Кіріспе
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Польшаны басып алған неміс лагерьлерін нацистер 1939 және 1945 жылдар аралығында Польша Республикасының бүкіл аумағында, 1939 жылы аннексияланған аймақтарда және елдің орталық бөлігінде нацистік Германия құрған генерал-губернаторлықта салды (картаны қараңыз). 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауынан кейін лагерьлердің әлдеқайда үлкен жүйесі құрылды, соның ішінде "Иудей мәселесінің соңғы шешімін" жүзеге асыру үшін арнайы салынған әлемдегі жалғыз өндірістік құрту лагерьлері болды. Германияның Польшаны басып алуы кезінде 457 лагерь кешені болды. Негізгі концлагерьлер мен құл еңбек лагерьлерінің кейбіреулері кең аумаққа таралған ондаған қосалқы лагерьлерден тұратын. Грос Розен концлагерінде 97 қосалқы лагерь болды. Аушвиц лагерінің кешенінде (Аушвиц I, Аушвиц II Биркенау және Аушвиц III Моновиц) 48 спутниктік лагерь болды; олардың егжей-тегжейлі сипаттамаларын Аушвиц Биркенау мемлекеттік мұражайы ұсынады. Штутхоф концентрациялық лагерінде ресми түрде 40 қосалқы лагерь және 105 қосалқы лагерь жұмыс істеді. Лагерь жүйесі террордың негізгі құралдарының бірі болды, сонымен бірге неміс соғыс экономикасына қажетті жұмыс күшін қамтамасыз етті. Тарихшылардың бағалауы бойынша, осы лагерьтер арқылы шамамен 5 миллион поляк азаматы (оның ішінде поляк еврейлері де) өтті. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының зерттеулеріне сәйкес, 1941 және 1943 жылдар аралығында еуропалық еврейлерді толығымен жоюға бағытталған күш-жігер СС-тің газ камераларында жаппай өлтіру мақсатында ғана құрту лагерлерін құруға әкелді. Холокост кезінде көптеген транзиттік лагерьлер, сондай-ақ жаңадан құрылған еврей геттолары Германияның Польшаны басып алуы кезінде "қайта орналастыру" деген желеумен депортация үшін жиналу орындары ретінде қызмет етті. Алданып қалған адамдар өздерінің депортациясын жұмысқа шақыру деп қате түсінді. Немістер Аушвицті ірі құрту лагеріне айналдырды, оның құрту құрылыстарын кеңейтті. Нацистердің барлық геттоларындағы еврейлердің басым көпшілігі жойылғаннан кейін ғана цементтен жасалған газ камералары мен крематорийлерді жарып, геноцидтің дәлелдерін жоюға тырысты. 1944 жылдың 25 қарашасына дейін тәулік бойы жұмыс істеген кремация пештері СС басшысы Генрих Гиммлердің бұйрығымен Аушвицте жарылды.
The German camps in occupied Poland during World War II were built by the Nazis between 1939 and 1945 throughout the territory of the Polish Republic, both in the areas annexed in 1939, and in the General Government formed by Nazi Germany in the central part of the country (see map). After the 1941 German attack on the Soviet Union, a much greater system of camps was established, including the world's only industrial extermination camps constructed specifically to carry out the "Final Solution to the Jewish Question". German occupied Poland contained 457 camp complexes. Some of the major concentration and slave labour camps consisted of dozens of subsidiary camps scattered over a broad area. At the Gross Rosen concentration camp, the number of subcamps was 97. The Auschwitz camp complex (Auschwitz I, Auschwitz II Birkenau, and Auschwitz III Monowitz) had 48 satellite camps; their detailed descriptions are provided by the Auschwitz Birkenau State Museum. Stutthof concentration camp had 40 subcamps officially and as many as 105 subcamps in operation, The camp system was one of the key instruments of terror, while at the same time providing necessary labour for the German war economy. The camp system was one of the key instruments of terror, while at the same time providing necessary labour for the German war economy. Historians estimate that some 5 million Polish citizens (including Polish Jews) went through them. According to research by the United States Holocaust Memorial Museum,
Between 1941 and 1943, the concerted effort to destroy the European Jews entirely led to the creation of extermination camps by the SS for the sole purpose of mass murder in gas chambers. During the Holocaust, many transit camps as well as newly formed Jewish ghettos across German occupied Poland served as collection points for deportation under the guise of "resettlement". The unsuspecting victims used to mistakenly perceive their own deportations as work summons. The Germans turned Auschwitz into a major death camp by expanding its extermination facilities. It was only after the majority of Jews from all Nazi ghettos were annihilated that the cement gas chambers and crematoria were blown up in a systematic attempt to hide the evidence of genocide. The cremation ovens working around the clock till November 25, 1944, were blown up at Auschwitz by the orders of SS chief Heinrich Himmler.
