Кіріспе
1952 жылы жазылған теологиялық кітап – К. С. Льюис авторлығындағы "Жалпы христиандық" кітабы – британдық автор К. С. Льюис жазған христиан апологетикалық еңбек. Ол 1941-1944 жылдар аралығында BBC радиосында сөйленген сөздерінен құрастырылған, алғаш рет үш жеке том ретінде жарық көрген: «Радио сөздері» (1942), «Христиан мінез-құлқы» (1943) және «Тұлғадан тыс» (1944). Кітап төрт бөлімнен тұрады: бірінші бөлімінде Льюис Құдайдың бар екендігіне дәлелдер келтіреді; екінші бөлімінде христиан теологиясын қорғайды, соның ішінде оның танымал «Жалғаншы, ақымақ немесе Раббы» трилеммасы бар; үшінші бөлімінде христиан этикасын зерттейді, оның ішінде негізгі және теологиялық ізгіліктер талқыланады; соңғы бөлімінде Құдай туралы христиандық түсініктерге тоқталады. "Жалпы христиандық" кітабы Ұлыбританияда Джеффри Блес баспасынан 1952 жылдың 7 шілдесінде жарық көрді. Кітапқа алғашқы сын-пікірлер көбінесе оң болғанымен, қазіргі сыншылар оны көбірек сынға алды, ал жалпы қабылдануы аралас болды. Мақтаулар негізінен Льюис еңбегінің әзілге толы, түсінікті стильінде болды; сын-ескертпелер негізінен оның Исаның құдайлығын қорғайтын трилеммасының дұрыстығына және оның басқа да нұсқаларды қарастыруы қажеттігіне қатысты болды. Льюис мансабындағы және діни әдебиеттегі классикалық туынды саналатын "Жалпы христиандық" кітабы шыққаннан кейін ондаған жылдар бойына көптеген оқырмандардың қызығушылығын тудырды және оның авторының 20 ғасырдағы «христиандық сенімнің ең 'түпнұсқалық' жақтаушыларының бірі» ретіндегі беделін нығайтуға септігін тигізді. Льюис Құдайдың бар екендігін дәлелдеген бұл еңбек ғылыми айналымдарда зерттелуде. "Жалпы христиандық" әртүрлі конфессиядағы христиандар арасында танымал және ең жақсы христиандық кітаптардың тізіміне енген. Көбінесе уағыздау құралы ретінде қолданылатын бұл кітап отыздан астам тілге аударылған, ал көптеген қоғам қайраткерлері оны христиан дініне келулеріне ықпал еткен деп есептейді. Кітап туралы бірнеше «биографиялық» еңбектер жазылған.
Mere Christianity is a Christian apologetical book by the British author C. S. Lewis. It was adapted from a series of BBC radio talks made between 1941 and 1944, originally published as three separate volumes: Broadcast Talks (1942), Christian Behaviour (1943), and Beyond Personality (1944). The book consists of four parts: the first presents Lewis's arguments for the existence of God; the second contains his defence of Christian theology, including his notable "Liar, lunatic, or Lord" trilemma; the third has him exploring Christian ethics, among which are cardinal and theological virtues; in the final, he writes on the Christian conception of God. Mere Christianity was published in the United Kingdom by Geoffrey Bles on 7 July 1952. While initial reviews to the book were generally positive, modern reviewers were more critical of it, and its overall reception was relatively mixed. The praise was primarily directed to Lewis's humorous, straightforward style of writing; the criticism was primarily around the validity of his trilemma, which defends the Christian doctrine of the divinity of Jesus, and how he should have considered providing more choices. Deemed a classic in Lewis's career and religious literature, Mere Christianity has often received a wide readership decades following its release, and contributed to establishing its author's reputation as "one of the most 'original' exponents of the Christian faith" in the 20th century. The work, with Lewis's arguments for God's existence in it, continued to be examined in scholarly circles. Mere Christianity has retained popularity among Christians from various denominations, and appeared in several lists of finest Christian books. Often used as a tool of evangelism, it has been translated into over thirty languages, and cited by a number of public figures as their influence to their conversion to Christianity. Several "biographies" of the book have also been written.
