Кіріспе

Британдық шахматшы (1841–1924)

Джозеф Генри Блэкберн (10 желтоқсан 1841 – 1 қыркүйек 1924) – британдық шахматшы. "Қара өлім" деген лақап атымен белгілі болған ол 19 ғасырдың соңында британдық шахмат өнерінде үстемдік құрды. Блэкберн шахматты 17-18 жасында үйренген, бірақ ол тез арада күшті ойыншыға айналып, 50 жылдан астам кәсіби шахмат мансабын жасады. Бір кезде ол әлемнің жетекші ойыншыларының бірі болды, көптеген турнирлерде жеңіске жетті және бүкіл ел бойынша бірнеше ойыншымен және көзін жойып ойын көрсету арқылы шахматты танымал етті. Блэкберн өзінің ойындарының жинағын да жариялаған.

Өмірбаян

Джозеф Генри Блэкберн 1841 жылдың желтоқсан айында Манчестерде дүниеге келді. Ол бала кезінде шашка ойнауды үйренді, бірақ 17-18 жасында Пол Морфидің Еуропадағы табыстары туралы естіп, шахмат ойнауға көшті: «Мен ойынды шамамен 1859 жылы үйрендім», – деді Блэкберн.

Блэкберн 1861 жылы Манчестер шахмат клубына қосылды. 1861 жылдың шілдесінде ол Манчестердің ең күшті ойыншысы Эдуард Пиндармен (және провинциялардың чемпионы) матчта 5:0 есебімен жеңілді, бірақ тамыз/қыркүйек айларында Блэкберн Пиндарды жеңді (бес жеңіс, екі тең, бір жеңіліс). Келесі жылы Блэкберн Бернхард Хорвицтің (оған ойын соңының теориясын үйреткен) алдында қалалық клубтың чемпионы атанды. Блэкберннің «көзі байлап» шахмат ойнаумен танысуы сәл кейінірек болды. 1861 жылдың қарашасында Луи Полсен Манчестерде бірнеше ойыншыға бірден, көзі байлап шахмат көрсетті, соның ішінде Блэкбернді жеңді; Блэкберн енді үш ойыншымен бірдей көзі байлап шахмат ойнай бастады. Блэкберн 1871 жылдан 1889 жылға дейін әлемнің үздік бес шахматисінің қатарында болды, бірақ Штайниц, Эммануэль Ласкер және, өзінің шарықтанған кезеңінде, Иоганн Цукерторт одан жақсы ойыншылар болды; ол 61 жасқа толған 1902 жылға дейін үздік 20-да қалды. Оның ең жақсы нәтижелері халықаралық турнирлерде болды. Турнирлер қазіргідей жиі өткізілмегенімен, Блэкберн 1870 жылдан 1899 жылға дейін жыл сайын бір күшті турнирде қатысты; әсіресе ол ашық турнир болған неміс шахмат чемпионатында үнемі өнер көрсетті. Блэкберннің матчтардағы нәтижелері нашарлау. Ол 1862/3 (+1−7=2) және 1876 (+0−7=0) жылдары екі рет Штайництен жеңілді; бірақ 1862 жылы Блэкберн шахматты небары 3 жылдан бері ойнаған еді, ал 1876 жылы Штайниц өміріндегі ең жақсы деңгейде ойнады және 24 ойыннан қатарынан жеңіске жеткен серияның ортасында болды. Эммануэль Ласкер 1892 жылы Блэкбернді жеңді, бірақ Ласкер 1894 жылғы чемпиондық матчында Штайницті де шешуші түрде жеңді. Блэкберн 1881 жылы Цукерторттан жеңілді (+2−7=5), ол сол кезде өте жақсы формада болды; ал Цукерторттың денсаулығы мен ойыны 1887 жылы Блэкберн оны жеңгенде (+5−1=7) тез нашарлады. Екінші жағынан, Гунсбергке қарсы Блэкберн 1881 жылғы матчын жеңіп алды (+7−4=3), ал 1887 жылғы матчында жеңілді (+2−5=6); 1887 жылғы матч Гунсбергтің ең сәтті өнер көрсеткені болды, ал Гунсберг 1890 жылы Штайницке қарсы әлем чемпионаты үшін тартысқа түсіп, аз айырмамен жеңіліске ұшырады (+6−4=9). Матчтың сыйлығы екі тараптан 60 фунттан тұратын, жеңімпаз бәрін алатын жүлде қоры болды. Бұл Виктория дәуірінде үлкен сома болды – 1876 жылғы 60 фунт 2006 жылғы ақшамен шамамен 29 000 фунтқа теңеді. Шахмат матчын көру үшін көрермендерден алғаш рет кіру ақысы (жарты гинея, ондық мәнде 52,5 пенс) алынды.

