенімді Платонға жатқызған, "Платон құдай үнемі геометриямен айналысады" деп жазған (Convivialium disputationum, liber 8,2). Қазіргі заманда математик Карл Фридрих Гаусс бұл сөзді "Құдай арифметикамен айналысады" деп өзгертті. Иоганн Кеплер (1571–1630) ғаламның геометриялық негіздеріне сенген. Гарвард математигі Шинг Тунг Яу 2010 жылы геометрияның маңыздылығын былай білдірді: "Егер геометрия жақсы калибрленген сызғыштан артық емес деп ойласақ – және бұл сызғышқа қарсы айтылған сөз емес, себебі ол мен бағалайтын технология – геометрия ғаламды зерттеуге бізге қолжетімді басты жолдардың бірі. Физика мен космология ғаламды түсіну үшін, анықтама бойынша, өте маңызды болды. Геометрияның рөлі бұдан аз байқаларлық болса да, оның да маңызы зор. Мен осымен тоқтамаймын, геометрия ғана физика мен космологиямен қатар үстелге отыруға лайық емес, көп жағдайда ол үстелдің өзі деймін."

Табиғи түрлері

Стивен Скиннердің пікірінше, қасиетті геометрияны зерттеудің бастауы табиғатты және оның ішіндегі математикалық принциптерді зерттеуде жатыр. Табиғатта көрінетін көптеген нысандар геометриямен байланысты; мысалы, камералы наутилус тұрақты қарқынмен өседі, сондықтан оның қабығы формасын өзгертпей, сол өсуге бейімделу үшін логарифмдік спираль түзеді. Сондай-ақ, бал аралары балын сақтау үшін алтыбұрышты ұялар салады. Бұл және басқа да сәйкестіктер кейде қасиетті геометрия тұрғысынан қарастырылады және геометриялық формалардың табиғи маңыздылығын растайтын қосымша дәлелдер саналады.

Өнер мен сәулет өнеріндегі бейнелеулер

Геометриялық қатынастар мен геометриялық фигуралар ежелгі Египет, ежелгі Үндістан, грек және рим сәулетінің жобаларында жиі қолданылған. Ортағасырлық Еуропа соборлары да символдық геометрияны қамтыды. Үнді және Гималай рухани қауымдары мандала мен янтраның жобалық схемалары бойынша ғибадатханалар мен бекіністерді жиі салған. Мандала Ватикалары немесе қасиетті бақтар да осы принциптерді пайдалана отырып жобаланды. Адам денесінің және ежелгі сәулеттің қасиетті геометрия принциптерінің көп бөлігі Леонардо да Винчидің «Витрув адамы» суретінде жинақталған. Бұл суреттің өзі римдік сәулетші Витрувийдің әлдеқайда ертерек жазбаларына негізделген.

Буддизмде

Мандалалар геометриялық пішіндердің жиынтығынан тұрады. Буддизмде олар ортадан бір-біріне тең қашықтықта орналасқан концентрлі шеңберлер мен квадраттардан құралады. Геометриялық құрылымдардың ішінде қасиетті тұлғалар немесе олардың белгілері, мысалы, символ түрінде бейнеленеді. Бұның себебі – буддистер мандала ішінде қасиетті тұлғалар көрініс бере алады деп сенеді. Мандалалар әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Тибет буддистері құмнан мандала жасайды, кейін оны рәсіммен жояды. Мандала жасау үшін алдымен белгіленген торға екі сызық салынады. Ғимарат ішіндегі Чи ағынын арттыру үшін жоспарлау кезінде нақты пішіндер қолданылуы тиіс. Фэн-шуй бойынша тіктөртбұрыштар мен квадраттар ең қолайлы пішіндер саналады. Себебі, басқа пішіндердің бұрыштары Чи ағынына кедергі келтіріп, бір бөлмеден екінші бөлмеге өтуіне қиындық тудыруы мүмкін. Сонымен қатар, Тыйым салынған қаладағы ең маңызды ғимараттар орталық ось бойында салынған. Императордың тақ отырған залы – Жоғарғы Ынтымақ залы орталық осьтің ортасында орналасқан. Бұл әдейі жасалған, себебі император бөлмеге кіргенде, ол салтанатты түрде әлемнің орталығына айналуы керек болған. Тамил және Гранта жазбалары негізінен ғибадатхана салу әдістерін, құдайлардың бейнесін жасауды, оларға табыну жолдарын, философиялық ұстанымдарды, медитациялық тәжірибелерді, алты түрлі құштарлықты қанағаттандыруды және йоганың төрт түрін қамтиды.

Христиан дінінде

Орта ғасырлық Еуропадағы соборлардың құрылысы көбінесе көрерменге математика арқылы әлемді қабылдауға, ал осы арқылы құдай туралы терең түсінік алуға мүмкіндік беретін геометрияға негізделген. Мұндай шіркеулерде латын кресті пішіндес еден жоспары жиі кездесетін. Еуропадағы Ренессанс дәуірінің бастапқы кезеңінде, көзқарас қарапайым және реттелген геометрияға қарай бұрылды. Әсіресе, шеңбер ғимараттардың негізіндегі маңызды және символдық пішінге айналды, себебі ол табиғаттың жетілдігін және адамның ғаламдағы орталық орнын көрсетеді. Жоғары Орта ғасырлардағы көрнекті христиан философтары ғалам құрылымын микрокосмос аналогиясы арқылы түсіндірді. Хилдегард Бинген өзінің көрген рухани көріністерін сипаттаған кітабында, дөңгелек шардың ішінде жатқан созылған адам бейнесін көргенін айтады. Теологтар бұл бейнені Мәсіх және адамзат ретінде түсіндірді, олар Жер әлемін, ал шеңбердің шеті – ғаламды бейнелейді. Кейбір суреттерде ғаламның үстінде Құдайдың бейнесі де бейнеленген. Ол сондай-ақ Жердегі Иерусалимнен Көктегі Құдайға дейін созылатын шеңберлі пішіндердің ғаламдық тәртібін жасайды.