Өмірбаян
Льюистің "Ауырсыну проблемасы" атты еңбегін оқығаннан кейін, BBC-дің діни хабар тарату жөніндегі директоры Джеймс Уэлч Льюиске мынадай хат жазды: Уэлч екі мүмкін тақырыпты ұсынды. Льюис ризашылықпен жауап берді және қазіргі әдебиеттің, біріншісі, оған қолайлы еместігін, оның орнына Льюис түсінгендей христиан дінін таңдағанын айтты. Льюис қолданған қысқа және нақты тіл оған кең аудиторияға әсер етуге мүмкіндік берді, сонымен қатар терең ойлы оқырмандар үшін интеллектуалды мазмұнды сақтап қалды. 1941 жылдың тамызында әр сәрсенбі күні сағат 7:45-тен 8:00-ге дейін Льюис "Дұрыс па, бұрыс па: Әлемнің мәніне ашып беретін нәрсе" атты тікелей эфирде сөз сөйледі, ол "Жай ғана христиандық" атты алғашқы кітапқа айналды. Алғашқы сөздер өте танымал болды және Льюисті құлшынып қабылдаған және ашуланған көпшіліктің жауаптарымен толтырды. Бұл пікір Льюистің эфирге қайта оралып, тыңдаушылардың сұрақтарына жауап беруіне әкелді. Келесі қаңтар және ақпан айларында Льюис "Христиандар неге сенеді?" атты келесі сөздерін оқыды. Сөздері танымал болды және жаңадан жарық көрген "Скриптапе хаттарының" сәттілігіне байланысты Льюистің баспасы сол жылы эфирдегі сөздерді кітап түрінде шығаруға қуанды. 1942 жылдың күзінде үшінші сөздер сериясы, ирониялық түрде, 15 минуттан 10 минутқа дейін қысқартылды. Қателікке байланысты Льюис 15 минутқа дайындалған, бірақ кесілген материалды келесі кітапқа қосып, бірнеше тараулар да қосты. Төртінші сөздер сериясы 1944 жылға дейін өткізілмеді. Сценарий жобалары бастапқыда көлемді болды, ал Льюис 10 минуттық сөздерге дайындалған, ал BBC оған 15 минут берді. Бұл сөздердің уақыты маңызды болды және технология мен Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты қатаң сақталды, себебі Германия кез келген үнсіздік кезінде ағылшын тілінде сөйлейтін "Лорд Хоухау" арқылы үгіт таратар еді. Төртінші сөздер сериясының уақыты (22:20) болғандықтан, Льюис олардың барлығын тікелей эфирде оқи алмайтынын және кейбіреулерін жазу керектігін айтты.
Христиандықты қорғау (Ұлыбританияда хабарландырылған әңгімелер)
Бірінші бөлімнің өзегі моральдық аргументке негізделген, оның негізі – «адам табиғатының заңы», «оң мен бұрыс туралы ереже». Льюис бұл заңның барлық адамдарға ортақ және белгілі екенін айтады. Ол мысал ретінде нацистік Германияны келтіріп, былай деп жазады: «Бұл заң табиғат заңы деп аталды, себебі адамдар оны табиғатынан білетініне және оны үйретудің қажеті жоқ екеніне сенді. Әрине, кейбір адамдар оны білмейтінін табуы мүмкін, дәл сияқты түс соқыр немесе музыкаға құлағы салмайтын адамдарды табу сияқты. Бірақ жалпы алғанда, адамзаттың әдепті мінез-құлық туралы түсінігі барлығына түсінікті деп есептеді. Менің ойымша, олар дұрыс айтқан. Егер солай болмаса, соғыс туралы айтқандарымыздың бәрі бекер болар еді. Жаудың қателік жасағанын айтудың қандай мәні бар, егер Дұрыс – нацистер де білетін және орындауы керек болған нақты нәрсе болмаса? Егер олар «дұрыс» дегеніміздің мағынасын білмесе, онда біз олармен күресуге мәжбүр болғанымен, оларды шаш түсі үшін кінәлаудан артық кінәлай алмас