Кіріспе

Мал бағушы ит түрі – ит тұқымдары мен жергілікті тұқымдардың колли тобы.

Коллилер – көптеген туысқан жергілікті тұқымдар мен стандартталған тұқымдарды қамтитын мал бағушы иттердің ерекше түрін құрайды. Бұл түр Шотландия мен Солтүстік Англияда пайда болған. Коллилер орташа денелі, салыстырмалы түрде жеңіл салмақты, сүйкімді мұрынды иттер. Көптеген түрлерінің иықтарынан жоғары ақ түсті бөлігі болады. Коллилер өте белсенді және епті, ал коллилердің көпшілігінде мал бағуға қатысты күшті инстинкт бар. Колли тұқымдары әлемнің көптеген аймақтарына (әсіресе Солтүстік Америка мен Австралияға) таралып, көптеген сорттарға бөлінген, кейде басқа иттермен будандастырылған. Кейбір колли тұқымдары ірі қара, қой және басқа мал бағу үшін жұмыс істейтін иттер ретінде сақталған, ал басқалары үй жануарлары, көрмеге қойылатын иттер немесе ит спорты үшін өсіріледі, онда олар үлкен ептілік, төзімділік және оқытылу қабілетін көрсетеді. Американдық Кеннел Клубы "колли" деп аталатын тұқымды тіркесе де, шын мәнінде колли иттері – көптеген туысқан жергілікті тұқымдар мен ресми тұқымдарды қамтитын мал бағушы иттердің ерекше түрі. Көбінесе көрмеге қойылатын иттер мен мал бағу сынақтарына немесе ит спортына арналған иттер арасында үлкен айырмашылықтар болады: соңғылары әдетте үлкен ептілік, төзімділік, оқытылу қабілеті және, ең бастысы, зиялылығын көрсетеді. Кейбір аймақтарда "колли" деген атау белгілі бір тұқымдарға ғана қатысты қолданылады. АҚШ-тың кейбір аймақтарында бұл атау Rough Collie тұқымын, ал Ұлыбританияның көптеген ауылдық аймақтарында Border Collie тұқымын білдіреді. Көптеген колли иттерінің атында "колли" деген сөз жоқ, мысалы, Уэльс қойшы ит.

Атауы

Колли атауының нақты шығу тегі белгісіз; ол шотланд тіліндегі "көмір" сөзінен туындаған болуы мүмкін. Балама ретінде, ол "coolly" деген байланысты сөзден шыққан болуы мүмкін, ол Шотландияның қара бетті тау қойларын сипаттайды. Колли атауы көбінесе Шотландиядан шыққан және әлемнің көптеген бөліктеріне тараған иттерді білдіреді, басқа жерлерде оларды көбінесе қойшы иті немесе шопан иті деп атайды. Айрис Комб өзінің "Бордер колли" кітабында ескі гаэль тілінде "колли" сөзінің ауылдық жерде кез келген пайдалы затты білдіретін термин болғанын айтады – "колли иті" деген пайдалы ит деген мағынаны білдірген.

Сыртқы келбеті

Коллилер әдетте орташа мөлшердегі иттер, олардың сүйектері орташа немесе жақсы жетілген. Мал өріп бағуға арналған түрлері қой өріп бағуға арналған түрлеріне қарағанда денелі болады. Жүні қысқа немесе ұзын болуы мүмкін, ал құйрығы жылтыр, қауырсынды немесе бұталы болуы мүмкін. 1800 жылдары кездейсоқ табиғи түрде қысқа құйрықты иттер кездесетін. Құйрық төменге қарай иіліп, жоғары қарай айналуы мүмкін, немесе жоғарырақ көтерілуі мүмкін, бірақ ешқашан арқасынан жоғары көтерілмейді. Әр тұқымның түсі әртүрлі болуы мүмкін, әдеттегі негізгі түстер – қара, қара және қоңыр, қызыл, қызыл және қоңыр, бас бөлігі түсті, қалған денесі ақ, сабель, қара және қоңыр, көк мерле, сабель мерле. Олар көбінесе негізгі түсімен бірге ақ түске ие, әдетте қарны мен кеудесінің астында, иықтарында, бетінің және аяқтарының кейбір бөліктерінде кездеседі, бірақ кейде тек басы түсті болып қалады – немесе ақ түс жоқ болуы мүмкін (сирек) немесе кеудесі мен етегімен шектелуі мүмкін (мысалы, Австралия Келпиінде). Мерле түсі басқа түстердің кез келген комбинациясында, тіпті жергілікті тұқымдарда да болуы мүмкін. Ең көп таралған түстерге сабель, қара және ақ, қара және қоңыр және үш түсті (қара, қоңыр және ақ) жатады.

