Кіріспе

Америкалық биші және хореограф (1877–1927)

Анжела Изадора Дункан (26 мамыр 1877 немесе 27 мамыр 1878 – 14 қыркүйек 1927) – Америкада туған биші және хореограф, қазіргі заманғы бидің негізін салушы және бүкіл Еуропа мен АҚШ-та зор табысқа ие болды. Калифорнияда туып өскен ол 22 жасынан бастап Батыс Еуропа, АҚШ және Кеңес Ресейінде өмір сүрді және би биледі. Францияның Ницца қаласында саяхаттап бара жатқан көлігінің дөңгелегіне шапан ілініп, осы оқиғадан қаза тапты.

Ерте өмір

Анджела Изадора Дункан Сан-Францискода, банкир, тау-кен инженері және өнерді білуші Джозеф Чарльз Дунканның (1819–1898) және Мэри Изадора Грейдің (1849–1922) төрт баласының ең кішісі ретінде дүниеге келді. Оның ағалары – Аугустин Дункан және Реймонд Дункан. Изадора туылғаннан кейін көп ұзамай, әкесі оның жеке инвестицияларын қаржыландыру үшін көмектескен екі банктің қаражатын қолданғаны анықталды. Ол түрмеге түспесе де, Изадораның анасы (оның адалсыздықтары мен қаржылық дауына ашуланған) одан ажырасып, содан бері отбасы кедейлікпен күресіп келді. Джозеф Дункан үшінші әйелі мен қызымен бірге 1898 жылы британдық SS Mohegan кемесі Корнуолл жағалауында құлағанда қаза тапты. Әке-шешесі ажырасқаннан кейін Изадора анасымен бірге отбасы Калифорния штатының Окленд қаласына көшіп, анасы тігінші және фортепиано сабақтарын беруші ретінде жұмыс істеді. Изадора алтыдан он жасқа дейін мектепке барды, бірақ оны шектеулі деп ойлап, тастады. Ол үш бауырымен бірге жергілікті балаларға би үйретіп ақша тапты.