Концентрациялық лагерьлер
Соғыс басталған кезде Гданьск маңындағы Штутхофтың жаңа концентрациялық лагері тек поляк элитасын тұтқындау және жою үшін ғана пайдаланылды. Көп ұзамай ол Молохтың қорқынышты бейнесіне айналды, 105 қосалқы лагерь Польшаның оңтүстігіне қарай 200 шақырымға дейін созылып, соғыс аяқталғанға дейін 60 мыңнан астам адам, негізінен еврей емес поляктар қаза тапты. Польшадағы лагерьлер санаттары арасында мәжбүрлі еңбекке қатысты айырмашылықтар көбінесе жазалау шараларының деңгейімен ғана шектелді. Кейбір лагерьлер тұтқындарды жұртшылықтың көзінен тыс жерде өлімге дейін жұмыс істеуге арналған еді, бұл саясат «Еңбек арқылы жою» (Vernichtung durch Arbeit) деп аталды. Бұл лагерьлерде көптеген еврей емес поляктар, сондай-ақ басқа елдерден келген түрлі тұтқындар ұсталды. SS-тің қасақана түрде адамдарды өлтіру мақсатында басқарған ірі концентрациялық лагерьлердің ішіндегі ең танымал мысалдар – Дзяльдоводағы Солдау концлагері және «Шиндлер тізімі» көркем фильмі мен «Мұрагерлік» деректі фильмінде әйгілі болған Краков Плашов концлагері. Польшаның Рогозница қаласында орналасқан Гросс-Розен концентрациялық лагері (Екінші дүниежүзілік соғыста неміс Силезиясының бір бөлігі) алдында, соғыстан пайда табушылар Arbeitsamt арқылы геттолардың жанында лагерьлер құрды, мысалы Сидльце, Минск геттосы (Крупп) және көптеген басқа да қалаларда, онда іс жүзінде тамақтандыруға ештеңе болмады.
Нацистік Германияның соғыс экономикасы
Шығыс майдандағы «Блицкриг» стратегиясының сәтсіздігінен кейін 1942 жыл неміс «тотальды соғыс» экономикасындағы шешімді кезең болды. Құлдық еңбектің пайдалануы күрт өсті. Нацистік Германияда еңбекпен пайдалану мақсатында 12 миллионға жуық адам, олардың басым бөлігі Шығыс Еуропалықтар тұтқындалды. Thyssen, Krupp, IG Farben, Bosch, Blaupunkt, Daimler Benz, Demag, Henschel, Junkers, Messerschmitt, Philips, Siemens және тіпті Volkswagen сияқты ірі неміс компаниялары лагерьдегі миллиондаған тұтқындарды дерлік тегін пайдаланды. Сонымен қатар, Fordwerke (Ford Motor Company) және Adam Opel AG (General Motors еншілес компаниясы) сияқты шетелдік фирмалардың неміс еншілес компаниялары да еңбек құралы ретінде пайдаланылды. Шетелдік еншілес компаниялар нацистер тарапынан тартылып алынып, мемлекеттік меншікке айналдырылды. Жұмыс жағдайы күрт нашарлады. Германияның құл еңбекке деген қажеттілігі соншалыққа жетті, тіпті шетелдік балалар да «Хьюакция» операциясы аясында ұрланып әкетілді, осы операция барысында 10-14 жас аралығындағы 40 000-50 000 поляк баласы құл еңбегіне жұмсалды. Нацистік кезеңде 2500-ден астам неміс компаниясы құл еңбегінен пайда тапты, олардың ішінде Deutsche Bank та болды. Тұтқындар Германияның Шмельт ұйымының мемлекеттік жобаларына қызмет