Кіріспе

Жүзім өсіру және жинау

Жүзім өсіру (vitis cultura, "жүзім өсіру"), шарап өсіру (vinis cultura, "шарап өсіру") немесе жүзім шаруашылығы – жүзім өсіру және жинау процесі. Бұл бау-бақша ғылымының бір саласы болып табылады. Витис винифераның (жалпы жүзім сорта) табиғи ареалы Батыс Еуропадан Каспий теңізінің парсы жағалауларына дейін созылады. Бірақ жүзім өте бейімделгіш болғандықтан, Антарктиданы қоспағанда, әлемнің барлық құрлықтарында жүзім өсіріледі. Жүзім өсірушінің міндеттеріне зиянкестер мен ауруларды бақылау, тыңайтқыш салу, суару, жүзімдік қапталын басқару, жемістің дамуын және ерекшеліктерін қадағалау, жинау уақытын анықтау және қыс айларында жүзімдіктерді қию кіреді. Жүзім өсірушілер шарап өндірушілермен тығыз байланыста жұмыс істейді, себебі жүзімдіктерді күтіп-бағу және жүзімнің сапалық сипаттамалары шарап жасаудың бастапқы негізін құрайды. Еуропалық Одақта шарап өсіру және жүзім шаруашылығы үшін көптеген сорттар мақұлданды.

Римдік

1200 жылдан 900 жылға дейін финикиялықтар жүзім өсіру тәжірибесін дамытты, ол кейіннен Карфагенде қолданылды. Шамамен 500 жылға дейін Карфагендік жазушы Маго мұндай тәжірибелерді екі томдық еңбекте жазды, бұл үшінші Пуникалық соғысы кезінде Римнің Карфагенді қиратуынан аман қалған сирек артефакттердің бірі болды. Рим мемлекет қайраткері Катон Ұлы осы мәтіндердің ықпалында болды және шамамен б.з.д. 160 жылы «De Agricultura» атты еңбегін жазды, онда римдік жүзім өсіру және егіншілік туралы кеңінен баяндалған. 65 жылға таман римдік жазушы Колумелла өзінің он екі томдық «De Re Rustica» еңбегінде римдік жүзім өсіру туралы ең толыққанды мәліметтерді берді. Колумелланың еңбегі – жүзімді жерден көтеру үшін қолданылатын торлы жүйелерді егжей-тегжейлі сипаттаған алғашқы еңбектердің бірі. Колумелла бұрынғы қабылданған тәсіл – жүзімді ағаштарға өргізуге қарсы, тікұшақтарды қолдануды жақтады. Тікұшақтарды пайдаланудың артықшылығы көбінесе ағашқа шығумен байланысты қауіптерді азайту болды, себебі жүзімдіктерге күн сәулесі түсуі үшін тығыз жапырақтарын қырқу және кейіннен оларды жинау үшін ағашқа көтерілу қажеттілігі туындады. Батыс Еуропаға Римнің кеңеюі римдік жүзім шаруашылығын әлемдегі ең танымал жүзім өсіретін аймақтарға жеткізді: испандық Риоха, неміс Мозель және француздық Бордо, Бургундия және Рона. Римдік жүзімшілер алғашқылардың бірі болып, жүзімді отырғызу үшін ең қолайлы жерлердің бірі – тік беткейлер екенін анықтады, себебі салқын ауа төмен қарай ағып, аңғарлардың түбінде жиналады. Салқын ауаның пайдасы болғанымен, оның артық мөлшері жүзімнің фотосинтез үшін қажетті жылуын кетіріп, қыста мұзға ұру қаупін арттырады.

Орта ғасырлар

Католик монахтары (әсіресе цистерциандар) орта ғасырдағы ең белгілі жүзімшілер болды. Осы шақта Францияда метажаж (Metayage) жүйесі қалыптасты, онда жұмысшылар (Прендеур) жер иелерімен (Байлер) жасалған шарттар бойынша жүзімдіктерде еңбек етті. Көбінесе, прендерлерге өнімді өздері таңдауға және жүзімдік шаруашылығын дамытуға еркіндік берілді. Солтүстік Еуропадағы ауа райы мен климат жүзім өсіруге кедеріл келтіргендіктен, ортаға белсенді түрлер іріктелді. Көптеген жүзімдіктерде ылғал мен суыққа төзімді ақ жүзім өсірілді. Сонымен қатар, Pinot Noir сияқты қызыл жүзімнің кейбір түрлері де енгізілді. Осы кезеңде дамыған көптеген жүзімшілік тәжірибелер 18 ғасырға дейін Еуропалық жүзімшіліктің негізгі бөлігіне айналды. Әрбір аймақ үшін қай жүзім сорттары ең қолайлы екенін анықтау үшін сорттар жан-жақты зерттелді. Осы шақта, белгілі бір жерлерден шыққан шараптардың ерекшелігі үшін беделге ие болған кезде, терруар (terroir) тұжырымдамасы пайда болды. Сапаны арттыру үшін жүзімді кесу әдісі, негізінен цистерциандық еңбектер арқылы дамыды, бірақ бұл жоғары сапалы шараптарды қалаған бай жер иелері мен сата алатын шарап мөлшеріне тәуелді шаруалар арасында қайшылықтар тудырды. Рислинг – жоғары сапалы шараптың көрнекті мысалы. 1435 жылы граф Иоан IV Каценленбоген бұл сәтті дәстүрді бастады. Бургундияда цистерциан монахтары кру (cru) жүзімдіктері тұжырымдамасын дамытты, бұл әрбір жылғы жиыннан тұрақты түрде ұқсас шарап беретін біртекті жерлер. Кот-д’Ор (Côte d'Or) сияқты аймақтарда монахтар жерді жеке жүзімдіктерге бөлді, олардың көптегені бүгінге дейін сақталған, мысалы Монраше (Montrachet) және Ла Романе (La Romanée).