Жұмыс

Дунканның биге деген жаңа көзқарасы жасөспірім кезінен бері көзге түсіп тұрды, ол "қиялын еріп, ойына келген әдемі нәрсені үйретіп, импровизация жасады". Саяхаттауға деген құштарлығы оны Чикагоға жеткізді, онда ол көптеген театр компанияларына сынақтан өтіп, ақырында Огюстин Дейлидің труппасында орын тапты. Бұл оны Нью-Йоркке алып келді, онда оның бірегей би өнері театр компанияларының танымал пантомималарымен қайшылыққа түсті. Нью-Йоркте Дункан Мари Бонфантиден сабақ алды, бірақ балетке тез көңілі тоймады. Америкада өзін бақытсыз және бағаланбаған сезінген Дункан 1898 жылы Лондонға көшіп кетті. Ол байлардың салондырында өнер көрсетті, шабытты британдық мұражайдағы грек вазалары мен барельефтерінен алды. Осы өнер көрсетулерден түскен табыс оған студия жалдауға мүмкіндік берді, соның арқасында ол өзінің жұмысын дамытып, сахнада ірі қойылымдар жасады. Лондоннан ол Парижге сапар шекті, онда Лувр мен 1900 жылғы Көрме оған шабыт берді, ал ол Маргарита де Сен-Марсо мен Принцесса Эдмонд де Полиньяк салондырында би биледі. Францияда да, басқа жерлерде де Дункан көрермендерін қуантты. 1902 жылы Лои Фуллер Дунканды өзімен бірге гастрольдік сапарға шақырды. Бұл Дунканды Еуропаның түкпір-түкпіріне алып барды, ол өзінің инновациялық техникасын қолдана отырып, жаңа туындылар жасады, ол дәстүрлі балеттің қатаңдығына қарама-қайшы, табиғи қозғалысқа баса назар аударды. Ол өмірінің қалған бөлігін осылай Еуропа мен Американы аралап өткізді. Сыншылардың әртүрлі пікірлеріне қарамастан, Дункан өзінің ерекше стилімен танымал болды және Антуан Бурделл, Дам Лора Найт, Огюст Роден, Арнольд Роннебек, Андре Дюнуайер де Сегонзак және Абрахам Уолковиц сияқты көптеген суретшілерді одан шабыт алып туындылар жасауға ықпал етті. 1910 жылы Дункан оккультист Алестер Кроулимен бір кеште кездесті, бұл оқиға Кроулидің "Жазбаларында" баяндалған. Ол Дунканды "Лавиния Кинг" деп атады және 1929 жылы жарық көрген "Ай баласы" романында (1917 жылы жазылған) осы ойдан туған есімді пайдаланды. Кроули Дункан туралы былай жазды: "Оның өте жоғары деңгейде ишарат жасау қабілеті бар. Оқырман оның биін, мүмкін болса, көпшілік емес, жеке түрде зерттесін және керемет 'белгісіздікті' – яғни, сиқырлы сананы – ол әрекетті әуенге қалай сәйкес келтіретінін үйренсін". Шындығында, Кроули Дунканның богемиялық серігі Мэри Демпсиге (Мэри Д'Эсте немесе Дести) көбірек қызығушылық танытты, ол онымен махаббатқа түсті. Дести 1901 жылы Парижге келді, ол көп ұзамай Дунканмен танысты, екеуі ажырамас дос болды. Дести, сондай-ақ, "Ай баласында" ("Лиза ла Джуффриа" рөлінде) пайда болды және Кроулидің оккульттік орденінің мүшесі болды, кейіннен Дунканмен болған тәжірибелері туралы естелік жазды. 1911 жылы француз сәнгері Пол Пуаре Ла-Сель-Сен-Клаудтағы Павильон-дю-Бутард сарайын жалға алып, сәнді кештер ұйымдастырды, соның ішінде әйгілі гранд-фетилердің бірі – 1912 жылғы 20 маусымда өткен Бахус мерекесі. Изадора Дункан Пуаре жасаған грек кешкі көйлегін киіп, 300 қонақтың арасында үстелдерде би биледі; таң атқанға дейін 900 бөтелке шампан ішілді. ), Дунканның мұрасын жалғастырған шәкірттері. Дункан 1919 жылы барлық алты қызды заңды түрде асырап алды, олар оның тегін алды. Берлинде он жылдай тұрғаннан кейін Дункан Парижде мектеп ашты, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол көп ұзамай жабылды. 1914 жылы Дункан АҚШ-қа көшіп, мектебін де сол жерге ауыстырды. Грамерси паркіндегі таунхаус оның пайдалануына берілді, ал студиясы жақын жерде, 23-ші көше мен Төртінші авенюдің (қазіргі Парк-авеню Оңтүстік) солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан. Отто Кан, Кун, Лоеб және компанияның басшысы, Дунканға өзінің қойылымдары мен туындылары үшін Батыс 60-шы көшедегі және Орталық парк батысындағы заманауи Century театрын пайдалануға рұқсат берді, оған Дунканның барлық серіктері мен достары қатысқан Эдип Рекс қойылымы да кірді. Нью-Йоркте болған кезінде Дункан фотограф Арнольд Генттің суреттеріне позир берді. Дункан 1915 жылы RMS Lusitania кемесімен Америка Құрама Штаттарынан кетуді жоспарлаған, бірақ тарихшылар оның сол кездегі қаржылық жағдайы оны қарапайым сапарды таңдауға итермеледі деп санайды. 1921 жылы Дунканның солшыл көзқарастары оны Кеңес Одағына алып барды, онда ол Мәскеуде мектеп құрды. Алайда, Кеңес үкіметі оның жұмысын қолдау туралы уәделерін орындамағандықтан, ол Батысқа оралып, мектепті өзінің шәкірті Ирмаға қалдырды. 1924 жылы Дункан "Варшавянка" атты би кезеңін жасады, ол поляк революциялық әнінің әуеніне қойылған.

Философия және техника

Дункан конвенциядан бас тартып, биді киелі өнер ретінде түбіне дейін іздегенін көзге елестетеді. Ол осы ойдан классикалық грек өнерінен, халық билерінен, қоғамдық билерден, табиғаттан және табиғи күштерден шабыттанған еркін және табиғи қозғалыстар стилін қалыптастырды, сондай-ақ секіру, жүгіру, домалап секіру, ұзын секіру және лақтыру сияқты жаңа американдық дене шынықтыруға деген көзқарасын дамытты. Дункан американдық би туралы: «Олар үлкен қадамдармен, секіріп-құлап, көтеріңкі маңдаймен және кең жайылған қолдармен билеуге шығуға тиіс» деп жазды. Оның табиғи қозғалысқа назар салуы, балет техникасының шеңберінен шығып, секіру сияқты қадамдарды ерекше атап көрсетті. Дункан қозғалысына алғашқы шабытты теңізден алғанын айтты және қозғалыстың күн өрісінен басталатынына сенді. Ол бидің өмірдің барлық сыйларын – қуаныш пен қайғыны қамтуға тиіс екенін сенді. Дункан ежелгі Грекиядан шабыттанып, оны еркіндікке құштарлықпен үйлестірді. Бұл оның грек стиліндегі ақ көйлек пен жалаңаяқ киімінде айқын көрінеді. Грек пішіндерінен шабыттанған оның көйлектері балет костюмдері мен пуант туфлілеріне тән қозғалыс шектеулерін жойды. Дункан Грекиядан тек костюмдер ғана емес, сонымен қатар ежелгі грек өнерінен де шабыттанды және оның кейбір элементтерін өзінің биінде пайдаланды (фотосуреттерде көрсетілгендей).