Тендерлік

Коллилердің үйретілу деңгейі "орташадан" бастап өте оңайға дейін жетеді. Бордер колли миын қоздыру үшін "жұмысқа" ең көп зәру тұқым, әйтпесе олар алаңдап, тыныштық таппайды, ал көптеген басқа колли тұқымдары белсенді отбасылық өмір салтына жақсы үйлеседі (дегенмен, барлық колли түрлеріне де ақыл-ойды қоздыру қажет). Колли түріндегі тұқымдар адамдардың көңіл-күйін сезіну қабілетімен және оларға деген сезімталдықтарымен белгілі; оларды басқа иттерге қарағанда көбірек мейіріммен қарау қажет болуы мүмкін.

Жұмыс үлгісінің темпераменттері

Колли тұқымының жұмысқа бейімделген өкілі, мысалы, шекара колли, жоғары төзімділікке және ептілікке ие, белсенді ит. Жақсы физикалық формада болғанда, тіпті қиын немесе тік жерде де, шаршамай күні бойы жүгіре алады. Жұмысшы коллилер тапсырманы тез түсінеді және табиғи түрде ынталы болады. Олар көбінесе өте адал. Колли тұқымына жататын немесе одан шыққан иттер Стэнли Кореннің "Иттердің интеллектуалдық қабілеті" кітабындағы алғашқы он алты орынның төртеуін иеленеді, ал шекара колли бірінші орында тұрады. Осы қасиеттері жұмыс істейтін тұқымдарды agility (ептілік) спортына өте қолайлы етеді; мал өсірумен қатар, олар қойшы иттердің сынақтары, флайбол, диск-ит және иттермен ептілік сияқты белсенді спорт түрлеріне де жарамды. Жұмыс істейтін тұқымдарда мал бағу инстинкті күшті дамыған, ал кейбір жекелеген өкілдер мақсатқа бейімділікке дейін бір жақты болуы мүмкін. Коллилер мал бағу жарыстарында қатыса алады. Ұлыбританияда шекара коллилері тау құтқару операцияларында іздеу-құтқару иттері ретінде қолданылады. Олар, әсіресе, кең аумақты төбелерді және қар көшкіні салдарынан пайда болған қиындыларды іздеуде өте тиімді. Х. Макиннес қара түсті иттердің қар соқырлығына шалдығу ықтималдығы төмен деп санайды.

Көрме және үй жануарлары типіндегі темпераменттер

Коллидің кейбір түрлері (мысалы, Rough Collies, Smooth Collies, Shetland Sheepdogs және Border Collie және басқа тұқымдардың кейбір штамдары) көптеген буын бойы үй жануарлары ретінде және конформация көрсететін спорт үшін өсірілді, емес, мал өріп жүретін иттер ретінде. Коллидің барлық тұқымдары өте оңай жаттықтырылатын, мейірімді, адал, епті және үй жануарлары ретінде өте қолайлы болып келіп отыр. Олардың мейірімділігі мен берілгендігі оларды балалармен жақсы қарым-қатынасқа түсіреді. Олар көбінесе күзетші иттерге қарағанда, сақшы иттерге артық жарайды, бірақ осы иттердің мінездері әртүрлі болады. Бұл тұқымның темпераменті әдебиетте, кинода және танымал телешоуларда бейнеленген. 1920-1930 жылдары Америка Құрама Штаттарында кең танымал болған Альберт Пейсон Терхунның романдары оның алғашқы AKC коллилерінің темпераменті мен серіктестігін жырлаған. Көбірек танымал болған Rough Collie-нің темпераменті мен ептілігі Ласси кейіпкерінде мифтік деңгейге дейін көтерілді, ол 1938 жылдан бері көптеген фильмдердің, кітаптардың және телешоулардың тақырыбы болды. Ласси кейіпкері Эрик П. Найттың "Ласси үйге оралды" атты кітабында бейнеленген. Найттың "Туци" атты коллисі кітапқа шабыт берді, ол оның және басқа колли аңыздары туралы әңгімелер жинағы, оларды ол достарымен және көршілерімен сөйлесіп білген. Мұндай оқиғалардың бірі, әдетте, Орегондық колли, иелеріне жету үшін бүкіл Америка Құрама Штаттарын кесіп өткен "Сильвертон Бобби" туралы құжатталған әңгіме болды. Ласси рөлін ойнаған иттер AKC желісінен болса да, нағыз Туци оларға мүлдем ұқсамайтын, бірақ ол колли өсірушіден алынған.