ететін лагерьлерге және SS WVHA мен Reichsarbeitsdienst (RAD) басқаратын нацистік компанияларға жіберілді, мысалы Deutsche Wirtschaftsbetriebe (DWB), Deutsche Ausrüstungswerke (DAW) және үлкен Organisation Todt (OT), Siegfried Line, Valentin су асты кемелерінің құрылысын, V 1 ұшқыш бомбасы мен V 2 зымыраны үшін старт алаңдарын және SS Ostindustrie GmbH сияқты басқа да құл еңбегі жобаларын, сондай-ақ Többens және Schultz сияқты неміс формаларын тігетін жеке кәсіпорындарды басқарды. 1944 жылы Грос Розендегі тұтқындар нацистік концлагерьдегі тұтқындардың жалпы санының 11% құрады, бірақ 1945 жылға қарай өлім науқанының салдарынан одан ештеңе қалмады. Онда жүздеген Arbeitslager лагерлері жұмыс істеді, онда кез келген уақытта кем дегенде 1,5 миллион поляк ауыр жұмыс істеді. Көптеген қосалқы лагерьлер уақытша сипатта болды, жұмыс күшінің қажеттіліктеріне сәйкес ашылып, жабылатын. Олардың арасында Силезияда тұрақты деп ресми танылған 30 поляк лагері болды (тізімді қараңыз), мысалы Горжице және Горжички. 1939 жылы Польшаға жасалған шабуыл кезінде немістер ұстаған 400 000 поляк әскерінің көп бөлігі осы лагерьлерде тұтқындалды, бірақ олардың көпшілігі Германияның орталық аймақтарына мәжбүрлі еңбекшілер ретінде жіберілді. Немец бюрократиясы осы санаттағы еңбек лагерлерінің бірнеше түрін ажыратты. Arbeitslager – еңбек лагерлеріне арналған жалпы термин. Gemeinschaftslager – азаматтық тұрғындарға арналған жұмыс лагері. Arbeitserziehungslager – бірнеше апта бойы тұтқындарды ұстап тұратын еңбек лагерлері. Strafarbeitslager – бастапқыда жазалау лагері ретінде құрылған, сондай-ақ түрмелерге негізделген жазалау еңбек лагерлері. «Zwangsarbeitslager» термині мәжбүрлі еңбек лагері деп аударылады. Польшалық балаларды германизациялау қиын болған поляк балалары үшін Polen Jugenverwahrlag құрылды. Volksdeutsche Mittelstelle лагерлері нақты және болжамды этникалық немістерге арналды.
Соғыс лагерьлері тұтқындары
Немістер 1939 жылға дейін Польшаның құрамына кірген батыс одақтас елдердің әскери тұтқындары үшін бірнеше лагерьлер құрды. Торуньде (Торн, Сталаг XX А деп аталған) және Лодзьде жүздеген қосалқы Arbeitskommandos болған ірі әскери тұтқын лагері болды; Stalag VIII B, Stalag XXI D, сондай-ақ аудандық лагерьлерді қамтитын кішігірім лагерьлер желісі де болды. Көптеген совет әскери тұтқындары оккупацияланған Польшаға әкелінді, олардың көпшілігі құлдық еңбек лагерьлерінде қаза болды. Граддағы (Сталаг 324) әскери тұтқын лагерінде 100 000 совет тұтқыны болды; олардың 80 000-ы қайтыс болды. Немістер советтік әскери тұтқындарды мойындамады және миллиондаған советтік әскери тұтқындар неміс қолында қаза тапты. Олар күніне бір рет ғана тамақтанды, ал олардың тағамы нан, маргарин және сорпадан тұрды.
