Жан Эрдман: Американдық биші және хореографтың өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Американдық биші және хореограф (1916–2020) 18 ғасырлық француз генералы.

Жан Эрдман (20 ақпан 1916 – 4 мамыр 2020) – американдық биші және қазіргі заманғы би хореографы, сондай-ақ авангардтық театр режиссері.

Ерте жылдары және тарихы

Эрдман Гонолулуде дүниеге келген. Эрдманның әкесі, Джон Пайни Эрдман, діни ғылым докторы және Жаңа Англиядан келген миссионер, Гонолулудегі Хроссроудтың балама діни ағымдарға жатпайтын протестант шіркеуінің пасторы ретінде қоныстанды, онда ол ағылшын және жапон тілдерінде түрлі этникалық қауымға уағыз айтты. Оның анасы, Марион Диллингэм Эрдман, Гавайидің іргесін қалаушы өнеркәсіптік отбасыларының бірінен шыққан. Эрдманның алғашқы би тәжірибесі – хула биі. Ол Гонолулудегі Пунахоу мектебінде оқыды, онда дене шынықтыру сабағы ретінде Изадора Дунканның интерпретациялық биін үйренді. Өзінің алғашқы би жаттығуларын еске түсіріп, Эрдман осы екі ықпал оған бидің "биші үшін маңызды нәрсенің көрінісі екенін, жай ғана сергектік қадамдар емес екенін" үйреткенін айтты. Гавайиден Эрдман Массачусетс штатының Питтсфилд қаласындағы қыздар мектебіне оқуға түсті, оны 1934 жылы бітірді. Ол биге деген көзқарасқа байланысты қиындыққа тап болды, сондықтан сыныптастарына хула үйреткені үшін жазаланды. Кейіннен, 1934 жылдан 1937 жылға дейін Сара Лоуренс колледжінде оқығанда, ол театр, би және эстетикалық философиядағы қызығушылықтарын еркін зерттей алды. Сара Лоуренсте ол өзінің ең үлкен екі ықпалымен кездесті: Джозеф Кэмпбелл және Марта Грэм. Кейіннен мифология саласындағы авторитет атанған салыстырмалы әдебиет профессоры Кэмпбелл оның жетекшісі болды. Бұл жеке психо-рухани трансформация процесі және өмір бойы жалғасқан өнердің мәні туралы диалогты бастады. Эрдман сондай-ақ Сара Лоуренсте Марта Грэмнің сабақтарында және 1935–1944 жылдары қатысқан Беннингтон колледжінің жазғы би мектебінде үйренген қазіргі заманғы би техникасына қызығушылық танытты. 1937 жылы Эрдман ата-анасы мен кіші қарындасымен бірге әлемді аралап саяхат жасады, оның барысында Бали, Ява және Үндістан сияқты көптеген елдердің дәстүрлі билері мен театрларын көрді. Бұл сапардағы тәжірибесі және одан кейін әлемдік би мәдениеттерін зерттеу туралы айта отырып, Эрдман былай деді: "Әлемдегі дәстүрлі би стильдерін зерттеу және талдау арқылы мен әр мәдениеттің ерекше биі сол мәдениеттің дүниетанымының толыққанды көрінісі екенін анықтадым және бұл қозғалыстың шексіз мүмкіндіктерінен таңдалған саналы таңдаулар арқылы жүзеге асырылады". Эрдман Нью-Йоркке оралғаннан кейін көп ұзамай, 1938 жылдың 5 мамырында Кэмпбеллге үйленді және қысқа ғана бал айынан кейін Марта Грэм би компаниясының мүшесі ретінде репетиция бастады. Грэммен бірге жұмыс істеген Эрдман бастапқыда актриса Маргарет Мередит ойнаған рөлді, статикалық отырған кейіпкерден, жаңашыл би театрының жұмысындағы қозғалмалы, біріктірілген элементке айналдырды. Тарихшы Дон Макдонаг "Заманауи бидің толық нұсқауы" еңбегінде бұл сөйлеу рөлдерінің Эрдманға "күшті әсер еткенін" жазды. Ол сөз бен қозғалыстың арасындағы динамиканы зерттеудің көптеген себептерін осы ерте тәжірибелерге байланыстырады. Сол кезеңдегі барлық әйел Грэм бишілері сияқты, Эрдман да Грэмнің музыкалық директоры Луис Хорстпен хореографияны зерттеді. Хорст өзінің принциптерін классикалық емес би формаларында дәріс арқылы көрсетті, ал оның студенттері өз идеяларын өз композициялары арқылы көрсетті. Оның алғашқы сололық шығармасы "Медузаның трансформациясы" 1942 жылы Беннингтон колледжінің жазғы өнер фестивалінде көрсетілді. Хорсттың тапсырысы бойынша жасалған соңғы нұсқасы 1990 жылдарға дейін оның репертуарында болды. Эрдманның бұл биді орындауы Майя Дереннің аяқталмаған 1949 жылғы "Медуза" фильміне арналған. Бастапқыда примитивті немесе архаикалық стильді зерттеу болған "Медузаның трансформациясы" екі өлшемді форманы қысқаша зерттеуден бастап үш бөлімнен тұратын толық биге айналды. Эрдман шығарманың бір жылға созылған дамуын әр позаның "өмірге деген толыққанды күйі немесе көзқарасы" бар екенін түсіну процесі деп сипаттады. Би өзін стильдік позалардың физикалық сезімдеріне бейімдеп, олар оны қайда жетелесе, сонда ғана дамыды. Мифологиялық бейнелер туралы терең білімімен қаруланған Кэмпбелл алғашқы қысқа зерттеуде би кейіпкерін Медуза деп анықтады, ол Афинаның әдемі грек діни қызметкері еді, кейін жылан басты горгонаға айналды. Эрдман мифологиялық архетиптің дамуынан кейін екінші және үшінші бөлімдерді жасады. 