Кіріспе

Франция патшайымы, 1234–1270 жылдары. Прованстық Маргарет (; 1221 – 20 желтоқсан 1295) – король Людовик IX-ке үйлену арқылы Франция патшайымы болған.

Ерте өмір

Маргарет 1221 жылы көктемде Форкалькьеде дүниеге келді. Ол Прованс графы Рамон Беренгер IV және Савойялық Беатристің төрт қызының үлкені еді. Оның кіші қарындастары – Англия королевасы Элеонора, Германия королевасы Санчия және Сицилия королевасы Беатриче. Ол әсіресе Элеонорамен жақын болды, олар шамалы жасқа жуық болғандықтан, есейгенше достық қарым-қатынастарын сақтап келді.

Таңдау

1233 жылы Кастилияның Бланкасы, Франция королі Людовик IX-тың анасы, өзінің бір рыцарын Провансқа жіберді. Бұл әрекеттің бір себебі – қиын мінезді Толуза графы Раймон VII-нің ықпалын азайту болса, екіншісі – кеңінен әйгілі болған Маргаретпен кездесу еді. Маргарет және оның әкесі рыцарды жақсы күтіп қабылдады, жақын арада Бланка Прованс графымен оның қызы мен Бланканың ұлының некесі туралы келіссөздер бастады. Маргарет патшаға оның сұлулығынан гөрі, дінге берілгендігі мен әдепті мінезі үшін лайықты жар деп таңдалды. Оны ата-анасы Лионға неке шартына қол қою үшін алып барды. Одан кейін, оның ағалары – Вильгельм мен Савойялық Томас, Маргаретті Сендегі үйлену тойына қатыстыру үшін ертіп әкелді. 1234 жылдың 27 мамырында, он үш жасында Маргарет Людовикке үйленді. Ертесі күні ол Франция патшайымы болып жарияланды. Той да, тәж кигізу рәсімі де Сен соборында өтті. Бұл неке көптеген қиындықтарға толы болды. Бланканың ұлына әлі де зор ықпалы болды және ол өмірінің соңына дейін осы ықпалын сақтап қалды. Өзінің билігінің белгісі ретінде Бланка үйлену тойынан кейін көп ұзамай Маргареттің ағаларын және оның бала кезінен бірге әкелген барлық қызметшілерін қызметтен босатып жіберді. Маргарет пен Бланка бір-біріне басынан-ақ жамандықпен қарады. Маргарет, әпкелері сияқты, сұлулығымен танымал болды. Оның «қою шашы мен әдемі көзі» бар екені айтылды, және некенің алғашқы жылдарында ол Людовикпен жылы қарым-қатынаста болды. Оның францискандық дін қызметкері, Уильям де Сент-Патус, Маргареттің дінге берілген күйеуі дұға етуге тұрғанда, суық түндері Людовиктің иығына шапан жабатынын айтқан. Сент-Патус жазған тағы бір оқиғада, Маргарет Людовиктің қарапайым киімдері оның патшалық мәртебесіне сай емес деп ойлаған, ал Людовик оған егер ол қалағандай киінсе, ол да оның қалауынша киінеді деп жауап берген. Олар бірге атпен жүруді, кітап оқуды және музыка тыңдауды ұнатты. Патша мен сарайдың жаңа патшайымға көрсеткен қызығушылығы Бланканы қызғанышқа толы етті, ол патша мен патшайымды мүмкіндігінше бөлек ұстауға тырысты.

Жетіінші крест жорығы кезінде

Маргарет Людовикпен бірге жетінші (бірінші) крест жорығына қатысты. Оның қарындасы Беатрис та оларға қосылды. 1249 жылы Дамиеттаның алынуы сияқты жорықтардың бастапқы сәттіліктері болғанымен, корольдің бауыры қаза тапқаннан және король тұтқынға түскеннен кейін жағдай нашарлап, апатқа ұшырады. Королева Маргарет келіссөздер жүргізуге және оның құны үшін жеткілікті күміс жинауға жауапты болды. Осылайша ол қысқа мерзімге крест жорығын басқарған жалғыз әйел атанды. 1250 жылы Дамиеттада, сол жылдың басында тәртіпті сақтап қалғаннан кейін, ол Джон Тристанды дүниеге әкелді. Тарихшы Жан де Жоинвиль, дін қызметкері емес, Луи Мысырда тұтқынға алынғаннан кейін Маргареттің көрсеткен батылдығы туралы оқиғаларды баяндады. Мысалы, ол Дамиеттадағы христиандарға азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін белсенді әрекет етті және қала арабтардың қолына тисе, өзі мен жаңа туған ұлының өмірін сақшыға сұрады. Сондай-ақ, ол кетуге ниеттенгендердің кейбіреулерін Дамиеттада қалып, оны қорғауға көндірді. Жоинвиль Маргареттің жақсы мінезін көрсететін оқиғаларды да айтады, мысалы, бірде ол Маргаретке жақсы мата жібергенде, патшайым оның елшісін көргенде, қасиетті реликвиялар әкеліп жатыр деп ойлап, қателікпен тізе бүкті. Өзінің қателігін түсінгенде күліп, елшіге: «Мырзаңа айт, оны жаман күндер күтіп тұр, өйткені ол мені оның маталарына тізе бүктірді!» деді. Алайда, Жоинвиль Луи әйелі мен балалары туралы сирек сұрайтынын байқады. Францияға қайта оралатын теңіз сапарындағы қатты дауыл кезінде Маргарет Жоинвильге көмектесу үшін бірдеңе жасауын өтінді; ол оған құтқарылу үшін дұға етуді және Францияға жеткенде қажылыққа барып, корольдің, өзінің және балаларының суреттері салынған алтын кеме сыйлауға ант етуді айтты, осылайша дауылдан аман қалғаны үшін алғыс айту үшін. Маргарет патшаның рұқсатынсыз мұндай ант беруге батылы бармайтынын, өйткені ол мұны білгенде, оған ешқашан қажылық жасауға рұқсат бермейтінін айтты. Соңында Жоинвиль оған ант берген жағдайда ол үшін қажылыққа баратынын уәде етті және Францияға жеткенде осылай істеді.