Көрмелер мен басқа да ойындар

Жұмысынан айырылып, көзін байлап шахмат ойнауға ерекше қабілеті бар екенін білгеннен кейін, Блэкберн бүкіл Ұлыбританияда көзін байлап және бірнеше ойыншымен бірдей көрмелер өткізе бастады. Карьерасының көп бөлігінде ол осы көрмелерден негізгі табысын тапты, оның ішінде көзін байлап он екі қарсыластың бір уақыттағы көрсетілімдері де болды. Ол тіпті 1885 жылы Австралияға көрмелер өткізу үшін сапар шекті; Мельбурнға келгеннен кейін кемедегі жолаушыға шабуыл жасағаны үшін бес фунт айыппұл төледі. Тиссайд шахмат қауымдастығы (1883 жылы құрылған; қазір Кливленд шахмат қауымдастығы деп аталады) қауымдастыққа қаражат жинау үшін әлемдік деңгейдегі ойыншыларды көрмелерге шақырды. Блэкберннің 1889 жылы өткізген екі бірнеше ойыншымен бірдей және көзін байлап ойнаған көрсетілімі үшін алған гонорары 9 гинеяны (2006 жылғы шамамен 4600 фунт стерлингке тең) құрады. Ойыншылар клубқа бірнеше ойыншымен бірдей ойын үшін бір шиллинг, ал көзін байлап ойнаған үшін жарты корона төледі. Бірнеше ойыншымен бірдей өткізген ойындарда ол 29 рет жеңіске жетті, екі ойынды тең аяқтады және бір рет жеңілді; көзін байлап ойнағанда жеті рет жеңіске жетті және бір ойынды тең аяқтады, жеңіліске ұшырамады. Бұған қоса, ол 1896 жылы басталған 11 ағылшын-американдық кабельдік матчтарында Ұлыбритания командасы үшін ойнады (көбінесе бірінші тақтада) және алғашқы алты матчта ең үздік американдық Гарри Пиллсбериге қарсы 3½–2½ есебімен жеңіске жетті. Блэкберн карьерасы барысында 100 000-нан астам ойын ойнаған, бұл кез келген басқа кәсіби шахматшыдан көп. Дегенмен, ол үш рет үйленуге де үлкерді. Екінші әйелі Беатрис Лапхэмтан Джулиус есімді ұлы болды, ал үшінші әйелі Мэри Гудвей (туған тегі Фокс) есімді әйелінен Фредерик есімді тағы бір ұлы дүниеге келді. Блэкберн шиллинг гамбиті (1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nd4) деп аталатын күмәнді шахмат ашылысы Блэкберннің есімімен аталды, себебі ол оны әуесқойларға қарсы жылдам жеңіске жету үшін пайдаланған, осылайша ойынға салынған шиллингті жеңіп алған. Бұл ашылысты Штейнц өзінің 1889 жылғы «Заманауи шахмат оқытушысы» атты кітабында атап өткен.

Жазбалар

1899 жылы ол П. Андерсон Грэм редакциялаған «Мистер Блэкберннің шахмат ойындары» деген кітабын жариялады. Блэкберн 1906 жылдың желтоқсан айында және 1907 жылдың желтоқсан айында «The Strand Magazine» журналында шахмат туралы екі мақала жазды, сондай-ақ шахмат журналдары үшін көптеген ойындарға түсіндірмелер жазды, бірақ ол ешбір басылымның шахмат корреспонденті болған емес.