Денсаулық

Кейбір колли тұқымдары (әсіресе, қатаң колли, тегіс колли және австралиялық шопан) генетикалық ақауға ұшырайды, бұл MDR1 геніндегі мутация, бұрын "ивермектинге сезімталдық" деп белгілі болған, бірақ қазір әртүрлі ветеринариялық препараттарға төзімділіктің төмендеуіне себеп болатыны белгілі. Бұл оларды ивермектин сияқты кейбір препараттарға, сондай-ақ кейбір антибиотиктерге, лоперамид сияқты опиоидтарға өте сезімтал етеді. Осы ауруға шалдыққан күшіктерді көк түстілер деп жаңылыстыру жиі болады, тіпті олардың түсі күміс сұр болса да. Ауруға шалдыққан күшіктер көбінесе 6 айдан артық өмір сүрмейді. Күшіктің ауруға шалдығуы үшін әкесі де, анасы да аурудың тасымалдаушысы болуы керек. Иттің туыстық дерматомиозиті – тері мен бұлшық еттерге, ал сирек жағдайларда қан тамырларына әсер ететін тұқым қуалайтын, себебі белгісіз ауру. Бұл ауру бүкіл денеге дерматит тудырады, содан кейін миозит дамиды, ал ауыр жағдайларда мегаэзофагқа алып келеді. Коллилер, Босерон және Шетланд қойшы иті бұл ауруға бейім екені белгілі, бірақ ол басқа тұқымдарда да кездеседі.

Танымал коллилер

Бланко, Линдон Джонсонның үй жануары. Кеп, Беатрикс Поттердің үй жануары. Ол "Джемима Пуддл Дактың әңгімесі" кітабында бейнеленген. Лэд, Альберт Пейсон Терхуннің үй жануары. Ол бірнеше қысқа әңгімелерде, ең белгілісі "Лэд, Ит" жинағында суреттелген. Пиклз 1966 жылғы наурыз айында, Англиядағы 1966 жылғы ФИФА әлем чемпионаты басталар алдында төрт айға дейін ұрланған Жюль Римет кубогын тауып берудегі рөлімен танымал. Пэл, Ласси рөлін ойнаған (төменде қараңыз). Питер, әскери қақтығыста көзге түсетін батылдығы мен қызмет адалдығы үшін Дикин медалімен марапатталған. Ревейли, Rough Collie, Техас A&M университетінің ресми талисманы. Роб, әскери қақтығыста көзге түсетін батылдығы мен қызмет адалдығы үшін Дикин медалімен марапатталған. Симус, Humble Pie тобының жетекшісі Стив Мариотттың үй жануары. Симустың ұлығуын Pink Floyd жазды, нәтижесінде "Seamus" әні олардың "Meddle" (1971) альбомында жарық көрді. Шила, әскери қақтығыста көзге түсетін батылдығы мен қызмет адалдығы үшін Дикин медалімен марапатталған. Шеп, Blue Peter иті. Сильвертон Бобби, 1923 жылы Индианадан Орегон штатындағы Сильвертонға 2800 миль сапар шеккен керемет ит. АҚШ президенті және миссис Кальвин Кулиджге тиесілі екі атақты ақ Colli. Ақ үйдің ішінде бірінші ханым миссис Кулидж бен олардың ақ Colli-лерінің бірі бейнеленген үлкен майлы картина ілулі тұр.