Жеке өмір

Дункан кәсіби және жеке өмірінде дәстүрлі мәдени стандарттарды бұзды.

Балалар

Дунканның үш баласы болған, барлығы заңды емес. Дирдре Беатрис 1906 жылдың 24 қыркүйегінде дүниеге келді. Оның әкесі – театр суретшісі Гордон Крейг. Патрик Август 1910 жылдың 1 мамырында дүниеге келді, оның әкесі – тігін машинасының магнаты Исаак Сингердің көптеген ұлдарының бірі, Париж Сингер. Дирдре мен Патрик екеуі де 1913 жылы суға батып қайтыс болды. Олар күтімшімен бірге көлікпен келе жатқанда, көлік Сень өзеніне апатты түрде құлап түсті. 1914 жылдың 13 тамызында ол ұл туды, бірақ ол туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды.

Қарым-қатынастар

Дункан Элеонора Дюземен Виареджио теңіз жағалауындағы курортында болған кезде, Дюзе бүлікшіл және андрогинге ұқсайтын жас феминист Лина Полеттимен қарым-қатынасын аяқтаған еді. Бұл Дункан мен Дюзе арасындағы қарым-қатынастың мәні туралы әртүрлі болжамдар тудырды, бірақ екеуінің махаббатқа қатысы болғанына ешқандай дәлел табылмады. Дункан өте мейірімді мінезді болған, анасымен, бауырларымен және барлық ер және әйел достарымен жақын қарым-қатынаста болды. Кейін, 1921 жылы Ресей революциясынан кейін Дункан Мәскеуге көшіп, онда өзінен он сегіз жас кіші ақын Сергей Есенинмен танысты. 1922 жылдың 2 мамырында олар үйленді, ал Есенин оны Еуропа мен Америка Құрама Штаттарына гастрольдік сапарға алып жүрді. Бірақ, бір-бірін жақсырақ таныған сайын, олардың арасы суынып, некелері ұзаққа соқпады. 1923 жылдың мамыр айында Есенин Мәскеуге қайтып келді. Екі жыл өткен соң, 1925 жылдың 28 желтоқсанында ол Ленинградтағы (бұрынғы Санкт-Петербург және Петроград) «Англия» қонақ үйінің бөлмесінде өлі күйде табылған, бұл өз-өліміне ұқсас жағдай болды. Дункан ақын және драматург Мерседес де Акостамен де қарым-қатынаста болған, олардың бір-біріне жазған көптеген құпия хаттарында бұл жайлы айтылған. Солардың бірінде Дункан: «Мерседес, кішкентай, күшті қолдарыңмен мені жетекте, мен сенің артыңнан таудың шыңына дейін, әлемнің соңына дейін, қалаған жеріңе дейін барамын» деп жазған.

Кейінгі жылдар

1920-ші жылдардың аяғына қарай Дункан үш кішкентай баласының қазасына осыншалықты қайғырып, өнер жолына қадамы басылмады. АҚШ-та гастрольдік сапарда кездескен ересек ер адамдардың ашкөздігіне қыздарының, ол асыраған "Адорэбл" қыздарының бірінің де ұшырағанына да қатты ренжіді. Ол қаржылық қиындықтарымен, даулы махаббат өмірімен және көпшілік ортада мас болуымен әйгілі болды. Өмірінің соңғы жылдарын Париж мен Жерорта теңізі арасында көшіп-қонып, қонақүйлерде қарызға батты. Оның "Менің өмірім" атты автобиографиясы 1927 жылы, қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Австралиялық композитор Перси Грейнджер оны "өмірді байытатын шедевр" деп атады. Дунканмен өмірінің соңғы жылдарында танысқан Сьюэлл Стоукс өзінің "Изадора, жақын портрет" атты кітабында оның ерсілі-қарсылығын сипаттады. Зелда Фицджеральд естелік очеркінде күйеуі, жазушы Ф. Скотт Фицджеральдпен бірге Париж кафесінде мас Дунканды қалай бақылағанын жазды. Ол оқиғаның қаншалықты есте қаларлық болғанын айтса, Зелданың есінде қалғаны – баршаның назары Дунканға тіккенде, ол үстелден тұздық пен бұрыш шашыратқышты ұрлап алғаны болды.