Соңғы жылдар

1914 жылы 72 жасында Блэкберн Санкт-Петербургте өткен ірі турнирде Аррон Нимзовичті жеңгені үшін Арнайы шеберлік сыйлығын жеңіп алды, бірақ финалдық кезеңге ілікпеді. Сол жылы ол Фредерик Йейтспен бірге Ұлыбритания чемпионатында бірінші орынды бөлісті, алайда нашар денсаулығы титул үшін жекпе-жекке қатысуына мүмкіндік бермеді. Бұл Блэкберннің соңғы маңызды турнирі болды. Дегенмен, 1921 жылы Блэкберн әлі де бірнеше адамға бір уақытта ойын көрсетіп тұрды. 1922 жылы оның әйелі қайтыс болды. Блэкберн 1924 жылдың 1 қыркүйегінде 82 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Левишемдегі Брокли және Ледивелл зираттарында жерленген.

Мұра

Блэкберн кең ашық және жоғары тактикалық ойын стиліне байланысты романтикалық шахматтың символы болып саналады. Оның ұзын қара сақалы мен шабуылға толы стилі 1873 жылы Вена турниріндегі өнер көрсетілісінен кейін оған "der Schwarze Tod" ("Қара өлім", сол аттас обаға байланысты) деген лақап атты әкелді. Chessmetrics мәліметтері бойынша, ол 1873 және 1889 жылдар аралығында әлемдегі екінші рейтингте бірнеше рет тұрды.

Ерекше ойындар

Жозеф Генри Блэкберн мен Жак Шварц, DSB конгресі, Берлин 1881. Вильгельм Штайнциц, Блэкберннің досы емес, "Ақтардың жоспары шахмат генийінің ең жақсы еңбектерінің біріне жатады" деп жазды.