едік. Күнделікті өмірде ұрлық жасау осы моральдық заңды бұзу болып саналады. Льюис моральдық заңның ғылыми заңдарға (мысалы, гравитация) немесе математикаға ұқсайтынын, оны адамдар ойлап таппағанын айтады. Алайда, ол ғылыми заңдардан өзгеше, оны бұзуға немесе елемеуге болады және ол тәжірибе арқылы емес, интуитивті түрде белгілі. Моральдық заңды енгізгеннен кейін Льюис шөлдеудің адамның табиғи түрде суға мұқтаж екенін көрсететінін, ал осы қажеттілікті қанағаттандыратын басқа зат жоқ екенін айтады. Льюис жер бетіндегі тәжірибе адамның «қуанышқа» деген құштарлығын қанағаттандырмайтынын және тек Құдай ғана осы қажеттілікті қанағаттандыра алатынын көрсетеді; егер ол болмаса, адамдар бір нәрсені қалай аңсағанын білмейді. Теизмге көшуінің себептерін келтіргеннен кейін Льюис Құдай туралы әртүрлі түсініктерді түсіндіреді. Оның пікірінше, пантеизм тұжырымсыз, ал атеизм тым қарапайым. Соңында ол Иса Мәсіхке келіп, қазір Льюис трилемасы деп аталатын белгілі бір аргументті келтіреді. Льюис Исаның Құдай екенін айтады және логиканы қолдана отырып, үш мүмкіндікті алға тартады: ол шынымен Құдай болған, әдейі өтірік айтқан немесе Құдай емес, бірақ өзін солай деп санайтын (бұл оны алдануға және мүмкін ақылсыздыққа ұшыратуы мүмкін). Ол соңғы екі мүмкіндіктің Исаның мінезіне сай келмейтінін және оның шыншыл болғанын айтуға болады. Бұл кітап діни әдебиеттің, әсіресе христиан апологетикасының саласында маңызды орын алады. Зерттеушілер оны христиан дінінің негіздері мен теологиясына арналған нұсқаулық ретінде қарастырады. Оның Құдайдың бар екендігіне қатысты аргументтері ғалымдар тарапынан мақтауға немесе сынға ұшырады. Льюис кітаптарын талдап, австралиялық археолог Уорвик Болл «Жай христиандық» оның ең ықпалды және кеңінен оқылатын апологетикалық еңбегі екенін айтты; американдық философ Стивен Эванс оның моральдық аргументін «ХХ ғасырдың ең сенімді апологетикалық аргументі» деп атады; ал Макграт оны «христиандық сенімнің рационалды және моральдық негізін айқын және ақылды түрде ұсынудың керемет үлгісі» деп бағалады. «Жай христиандық» жарық көргеннен кейін де танымал болып қала берді және оны Августинның «Құдай қаласы» және Г.К. Честертонның «Мәңгілік адам» (1925) сияқты басқа да белгілі христиандық шығармалармен салыстырды. BBC журналисі Джастин Филлипс оның оқығандардың өмірін өзгерткенін және оның келесі онжылдықтар бойы да күшін жоғалтпайтынын жазды. Роджер Ланселин Грин мен Уолтер Хупердің айтуынша, кітаптың табысы Льюистің ХХ ғасырдағы «христиандық сенімнің ең ‘түпнұсқалық’ өкілі» ретінде мойындалуына әкелді. Хупер осы кітаптың Льюис христиандық нанымдар/теологияны барлығына түсінікті етіп беру қабілетін көрсетіп, «Льюиспен синоним болғанын» айтты. Академик Брюс Л. Эдвардс оның Льюистің «христиан дінін ақылмен, ашық және айқын қолдаушы» репутациясын қалыптастыруға үлкен үлес қосқанын атап өтті. Жазушы Марвин Д. Хинтен былай деп жазды: «Адамдардан К. Льюис кітабының қайсысы оларға рухани жағынан ең көп әсер еткенін сұрасақ, олар көбінесе «Жай христиандық» деп жауап береді». Петерстің сөзіне қарағанда, бұл