1943 жылы Кэмпбелл мен композитор Джон Кейдждің ықпалымен Эрдман және Грэм компаниясының мүшесі Мерс Каннингем Чикагоның өнер клубының демеушілігімен бірлескен концерт ұйымдастырды. Каннингемнің сололары "Totem Ancestor", "In the Name of the Holocaust" және "Shimmera" сияқты Кейдждің музыкасымен қоса болды. Екі бірлескен дуэт "Credo in US" (Каннингемнің мәтіні және Кейдждің тапсырысымен жазылған музыкасы бар драматикалық би) және Грегори Такердің тапсырысымен жазылған музыкасы бар "Ad Lib" болды. Эрдманның 1940 жылдардағы басқа да маңызды туындылары – Джон Кейдждің фортепианодағы әртүрлі дайындықтармен және стандартты орындаумен жазылған музыкасымен қоса "Lonesome Isle қыздары" (1945) және "Офелия" (1946), сондай-ақ Дебюссидің "Syrinx" музыкасына қойылған "Hamadryad" (1948), Карлус Дайердің қозғалмалы мүсіндік декорациялары бар және Dance Magazine журналының маусымның үздік жаңа туындыларының бірі деп танылған "Қауіпті капелла" (1949) және Лу Харрисонның тапсырысымен жазылған музыкасы бар "Қысқы күн тоғысы" (1950) еді. "Қауіпті капелла" туралы, Дорис Херинг былай деп жазды: "Би аяқталғаннан кейін, Эрдман таза физикалық және визуалдық элементтер арқылы суретшінің оқшаулану және түсіну кезеңдерінен өту тәжірибесін беруге жеткенін түсіндіңіз". Сол кездегі басқа да би сыншылары оның би жасауға ерекше көзқарасын атап өтті. New York Times газетінің би сыншысы Джон Мартин былай деді: "Эрдманның қозғалысы, қозғалыс қаншалықты ассоциациясыз болса да, еркін шығармашылыққа толы. Композиция әдісі, әрине, сюжеттік мазмұнсыз болғанымен, әртүрлі бейнелеу өнерінен айырмашылығындай, жай ғана декоративті болып көрінбейді және соншалықты күшті әсер етеді". Edwin Denby 92nd St YM/YWHA-да өткен топтық концерт туралы жазған New York Herald Tribune газетінде: "Эрдманның (көзқарасы) көбінесе жаңа және жаңартылған. Ритмде жеңілдік болды, қозғалыста кеңдік пен жомарттық болды, бұл мені бидің поэтикалық есімдік ретінде әсер етуі керек екенін көрсетті". Walter Terry Tribune газеті үшін жазған мақаласында: "(Оның биі) сирек кездесетін ою-өрнектердің сұлулығы, деликатты түрленулер және біз сапа деп атайтын түсініксіз нәрсе арқылы қызығушылық тудырады. Ол тікелей зиятқа немесе сезімдерге үндемейді, бірақ оның хабары сезімдерге жететін өзінің қысқа толқын жүйесі арқылы жеткізіледі". 1950 жылдан 1954 жылға дейін ол компаниясымен жыл сайын АҚШ бойынша гастрольдік сапарлар жасады. 1954 жылдан 1955 жылға дейін ол соғыстан кейінгі кезеңде биші ретінде саяхат жасаған бірінші адам болып, жеке артист ретінде Үндістан мен Жапонияға гастрольдік сапар жасады. АҚШ Мемлекеттік департаментіне ол ұсынған есеп Үндістанмен және алыс Шығыс елдерімен мәдени алмасу бағдарламаларын бастауға көмектесті. 1955 жылдан 1960 жылға дейін ол жеке артист ретінде АҚШ бойынша кеңінен гастрольдік сапарлар жасады. Оның сол кезеңдегі репертуарынан ерекше туындылар: Джон Кейдждің сегіз тректік тапсырыс бойынша жазылған музыкасына қабаттасқан джаз жазбаларына қойылған "Ханшайымның портреті", Алан Хованнестің тапсырысымен жазылған музыкасы бар лирикалық соло "Таңғы ән", Уильям Блейктің "Тығрыс" өлеңінен шабыттанған алты көріністен тұратын аллегориялық "Қорқынышты симметрия" (1956) және Эзра Ладерманның виолончельге арналған сонатасына қойылған, Карлус Дайердің металл мүсінімен өзара әрекеттесетін "Қорқынышты симметрия" (1956) және т.б.