Өлім

1927 жылы 14 қыркүйекте Францияның Ницца қаласында Дункан француз-итальяндық механикке тиесілі Amilcar CGSS көлігінде жолаушы болып келе жатқан. Ол орыс суретшісі Роман Чатов салған, ұзын, ағып тұрған, қолмен боялған жібек шарф киген, бұл оның досы, американдық кинорежиссер Престон Стерджестің анасы Мэри Дестидің сыйы еді. Дунканды шығарып салып жатқан Дести, суық болғандықтан ашық көлікте плащ киюін өтінді, бірақ ол тек шарф киюге келісті. Көлік кетіп бара жатқанда, ол Дести мен серіктеріне: "Адию, mes amis. Je vais à la gloire!" ("Қош болыңдар, достарым. Мен даңққа қадам басамын!") деді деген хабар бар; бірақ американдық жазушы Гленвей Вескотттың айтуынша, кейін Дести Дунканның нақты қоштасу сөздері "Je vais à l'amour" ("Мен махаббатқа қадам басамын") болғанын айтқан. Дести бұл сөзді ұятты деп санады, себебі ол Фальчеттомен бірге қонақ үйіне бара жатқанын білдіреді. Оның мойнына оралған жібек шарф ашық спицалы дөңгелектер мен артқы осьтің арасында ілініп, оны көліктен тартып, мойнын сындырды. Басқа деректерде шарфтың кенеттен тартылуынан басы кесіліп қалғаны да айтылады. Осы оқиғадан кейін Гертруда Штайн "әсте салдану қауіпті болуы мүмкін" деген пікір білдірді. Дункан қайтыс болған кезде Кеңес Одағының азаматы еді. Оның өсиеті АҚШ-та расталған алғашқы кеңестік азаматтың өсиеті болды.

Дунканның денесі кремацияланды, күлі Париждегі Пэр-Лашез зиратындағы балаларының қабіріне қойылды. Оның қабіртасына "École du Ballet de l'Opéra de Paris" ("Париж операсының балет мектебі") деп жазылған.

Мұра

Дунканды "Бидің анасы" деп атайды. Еуропадағы мектептері ұзаққа созылмаса да, Дунканның туындылары өнерге әсер етті және оның стилі бүгінгі күнге дейін Мария Тереза Дункан, Анна Дункан және Ирма Дункан берген нұсқауларға негізделген. Асырап алу процесі расталмаған, бірақ Изадораның алты бишісінің барлығы да тегін Дунканға өзгертті. Дунканның тәсілі оның қарындасы Элизабет арқылы Прагадан Джармила Ерабковаға жетті, оның мұрасы қазірге дейін сақталып келеді. 1913 жылға қарай оны жағынан тойлап жатысқан. Théâtre des Champs Élysées салынғанда, Дунканның суреті мүсінші Антуан Бурделлдің кіреберісіндегі бас рельефінде бейнеленді және Морис Денидің аудиториядағы тоғыз музаның суреттеріне енгізілді. 1987 жылы ол Ұлттық Би Мұражайының және Даңқ Залының мүшесі атанды. Изадора Дунканның алғашқы мектебінің оқушылары Анна, Лиза, Тереза және Ирма Нью-Йорк пен Парижде Изадораның туындыларының эстетикалық және педагогикалық принциптерін жалғастырды. Хореограф және биші Джулия Левиен де 1950 жылдары Дункан Би Гильдиясын құру және 1977 жылы Дунканның жүз жылдық компаниясын құру арқылы Дунканның жұмысын дамытуға үлкен үлес қосты. Дунканның би техникасын жеткізудің тағы бір жолы – Мигнон Гарландтың Изадора Дункан Мұра Қоғамын құруы болды, оған Дунканның екі маңызды шәкірті би үйреткен. Гарланд оның жанкүйері болғандықтан, кейіннен Дункан тұрған ғимаратта тұрып, кіреберісіне ескерткіш тақта орнатып, ол 2016 жылға дейін сол жерде тұрды. Гарланд сондай-ақ Сан-Францискода Аделаида Плейс аллеясын сол блоктан Изадора Дункан Лейні деп өзгертуге қол жеткізді. Медицинада Изадора Дункан синдромы – мойынға тағылатын әшекейдің дөңгелек немесе басқа механизмге ілігіп, жарақаттануға немесе өлімге әкелуі.