Кіріспе

Теңдік партиясы – Квебек провинциясында (Канада) ағылшын тілінің француз тілімен тең қолданылуын қолдаған саяси партия. 1989 жылы Квебектің Ұлттық ассамблеясына Теңдік партиясынан төрт мүше сайланды. Бұл, Квебектің тіл заңына үстемдік танытқан либералдық партияның жасаған өзгерілеріне ағылшын тілді халықтың реакциясы болды. Партия келесі сайлауларда табысқа жете алмады және 2003 жылғы Квебек сайлауынан кейін қызметін тоқтатты.

1989 жылғы сайлауға дейінгі кезең

Партия 1989 жылы премьер-министр Роберт Бурассаның Канада конституциясының "Ерекше жағдай" тармағын қолданып, француз тілінің хартасының (әдетте "101-заң" деп аталады) бөліктерін күштен шығаруға қарсы реакция ретінде құрылды. Сот шешімі дүкендердің таңбаларында және сыртқы жарнамаларда француз тілінен өзге тілдерді пайдалануға мүмкіндік берген болар еді; үкімет оның орнына басқа тілдерді тек дүкендер ішіндегі шағын таңбаларда ғана рұқсат етті. "Теңдік" партиясын қолдауға себеп болған тағы бір мәселе – Квебек либералдық партиясының Квебек Ұлттық Ассамблеясының ағылшын тілді депутаттарын ресми тілдер комиссарының Квебек ағылшын тілді халқының "қадір-қасиеті қоршалған" сезімін білдірген есебіне қарсы шығуға мәжбүрлеуі. Теңдік партиясының бағдарламасы Квебекте екі тілдің (француз және ағылшын) теңдігін қамтамасыз етуді көздеді, француз тілін Квебектегі жалғыз ресми тіл еткен, қоғамдық таңбаларда ағылшын тілінің қолданылуын шектеген және балалардың кемінде бір ата-анасы Канадада ағылшын тілінде білім алмаса, француз тілінде білім алуын міндеттеген 101-заңға қарсы болды. Теңдік партиясы өзінің қолдауын Квебектің ағылшын тілді азшылықтарынан алды және тек ағылшын тілді халықтың саны жоғары сайлау округтерінде ғана кандидаттарды тіркеді. Партия 1989 жылғы жалпы сайлауда алғаш рет көзге түсті, ол Ұлттық Ассамблеяда Монреаль аралында 3,7% дауыспен төрт орын жеңіп алды. Сол кездегі серіктес партиясы – "Бірлік" партиясымен (Монреаль аралынан тыс кандидаттарды тіркеген) бірге провинциялық сайлаушылардың дауысының 4,7% -ын жеңіп алды. Жеңіске жеткендер – Гордон Аткинсон, Нил Камерон, Ричард Холден және партия жетекшісі Роберт Либман болды, олар өздерінің сайлау округтерінде 41 пайыздан 58 пайызға дейін дауыс жинады.