Erdman was born in Honolulu. Erdman's father, John Piney Erdman, a doctor of divinity and missionary from New England, settled in Honolulu as a minister at the non denominational Protestant Church of the Crossroads where he preached, in both English and Japanese, to a multi ethnic congregation. Her mother, Marion Dillingham Erdman, was a member of one of the founding industrialist families of Hawaii. Erdman's earliest dance experience was the hula. She attended the Punahou School in Honolulu where she learned, as a form of physical education, Isadora Duncan interpretive dance. Reflecting on her early dance training Erdman said these two influences taught her that dancing is an "expression of something meaningful to the dancer, not a mere series of lively steps." From Hawaii, Erdman went to Miss Hall's School for Girls in Pittsfield, Massachusetts, from which she graduated in 1934. She was troubled by the attitude towards dancing that caused her to be disciplined for teaching the hula to her classmates. Later, at Sarah Lawrence College, which she attended from 1934 to 1937, she was able to explore more freely her multiple interests in theater, dance, and aesthetic philosophy. At Sarah Lawrence she encountered her two greatest influences: Joseph Campbell and Martha Graham. Campbell, a professor of comparative literature who later became an authority on mythology, was her tutorial advisor. This began a dialogue about the process of individual psycho spiritual transformation and the nature of art that was to continue throughout their lives. Erdman was also interested in the modern dance technique she learned in Martha Graham's classes at Sarah Lawrence and at the Bennington College Summer School of Dance that she attended during the summers of 1935–1944. In 1937 Erdman joined her parents and younger sister on a trip around the world during which she saw the traditional dance and theater of many countries including Bali, Java and India. Speaking of her experiences on this trip and of her later study of world dance cultures inspired by it Erdman said, "by studying and analyzing the traditional dance styles of the world, I discovered that the particular dance of each culture is the perfect expression of that culture's world view and is achieved by deliberate choices drawn from the unlimited possibilities of movement". Shortly after Erdman returned to New York, she married Campbell on May 5, 1938, and following a brief honeymoon began rehearsal as a member of the Martha Graham Dance Company. Working with Graham, Erdman had re shaped the role, originally played by actress Margaret Meredith, from that of a static seated figure to a moving, integrated element in the groundbreaking dance theater work. In The Complete Guide to Modern Dance, historian Don McDonagh writes of the "profound effect" that these speaking roles had on Erdman. He attributes her many explorations of the dynamic between word and movement to these early experiences. As all female Graham dancers of the period Erdman was required to study choreography with Louis Horst, Graham's musical director. Horst presented lecture demonstrations on his principles in pre classic dance forms, and his students demonstrated his ideas through their own compositions. Her first solo, The Transformations of Medusa, which premiered at the Bennington College's Summer Festival of the Arts in 1942, began as an assignment for his class. The final version, with a commissioned score by Horst, remained in her repertory through the 1990s. Erdman's performance of this dance was the subject of Maya Deren's unfinished 1949 film, Medusa. Originally an exploration of primitive style or archaic style, The Transformations of Medusa developed from a short study of the two dimensional form into a complete dance of three sections. Erdman described the year long evolution of the piece as the process through which she came to understand that every posture contains "a whole state of being or attitude toward