Мифология мен дін

Грек мифологиясында жүзім бұтасы мен шарап қысу құралын Зевстің ұлы Дионис (Рим мифологиясында Бакх) жартылай құдай ойлап тапқан. Оның ең жақын досы сатир, Дионис маңызды деп санаған жүзімді әкелуге тырысқанда қаза тапты, сол кезде Дионис жүзімді жеміс беруге мәжбүрледі. Оның даңқы кеңірек тарады, соңында ол құдайға айналды. Киелі кітапта жүзім мен шарап туралы көптеген сілтемелер бар, олар бейнелі де, нақты да мағынада қолданылған. Жүзім алғаш рет Нұхтың шаруашылығында өсірілген кезде айтылады (Төте кітап 9:20–21). Шарап туралы айтылымдар Нақыл сөздер кітабында (20:1) және Ишая кітабында (5:1–25) кездеседі. Ескі өсиет (18:3–5, 14:22–27, 16:13–15) яһуди мерекелерінде шарап қолданылғанын хабарлайды. Христиан дінінде шарап – Соңғы кешкі ас символы, Мәсіхтің қанын білдіреді. Жаңа өсиетте ол бірнеше рет еске алынады. Құдайдың Патшалығы туралы мысал келтіріледі, онда әке өзінің жүзім бағына жұмысшыларды жалдауға кіріседі. Жүзім сабағы Иса Мәсіхтің өзінің сөзіне негізделген символ ретінде қолданылады: «Мен – нағыз жүзім сабасымын» (Жохан 15:1). Осы мағынада, Константин Ұлының қабіріне жүзім сабағының бейнесі ғана қойылған.

Жүзім бұтасы

Әлемдегі шарап өндіретін аймақтардың көп бөлігі екі жарты шардың әрқайсысында 30° және 50° аралығындағы қоңыржай ендіктерде орналасқан.

Жүзім

Жүзім жидектер класына жатады. Жүзім өсімдігінде жүзім шоғырлары деп аталатын жүйелер арқылы топтастырылады. Жүзім шоғырларының тығыздығы әртүрлі болуы мүмкін, соның салдарынан ұзын шоғырлар (жүзімдер кеңірек таралып орналасады) немесе қысқа шоғырлар (жүзімдер тығыз жиналады) пайда болады. Кейбір жүзім түрлерінде шоғырлар бірдей піседі, бұл оларды бірге жинауға мүмкіндік береді. Ал кейбіреулерінде шоғыр ішіндегі жемістер әрқайсысы жеке піседі. Әрбір жүзім жидегінің рахисқа бекітілген гүлшоғыр сабағы болады. Рахистің басты міндеті – жүзімге су мен қоректік заттар жеткізу. Жүзімнің жалпы салмағының 5-20 пайызы, сортқа байланысты, қабығынан тұрады. Жүзім қабығы піскен кезде, оның құрамында хош иісті заттар мен таниннің көп бөлігі орналасады. Бұл факторлар шарап жасау процесінде маңызды, мысалы, түс алу немесе хош иісті еріту сияқты әдістерде қолданылады. Таниннің көп бөлігі қабықта болғанымен, оның шамалы мөлшері жүзімнің барлық бөлігінде және оның даму сатыларында кездеседі. Дегенмен, таниннің ең маңызды рөлі – жүзім пісіп жетілгенде, себебі оның функциясы – түс пен құрылымын қалыптастыру, жиі терруар деп аталатын нәрсе.

Климат

Климат – жүзімнің ішкі қасиеттерін анықтайтын ең маңызды сыртқы фактор. Ыстық және күннөл климаттағы аймақтарда тоңсыз өсу маусымы 200 күн немесе одан да көпке созылады. Мұндай климат жүзімнің қант мөлшері жоғары және қышқылдығы төмен болуына мүмкіндік береді, соның салдарынан ол тез піседі. Салқын климатта тоңсыз өсу маусымы шамамен 150–160 күнге дейін созылады. Салқын маусымдар жүзімді ертерек пісіруге мәжбүр етеді, нәтижесінде өнім жаңа және қышқыл болады.

Топырақ

Өсімдіктердің жақсы тамыр жүйесін қалыптастыру үшін сапалы топырақ маңызды. Топырақтың сапасы нашар болса, жүзімнің өсуі мен денсаулығына зиян келтіруі мүмкін. Жүзімнің түрлері әртүрлі топырақ жағдайларын қалайды, бірақ жалпы сапа белгілері бар. Қолайлы топырақ жағдайлары: ауа өткізгіштік, түйіршікті құрылым, жақсы дренаж және орташа құнарлылық. Солтүстік Америкадағы кейбір жүзім түрлері қытыққа (3:37) төзімділікке бейімделген. Қытық (пероноспора) жоғары температура мен ылғалдылықта гүлденеді және жапырақтарда дақтарды тудырады. Оны мыс сульфатымен шашып емдеуге болады. Көптеген американдық жүзімдер, Витис виниферадан басқа, төзімді. Жүзім жапырағының вирусын жүзім сабағында көбейетін нематодалар таратады. Бұл деформацияға, жапырақтардың сарғаюына және өнімнің азаюына алып келуі мүмкін. Өсімдікті емдеуге арналған дәрі жоқ, сондықтан ең дұрысы - ауруға шалдыққан өсімдіктерді алып тастап, қалған тамырларды шіріуге қалдыру.