кітап католик, соңғы күннің қасиеттілері, православие және протестанттар сияқты әртүрлі конфессиялардың мәсіхшілері арасында көбірек танымал, бірақ мәсіхші еместер арасында аз. Ол көбінесе евангелизация құралы ретінде қолданылады, әсіресе АҚШ сияқты христиан діні басым елдерде, оның ықпалы ең сезіледі. Бұған қоса, оның аудармаларының жарық көргені оның ықпалын күшейтеді; Марсденнің сөзіне қарағанда, ол шамамен отыз алты тілге аударылған. Келесі онжылдықтарда «Жай христиандық» христиандық және онлайн кітап сатушылармен қайта-қайта басылып сатылды. Мысалы, Кеңес Одағы тарағаннан кейін ол көп ұзамай оның бөлінген мемлекеттерінің бірнеше тілдеріне аударылды, бұл православие христиандарының олардың ықпалын қайта құруына көмектесті. 2010 жылға қарай кітап BookScan Religion Bestseller тізімінде 513 апта бойы үздіксіз болды. Қытайда да айтарлықтай оқырмандары бар, 2014 жылға қарай онда 60 000 дана сатылды. Бұл кітап сонымен қатар көптеген қоғамдық тұлғалардың христиан дініне немесе оның басқа да конфессияларына қайта оралуына ықпал еткені туралы айтылады. Американдық генетик Фрэнсис Коллинс өзінің «Құдайдың тілі» (2006) кітабындағы атеизмнен христиандыққа көшкен оқиғасын баяндап, «Жай христиандық» оның христиандыққа бейімделуіне ықпал еткенін айтты. Американдық адвокат Чарльз Колсонның кітапты оқығаннан кейін христиандыққа көшкені, оның досы Томас Л. Филлипс (Raytheon Company директорлар кеңесінің төрағасы) оған сыйлағаннан кейін болды. Оның оқиғасы танымал болды және 1976 жылы оның өмірбаяны жарық көргеннен кейін Newsweek журналы оны «Евангелистер жылы» деп жариялады. Католикке көшкендердің арасында британдық қайырымдылық шаруағаты Леннард Чешир, неміс экономисі Э.Ф. Шумахер, американдық жазушы Шелдон Ванаукен, американдық бағанашы Росс Даутат, американдық теолог Питер Крифт және американдық философ Фрэнсис Дж. Беквит бар. «Жай христиандық» бірнеше тізімге енді. Ол Уильям Дж. Петерсен мен Рэнди Петерсеннің 2000 жылғы «Ғасырды өзгерген 100 христиан кітабы» кітабына қосылды. 2000 және 2006 жылдары евангелисткалық «Christianity Today» журналының редакторы «Жай христиандық» кітабын «Ғасыр кітаптары» және «Евангелистерді қалыптастырған 50 үздік кітап» тізіміне енгізді. 2013 жылғы «Christianity Today» журналындағы мақаласында Макграт оны Льюис кітаптарының арасында ең ұнаған бес кітабының біріншісі деп бағалады. Кітапқа сілтеме жасайтын кейінгі жариялымдардың арасында Н.Т. Райттің «Simply Christian» (2006) және Макграттың «Mere Apologetics» (2012) кітаптары бар. 1986 жылы жарық көрген екуменистік христиандық «Touchstone» ай сайынғы журналы «Жай христиандық журналы» деген тақырыппен шығады. Пол Маккаскердің «C. S. Льюис және Жай христиандық» кітабы, оның тарихи контекстінде осы еңбек туралы түсініктер береді, 2014 жылы жарық көрді; ол жақсы зерттелгені үшін мақталып, фактілік қателерге сынға ұшырады. Кітаптың тағы бір «биографиясы» – Марсденнің жазған «C. S. Льюис Жай христиандығы», 2016 жылы жарық көрді және сыншылар тарапынан жағымды пікірлер алды, бірақ оның қорытындысына кейбір сын айтылды.