life." The dance evolved as she attuned herself to the physical sensations of the stylized positions and followed where they led her. It was Campbell, informed by his deep well of mythological imagery, who identified the dance character in the first short study as Medusa, the beautiful Greek priestess of Athena who became the hideous snake headed gorgon. Erdman developed the second and third sections following the development of the mythological archetype. In 1943, at the urging of Campbell and composer, John Cage, Erdman and fellow Graham Company member, Merce Cunningham, presented a joint concert sponsored by the Arts Club of Chicago. Cunningham's solos included "Totem Ancestor", "In the Name of the Holocaust", and "Shimmera", all with scores by Cage. The two collaborative duets were, "Credo in US", a dramatic dance with a text by Cunningham and a commissioned score by Cage, and "Ad Lib" with a commissioned score by Gregory Tucker. Erdman's other important works of the 1940s were Daughters of the Lonesome Isle (1945) and Ophelia (1946) with commissioned scores by John Cage on prepared and standard piano respectively, Passage (1946), Hamadryad (1948) to Debussy's "Syrinx", The Perilous Chapel (1949), and Solstice (1950), both with commissioned scores by Lou Harrison. Of The Perilous Chapel which featured a moving sculptural set by Carlus Dyer and was selected as one of the Best New Works of the Season by Dance Magazine, Doris Hering wrote, "When the dance was over one realized that by means of purely physical and visual elements, Miss Erdman had succeeded in giving a moving picture of the experience of an artist through phases of isolation and realization." Other dance critics of the time noted her unique approach to dance making. New York Times dance critic John Martin remarked, "that Erdman's movement is perhaps as near to being non associative as movement can be, yet it is freely creative. The method of composition, though naturally without story content, avoids any connotation of being merely decorative, much as non objective painting avoids it, and manages to be just as strongly evocative." Reporting on a group concert at the 92nd St YM/YWHA in which Erdman participated Edwin Denby wrote in the New York Herald Tribune, "Miss Erdman's (approach) is a more original and refreshing one to encounter. There was a lightness in the rhythm, a quality of generosity and spaciousness in the movement that struck me as a dance should, as a poetic presence." Walter Terry also writing for the Tribune commented, "(Her dance) attracts through rare beauty of pattern, through gently shaded dynamics and through that intangible essence we call quality. It does not appeal directly to the intellect nor to the emotions, but rather it seems to carry its message on its own short wave system to the senses themselves." From 1950 to 1954, she toured the US annually with her company. From 1954 to 1955 she toured India and Japan as a solo artist, the first dancer to do so since World War II. The report she filed with U. S. State Department helped initiate cultural exchange programs with India and many countries in the Far East. From 1955 to 1960, she toured extensively as a solo artist throughout the U. S. Notable works from her repertory of that period include Portrait of a Lady created to jazz recordings that were layered by John Cage into his eight track commissioned score, Dawn Song, a lyrical solo with commissioned score by Alan Hovhaness, Fearful Symmetry (1956; an allegory in six visions inspired by William Blake's poem, "The Tyger") to Ezra Laderman's Sonata for Violoncello, in which Erdman emerged from and interacted with a metal sculpture by Carlus Dyer,

Оның 1956 жылы Эрдманның Дебюссидің "Syrinx" шығармасының интерпретациясынан шабыттанған "Флейта мен бишіге дуэт" және 1957 жылы "Harlequinade" топтық жұмысында аяқталған композитор Эзра Ладерманмен музыкалық ынтымақтастығы...