Саяси маңызы

Оның крест жорығы кезіндегі басшылығы оған халықаралық бедел әкелді, ал Францияға оралғаннан кейін Маргареттен жиі дау-жанжалдарды шешуді сұрады. Бірақ ол күйеуінің інісі Шарльдің құлшынысынан қауіптеніп, оған қарсы салмақ ретінде әпкесі Элеонора мен Элеонораның күйеуі Англия королі Генрих III-пен байланысын нығайтты. 1254 жылы ол күйеуімен бірге оларды Парижге Рождество мерекесіне шақырды. Ал 1259 жылы Людовик пен Генрих арасындағы қарым-қатынас жақсарғаннан кейін Париж шарты жасалды. Маргарет келіссөздер кезінде барлық әпкелері мен анасымен бірге болды. Кейінірек Луи Маргареттің құлшынысына ашуланып, наразылық білдірді. Ол саясатта немесе дипломатияда құлшынысқа бойұрғанмен, біраз шалаң болған сияқты. 1250 жылдары Париждегі ағылшын елшісі ағылшын сарайына "Франция патшайымы сөзімен де, ісімен де жалықтырады" деп хабарлады. Елшінің баяндамасынан оның мемлекеттік істерге қатысуға мүмкіндік жасауға жасаған тыранысқа риза болмағаны анық көрінеді. 1260 жылы үлкен ұлы Людовик қайтыс болғаннан кейін Маргарет келесі ұлы Филипті, ол таққа қандай жаста отырса да, отыз жасқа дейін оның бақылауында болады деп ант беруге мәжбүр етті. Луи ант туралы білгенде, бірден пападан Филипті осы уәдеден босатуды өтінді, өйткені ол бұған рұқсат бермеген еді, ал папа дереу келісті. Осылайша Маргареттің Кастилиялық Бланш сияқты болуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Содан кейін Маргарет немере інісі Англия королі Эдуард I-ге, өзінің кіші әпкесі Беатрисқа үйленген күйеуі Анжу Карлының туған жері Прованстағы мүдделерін қолдайтын қызына үйлену жобасынан бас тартуға ықпал ете алмады.

Патша жесір

1270 жылы Людовик IX екінші крест жорығында қайтыс болғаннан кейін, ол Францияда қалып, Провансқа оралды. Ол қайтыс болғаннан кейін саяси жағынан белсендірек болды. Прованстағы өз құқықтарын қорғауда ол өте талапкер болды – тіпті әскер жинады. Карл Беатристің қайтыс болуынан кейін саяси билігін сақтап, мүлікке бақылауды өз қолына алды, бұл 1245 жылы қайтыс болған Маргарет пен Беатристің әкесінің қалауына қарсы болды. Ол Элеонораға берілгендік танытты, және Элеонора 1291 жылы қайтыс болғанға дейін үнемі хабарласып тұрды. Өмірінің соңғы жылдарын ізгі амалдармен өткізді, соның ішінде 1289 жылы Францискандық қатындар монастырын құрды. Маргарет 1295 жылдың 20 желтоқсанында жетпіс төрт жасында Парижде, өзі құрған Кедейлер монастырында қайтыс болды. Ол күйеуінің қасына емес, жанына жерленді. Оның қабірі, алтарь баспақыштарының астында орналасқан, ешқашан ескерткішпен белгіленбеген, сондықтан оның орны белгісіз; осы себепті ол француз революциясы кезінде тоналмаған жалғыз патшалық қабір болды, және бүгінге дейін сақталған болуы мүмкін.