1862 Лондон, Халықаралық турнир 9= Адольф Андерсен жеңіске жетті; Блэкберн соңғы орында бөлісті.
1867 Данди, Халықаралық турнир 5 Густав Нойманнан, Вильгельм Штайнцицтен, Джордж Алкок Макдоннелден және Сесил Валентин Де Вереден артта қалды.
1869 Ұлыбританияның шахмат чемпионаты 1 Де Вереге тең түскен соң тай-брейкте жеңді. (Турнир 1868 жылдың соңында басталды.)
1870 Баден-Баден 3= Нойманмен тең; Адольф Андерсен мен Штайнцицтен артта; бірақ Луи Полсен, Де Вере, Шимон Винавер, Самуэль Розенталь және Йоханнес фон Минквицтен алда.
1872 Лондон 2 Штайнцицтен артта; Цукерторттан, Макдоннел мен Де Вереден алда.
1873 Вена 1= Штайнцицпен тең; ол плей-офф матчының екі ойынын жеңді. Осы жерде Блэкбернге "Қара Өлім" деген лақап ат қойылды.
1876 Лондон 1 Йоханнес Цукерторттан алда; Блэкберн 10/11 ұпай жинады; бұл Штайнциц Блэкбернді матчта 7:0 есебімен жеңгеннен кейін бір ай өткен соң болды.
1878 Париж 3 Винавер мен Цукерторттан артта.
1880 Берлин 1= Бертольд Энглиш пен Адольф Шварцпен тең түсті.
1881 Берлин 1 Цукерторттан 3 ұпайға алда.
1882 Вена 6 Штайнциц, Винавер, Джеймс Мейсон, Цукерторт және Джордж Генри Маккензиден артта.
1883 Лондон 3 Цукерторт пен Штайнцицтен артта; Михаил Чигорин, Энглиш, Маккензи, Мейсон, Розенталь, Винавер және Генри Эдвард Бердтен алда.
1885 Гамбург 2= Зигберт Тарраш, Мейсон, Энглиш және Макс Вайспен бірге; Исидор Гунсбергтен артта; Маккензи мен тағы 5 ойыншыдан алда.
1887 Франкфурт 2= Вайспен; Маккензиден артта; Курт фон Барделебен, Тарраш және басқаларынан алда; Цукерторт 14-інші орында аяқтады.
1889 Бреслау 8= Мейсонмен бірге; Тарраш, Амос Берн, Жак Миесес, фон Барделебен, Иоганн Бауэр, Гунсберг және Луи Паульсеннен артта. Жохан Бергер, Эмиль Шаллопп, Йоханнес Меггер, Александр Фриц, фон Минквиц, Семен Алапин, Макс Гармонист, Эммануэль Шифферс және Джордж Х. Д. Клеветкиден алда.
1889 Нью-Йорк 4 Чигорин, Вайс және Гунсбергтен артта; Берн мен 15 басқа ойыншыдан алда. Бұл турнир өте күшті болды, өйткені ол Штайнцицтің титулына қарсыласты таңдау үшін жасалды.
1890 Манчестер 2 Тарраштан артта; Маккензи, Бёрд және Мейсоннан алда.
1892 Белфаст, Халықаралық турнир 1= Мейсонмен тең бірінші орында.
1894 Лейпциг 4 Тарраш, Пол Липке және Ричард Тейхманнан артта; Карл Август Уолбродт, Давид Яновски, Георг Марко, Миесес және Карл Шлехтерден алда.
1895 Гастингс 10 Гарри Нельсон Пилсбери, Чигорин, Эмануэль Ласкер, Тарраш, Штайнциц, Эмануэль Шифферс, фон Барделебен, Тейхман және Шлехтерден кейін; Уолбродт, Берн, Яновски, Мейсон, Бёрд, Гунсберг, Адольф Альбин, Марко, Уильям Поллок, Миес, Самуэль Тинсли және Беньямино Верганиден алда.
1896 Нюрнберг 11 Эм. Ласкер, Геза Марочи, Пилсбери, Тарраш, Яновски, Штайнциц, Уолбродт, Шифферс және Чигоринден артта; Рудольф Шарусек, Марко, Альбин, Винавер, Джексон Шовальтер, Мориц Порджес, Шаллоп және Тейхманнан алда.
1897 Берлин 3 Шарусек пен Вальбродттан артта; Яновски, Бёрн, Алапин, Марко, Шлехтер, Каро, Чигорин, Шифферс, Метгер, Винавер, Вильгельм Кохн, Хьюго Сюэхттинг, Тейхман, Инглиш, Адольф Цинкль, Альбин және фон Барделебеннен алда.
1898 Вена 11 Тарраш, Пилсбери, Яновски, Штайнциц, Шлехтер, Чигорин, Берн, Липке, Марочи және Саймон Алапинден артта; Шифферс, Марко, Шовальтер, Уолбродт, Халприн, Хорацио Каро, Дэвид Грэм Бэйрд және Тренчардтан алда.
1899 Лондон 6 Эм. Ласкер, Яновски, Марочи, Пиллсбери және Шлехтерден артта; Чигорин, Шовальтер, Мейсон, В. Кохн, Штайнциц, Ли, Бёрд, Тинсли және Тейхманнан (ауруға байланысты 4 ойыннан кейін шығарылды) алда. Блэкберн, Қара ретінде, Ласкерді жеңді; бұл британдық ойыншы әлем чемпионын бірінші рет жеңді.
1904 Хейстингс (Британ чемпионаты) 3
1907 (Британ чемпионаты) 2=
1910 (Британ чемпионаты) 2=
1913 (Британ чемпионаты) 3
1914 Санкт-Петербург Блэкберн 5 ойыншыдан тұратын финалдық кезеңге қатыса алмады, онда орналасулар: 1 Эм. Ласкер; 2 Хосе Рауль Капабланка; 3 Александр Алекхин; 4 Тарраш; 5 Франк Маршалл. 3.5/10-да Блэкберн финалға қатыса алмаған 6 ойыншының ішіндегі 4-ші 5 ең жақсы ұпайға ие болды. Ол Оссип Бернштейн, Акиба Рубинштейн және Арон Нимзовичтің артында; Яновскимен тең; және Гунсбергтен алда. Нимзовичті жеңгені үшін ерекше жарқындық сыйлығын алды.
1914 (Британ чемпионаты) 1= Фредерик Йейтспен тең; бұл Блэкберннің соңғы халықаралық турнирі болды; ол 72 жаста еді.