Ұлттық Ассамблеяда 1989-1994 жылдар

Партия Квебектің Ұлттық Ассамблеясында ресми партия мәртебесін алмады, себебі танылу үшін қажетті он екі мүшеден сегізі жетіспеді, сондай-ақ олар халық дауысының 20 пайызын алған жоқ, әйтпесе ресми мәртебеге ие болар еді. Либералдар мен Квебек партиясы «Теңдік партиясының» мүшелеріне «ресми партияның» кейбір артықшылықтарын беруге келісті, оның ішінде Ұлттық Ассамблеядағы орындықтарын бірге орналастыру, кеңселерді бір-біріне жақын бөлу және зерттеулерді қаржыландыру. Алайда, оларға Ұлттық Ассамблеяның күнделікті сұрақтар кезеңінде сөз сөйлеуге кепілдік берілген сұрақтар саны қарастырылмады, демек, сөйлеу мүмкіндігі Спикердің қалауына байланысты болды. (Осындай жағдай кейінірек сайлауларда да қайталанды, өйткені Квебек Демократиялық әрекеті Ұлттық Ассамблеяда ресми мәртебе алуға қажетті орындардан кем алды). Төрт мүше Ұлттық Ассамблеядағы пікірсайыстарға белсенді қатысты, әсіресе партия басшысы Роберт Либман парламенттік иммунитетін пайдаланып, Hydro Québec пен Квебек алюминий өндірушілері арасындағы құпия, зиян келтірген келісімшарттардың мәліметтерін жариялағанда көп шу көтерді. Партия 150-ші заң жобасына қарсы дауыс берді, ол Квебек егемендігі туралы референдум өткізуді көздеген (кейін Шарлоттаун келісімі бойынша референдум өткізу ниетімен тоқтатылды). 1990 жылдың 7 мамырында Бірлік партиясы Теңдік партиясымен бірікті, нәтижесінде партияның мүшелерінің саны 16 000-ға жетті деген мәлімдеме жасалды. Алайда, партияның жарияланған қаржылық есептерінде 1990 жылы мүшелік жарнадан бар болғаны 7795 доллар түскені көрсетілді, бұл 1989 жылғы көрсеткіштен 75 пайызға төмендеп, жарна төлеген 1559 мүшеге ғана жеткілікті болды. 1990 жылдан бастап партия ішкі дау-жанжалдарға ұшырады, тұлғалар мен Мич-Лейк және Шарлоттаун келісімдерін қолдау мәселелері бойынша қақтығыстар туды. Бұл Ричард Холденнің, Квебек партиясына өтуімен шиеленістің шыңына жетті. Холден Вестмонт сайлау округіндегі Теңдік партиясының депутаты болды, алайда Квебек партиясы Вестмонтта 101-ші заң жобасын және Квебек тәуелсіздігін қолдағандықтан аз қолдауға ие болды. Келесі сайлауға дейін Теңдік партиясының төрт сайланған депутатының үшеуі, оның ішінде партия жетекшісі Либман да партиядан шықты. Ішкі дау-жанжалдар мен партиядан шығудан басқа, Теңдік партиясының мақсаты 1993 жылы үкіметтің француз тілі заңнамасына өзгеріс енгізуімен күңкіреп қалды. Осы өзгеріс коммерциялық таңбаларда ағылшын тіліндегі мәтінді көбірек пайдалануға мүмкіндік берді, соның салдарынан конституциялық шақыруларға қарсы тұру үшін «қарамастан» ережесін қолдану қажет болмады. Сонымен қатар, 1994 жылғы сайлауға дейін жүргізілген сауалнамалар екі ірі партияның (Либералдар мен Квебек партиясы) арасындағы шатыр тікені көрсетті, ал Квебек партиясы жеңіске жеткен жағдайда тәуелсіздік туралы референдум өткізуге уәде берді. Осы факторлардың барлығы 1989 жылғы сайлауда Теңдік партиясына дауыс берген сайлаушыларды 1994 жылы Либералдарға қолдау көрсетуге итермеледі.

1994 жылдан кейінгі іс-шаралар

"Бірыңғайлық партиясы" 1989 жылғы сайлаудағы табысын қайталаған жоқ. Партияның жалғыз қалған депутаты Камерон 1994 жылғы жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады. 1998 және 2003 жылдардағы екі кезекті жалпы сайлау партияның жағдайын жақсартпады. Партия тағы он жыл бойы белсенсіз жұмыс істеді. Оның қалған мүшелері жиналыстар өткізіп, веб-сайтты жаңартып, 2003 жылға дейін үміткерлерді тіркеді. Осы жылдары партия Монреаль аралындағы 2002 жылғы муниципалитеттердің бірігуін кері қайтару сияқты саяси ұстанымдарды қолдады. 2003 жылғы сайлаудағы нашар көрсеткенінен кейін партия жетекшісі Кит Хендерсон жаңа жетекші таңдалған соң отставкаға кететінін хабарлады, бірақ бұл орын алмады. Партия жиналыстар өткізуді, веб-сайтын жаңартуды және сайлауға үміткерлерді тіркеуді тоқтатты, бірақ 2012 жылдың соңында тіркелген саяси партиялар тізімінен алынғанға дейін сайлау бас директорына жылдық есептерді тапсыруды жалғастырды. 2013 жылы бір топ "Бірыңғайлық партиясы 2.0 – Parti Égalité 2.0" деген атпен партияны қайта құруға тырысты, бірақ қолдаудың жетіспеуіне байланысты бұл әрекеттен бас тартты.

Сайлау нәтижелері

Жалпы сайлау үміткерлер саны сайланған үміткерлер саны жалпы дауысқа қолдау көрсету пайызы 1989 19 4 3.69% 1994 17 0 0.29% 1998 24 0 0.31% 2003 21 0 0.11% 2007 0 2008 0 2012 0