Құрбандар
Польша ұлты Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі халқының ең көп бөлігін жоғалтты. Соғысқа дейінгі Польшаның 34 849 000 тұрғынының шамамен 6 миллионы, яғни жалпы санының 17 пайызы неміс оккупациясы кезінде қаза тапты. Оның ішінде 240 000 әскери қызметкер, 3 000 000 поляк еврейлері Холокост құрбандары және 2 760 000 азаматтық адам қаза тапты (нақты зерттеулер мен сілтемелермен Дүниежүзілік соғыстағы қаза болғандар туралы мәліметтерге қараңыз). Польша үкіметі соғыс кезінде (және соғыстан кейінгі) репрессиядан аман қалған поляктарға көмек көрсету үшін бірнеше қаулылар шығарды, олар үнемі жаңартылып тұрады, сондай-ақ немістер немесе кеңестік билік тарапынан ұсталған поляктар (этностық қатыспастан Польша азаматтары ретінде және басқа елдердің азаматтары болып табылатын поляктар) ұсталған түрлі лагерьлердің тізімін жасады.
Бостандықтан кейінгі лагерьлер
Неміс лагерьлері 1944 немесе 1945 жылдары Кеңес Армиясы мен Польша Армиясы тарапынан азат етілді. Кейіннен бірқатар лагерьлер кеңестік билік немесе Польша коммунистік үкіметі тарапынан немістер, поляктар, украиндер және басқалар үшін тұтқындыққа алыну немесе еңбек лагерлері ретінде пайдаланылды, мысалы: Згода еңбек лагері, Потулице орталық еңбек лагері, Łамбиновице лагері.
Польша Парламентінің Жарлықтары
2001 жылдың 20 қыркүйегінде Польша Республикасының Сеймі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияның үстемдігі кезінде мәжбүрлі еңбекке ұшыраған Польша азаматтарын еске алуға арналған арнайы заң жобасын ұсынды. Заң жобасы Ұлттық естелік институты құрылған кезде белгіленген лагерь тұтқындарының әртүрлі санаттарын растады (Dz. U.97.141.943), бірақ ең маңыздысы, поляк азаматтары болған нацистік Германияның концентрациялық лагерьлері мен олардың бөлімшелерін атады. Бұл тізім халықаралық мойынды алу және/немесе өтемақы алуға ниеттенген куәгерлерге анықтама ретінде, заңдық мақсаттар үшін жасалды. Оған советтік және сталиндік тұтқындау орындары да кірді. Нацистік Германия лагерьлерінің арасында поляк тұтқындары бар 23 негізгі лагерь болды, соның ішінде Аушвицтің 49 бөлімшесі, Бухенвальдтың 140 бөлімшесі, Дахау КЗ-нің 94 бөлімшесі, Фленсбург КЗ-нің 83 бөлімшесі, Гросс Розеннің 97 бөлімшесі, Маутхаузен КЗ-нің 54 бөлімшесі, Нацвайлердің 55 бөлімшесі, Нойенгамм КЗ-нің 67 бөлімшесі, Равенсбрюк пен 26 бөлімшесі, Саксенхаузен КЗ-нің 55 бөлімшесі, Штутхофтың 28 бөлімшесі, Миттельбаудың 24 бөлімшесі және тағы да басқалары. Бұл лагерьлердің бәрі Германия тарапынан шетелдік азаматтарды қанау және зорлық-зомбылыққа салу үшін құрылған. Батыс медиасының лагерьтерді атауындағы "Польшадағы өлім лагерьлері" деген бейтарап емес сөз тіркесін қолдану Польша және Израиль үкіметтері тарапынан сынға ұшырады. Польшадағы барлық лагерьлерді немістер салған. Олар Германияның оккупациялық үстемдігі кезінде құрылды. Кейде Польшаның неміс оккупациясы тарихына сезімталдық танытпау салдарынан, осы мәселе туралы хабардар емес пікірлер дау тудыруы мүмкін.