Her musical collaborations with composer Ezra Laderman which had begun in 1956 with Duet for Flute and Dancer, inspired by Erdman's interpretation of Debussy's solo flute composition Syrinx in her 1948 solo Hamadryad and culminating in the 1957 group work Harlequinade, featuring dancer Donald McKayle, were the subject of a feature story in Time magazine in April 1957. In the theater Erdman had choreographed a production of Jean Paul Sartre's The Flies (1947) for the Vassar Experimental Theatre, the Broadway production of Jean Giraudoux's The Enchanted (1950) and collaborating with writer William Saroyan and composer Alan Hovhaness, she directed and choreographed Otherman or The Beginning of a New Nation (1954) at Bard College. The newly named Jean Erdman Theater of Dance toured the U. S. and gave concerts in New York City. Among the notable works of this period are Twenty Poems (1960), a cycle of E. E. Cummings's poems for eight dancers and one actor with a commissioned score by Teiji Ito, performed in the round at the Circle in the Square Theatre in Greenwich Village and The Castle, an exploration of improvised and structured movement with jazz clarinetist saxophonist Jimmy Giuffre at the Brooklyn Academy of Music (1970). In 1962 with the aid of a grant from the Ingram Merrill Foundation, Erdman began what was to become her best known work, The Coach with the Six Insides, an adaptation of James Joyce's, Finnegans Wake. The title is a line from the text found in episode 11.3.359. She became acquainted with the novel during the four and a half year period that her husband collaborated with Henry Morton Robinson to write A Skeleton Key to Finnegans Wake (1944). While Joyce's story is told from the perspective of the male barkeeper Humphrey Chimpden Earwicker, Erdman's work a combination of dance, mime, and Joycean stream of consciousness language focuses on the female psyche, as seen through the many incarnations of the main female character Anna Livia Plurabelle. She danced all the aspects of Anna Livia from young woman, to old crone, to the rain itself that becomes the River Liffey flowing through the heart of Dublin. Teiji Ito was the musical director and composed the musical score on a vast array of instruments from around the world including among others, Japanese bass drums, Tibetan cymbals, a violin and an accordion. The Coach with the Six Insides premiered at the Village South Theatre in Greenwich Village on November 26, 1962. It ran for 114 performances and received the Obie and Vernon Rice Awards for Outstanding Achievement in theater. Following the first New York season it began a world tour including engagements in Spoleto, Paris, Dublin and Tokyo. Three other North American tours as well as another New York season in 1967 followed, at the East 74th Street Theater on the Upper East Side. In 1964 the work was featured on the CBS's Camera Three series and in 1966 WNET Channel 13 produced an interview with both Erdman and Campbell, A Viewer's Guide to the Coach with the Six Insides. Many dance historians continue to regard The Coach with the Six Insides as "the most successful—and celebrated—attempt to unite dance and words." Other theater productions Erdman choreographed during this period include the Helen Hayes Repertory production of Hamlet (1964), the Lincoln Center Repertory production of Federico García Lorca's Yerma (1962) and the New York Shakespeare Festival production of the rock opera Two Gentlemen of Verona (1971–72), which ran on Broadway for two years and for which Erdman received the Drama Desk Award and a Tony nomination. Erdman was an active teacher throughout her career. In 1948 she opened her own studio where she taught a style neutral, concept based technique she developed by combining her study of world dance with anatomical principles. She described it as, "a basic dance training that would, in its most elementary form give the novice an essential experience of the art form, and in more complex variations create a professional dance artist with a completely articulate instrument capable of responding in movement to any choreographic impulse." From 1949 to 1951 she directed the modern dance department at Teachers College of Columbia University. In the summers from 1949 to 1955 she was the artist in residence and head of the dance department at the University of Colorado in Boulder. From 1954 to 1957 she was the chairman of the dance department at Bard College. She was founding director of the dance program at NYU's Tisch School of the Arts and taught there from 1966 to 1971. In the 1980s, Erdman began reviving her early dance repertory and presenting it annually at The Open Eye. These performances culminated in the NEA funded Jean Erdman Retrospective at the Hunter Playhouse in 1985, New York City. New York Times dance critic Anna Kisselgoff wrote, "anyone wishing to know something about where modern dance is today can find the roots in this retrospective." From 1987 to 1993, Erdman served as artistic director of an NEA funded project to create a three volume video archive of these early dance works, Dance and Myth: The World of Jean Erdman.

Жеке өмір

Ердман мен Кэмпбеллдің балалары болмады. Олар 49 жыл бойы Нью-Йорктегі Гринвич-Виллиджде екі бөлмелі пәтерде бірге тұрды. 1980 жылдары олар Гонолулуда да пәтер сатып алып, уақыттарын екі қаланың арасында бөлісті. Кэмпбелл 1987 жылы қайтыс болды. 1990 жылы Эрдман Джозеф Кэмпбелл қорының алғашқы президенті болды және қайтыс болғанға дейін оның құрметті президенті болып қызмет етті. 1995 жылдан бері Эрдман Гавайиде ғана тұрды. Эрдман 2020 жылдың 4 мамырында Гонолулудағы күтім үйінде 104 жасында дүние салды.