Кіріспе
Мичиф (Michif, Mechif, Michif Cree, Métif, Métchif, French Cree) – Канада мен АҚШ-тағы метистердің тілдерінің бірі. Олар алғашқы халықтардың (көбінесе кри, накота және оджибве) және еуропалық (көбінесе француз) тері саудасымен айналысқандардың ұрпақтары. Мичиф тілі 19 ғасырдың басында аралас тіл ретінде пайда болды және шамамен 1820-1840 жылдар аралығында қалыптасты. «Мичиф» сөзі француз тіліндегі «метис» сөзінің бір нұсқасынан шыққан. Кейбір метистер ағылшын тілінде сөйлегенде өз ұлтын сипаттау үшін осы сөзді (Мичиф) қолданады және оны метистерге қатысты кез келген нәрсеге, тіпті олар сөйлейтін тілдерге де пайдаланады. Габриэль Дюмонт институтының (GDI) мәліметінше, тіл туралы сөз болғанда «мичиф» термині кем дегенде үш түрлі сөйлеу стилін сипаттау үшін қолданылады. Солтүстік Мичиф (Саскачеван) – кри тілінің бір түрі, онда француз тілінен алынған аз ғана сөздер бар. Мичиф француз тілі – француз тілінің канадалық нұсқасы, онда кри тілінен алынған сөздер мен синтаксис (сөздердің реті) кездеседі. Ешқандай нақтыламасыз қолданылған «мичиф» кри және француз тілдерінен көптеген сөздер алған аралас тілді де білдіруі мүмкін. Өзін-өзі анықтау және өзін-өзі тану принциптеріне сәйкес, GDI осы сөйлеу стилдерінің барлығын «мичиф» деп атайды, себебі көптеген метис қауымдастығының мүшелері осы терминді осылай қолданады, тіпті осы стилдердің тілдік ерекшеліктері әртүрлі болса да. Осы мақаланың қалған бөлігінде француз және кри тілдерінен көптеген ерекшеліктерді алған аралас тіл туралы сөз болады. 2021 жылы Канадада мичиф тілінде сөйлейтіндердің саны 1845 адам деп хабарланды. Алайда, мінсіз мичиф тілінде сөйлейтіндердің саны 1000-ға жетпейді деп есептеледі. 19 ғасырдың соңында бұл көрсеткіш екі-үш есеге жоғары болған болуы мүмкін, бірақ одан артық болған емес. Қазіргі уақытта мичиф тілі Канаданың Саскачеван, Манитоба және Альберта провинцияларындағы, сондай-ақ АҚШ-тың Солтүстік Дакота штатындағы метис қауымдастықтарында таралған. Альбертада 60 жастан асқан шамамен 50 адам сөйлейді. АҚШ-та мичиф тілінде сөйлейтін 230 адам бар (1990 жылғы санақ бойынша 390-дан азырақ), олардың көпшілігі Солтүстік Дакотада, әсіресе Тюртл-Маунтин индейлер резервациясында тұрады. Солтүстік-Батыс территорияларында, Канаданың солтүстігінде шамамен 300 мичиф тілінде сөйлейтін адам бар. Мичиф кри және метис француз тілдерін біріктіреді (Родос 1977, Баккер 1997:85), француз тілінің канадалық нұсқасын, сондай-ақ оджибве және ассинибойн сияқты Американың түпкілікті тілдерінен алынған сөздерді де қамтиды. Жалпы, мичиф тіліндегі есімдік фразалардың фонетикасы, лексикасы, морфологиясы және синтаксисі метис француз тілінен алынған, ал етістік фразалардың фонетикасы, лексикасы, морфологиясы және синтаксисі жазық кри тілінің оңтүстік диалектісінен (кри тілінің батыс диалектісі) алынған. Мақалалар мен сын есімдер де метис француз тіліне тән, бірақ көрсету есімдері жазық кри тілінен алынған. Мичиф тілі басқа аралас тілдерден ерекшеленеді, себебі ол грамматиканы жеңілдетудің орнына, негізгі тілдердің күрделі элементтерін қабылдау арқылы дамыды. Француз тілінен алынған есімдік фразалар сөздік жынысын және сын есімдердің сәйкестігін сақтайды; кри тілінен алынған етістіктер полисинтетикалық құрылымының көп бөлігін сақтайды. Бұл мичиф тілінде сөйлейтін адамдар француз және кри тілдерін толық меңгергенін көрсетеді. Мичиф тілі алғаш рет 1976 жылы Солтүстік Дакота университетінің профессоры Джон Кроуфордтың зерттеулерінде жарияланды. Мичиф тіліне қатысты кейінгі зерттеулердің көп бөлігі де UND-мен байланысты болды, оның ішінде Кроуфордтың тағы төрт еңбегі, сондай-ақ Эванс, Родс және Уивердің жұмыстары.
Michif (also Mitchif, Mechif, Michif Cree, Métif, Métchif, French Cree) is one of the languages of the Métis people of Canada and the United States, who are the descendants of First Nations (mainly Cree, Nakota, and Ojibwe) and fur trade workers of white ancestry (mainly French). Michif emerged in the early 19th century as a mixed language and adopted a consistent character between about 1820 and 1840. The word Michif is from a variant pronunciation of the French word Métis. Some Métis people prefer this word (Michif) to describe their nationality when speaking English and use it for anything related to Métis people, including any languages they happen to speak. According to the Gabriel Dumont Institute (GDI), the word Michif, when used for a language, is used to describe at least three distinct types of speech. Northern Michif (in Saskatchewan) is essentially a variety of Cree with a small number of French loanwords. Michif French is a variety of Canadian French with some Cree loanwords and syntax (word order). Michif used without any qualification can also describe the mixed language which borrows heavily from both Cree and French. According to theories of self determination and self identification, the GDI refers to all of these speech varieties as Michif because many Métis community members use the term that way, even though these varieties are widely different in their linguistic details. The remainder of this article deals primarily with the mixed language that has many features from both French and Cree. In 2021, the number of Michif speakers in Canada was reported to be 1,845. However, the number of fluent Michif speakers is estimated at fewer than 1,000. It was probably double or triple this number at the close of the 19th century, but never much higher. Currently, Michif is spoken in scattered Métis communities in the Canadian prairie provinces of Saskatchewan, Manitoba, and Alberta, and in North Dakota in the U. S There are about 50 speakers in Alberta, all over age 60. There are some 230 speakers of Michif in the United States (down from 390 at the 1990 census), most of whom live in North Dakota, particularly in the Turtle Mountain Indian Reservation. There are around 300 Michif speakers in the Northwest Territories, northern Canada. Michif combines Cree and Métis French (Rhodes 1977, Bakker 1997:85), a variety of Canadian French, with some additional borrowing from English and indigenous languages of the Americas such as Ojibwe and Assiniboine. In general, Michif noun phrase phonology, lexicon, morphology, and syntax are derived from Métis French, while verb phrase phonology, lexicon, morphology, and syntax are from a southern variety of Plains Cree (a western dialect of Cree). Articles and adjectives are also of Métis French origin but demonstratives are from Plains Cree. The Michif language is unusual among mixed languages, in that rather than forming a simplified grammar, it developed by incorporating complex elements of the chief languages from which it was born. French origin noun phrases retain lexical gender and adjective agreement; Cree origin verbs retain much of their polysynthetic structure. This suggests that instead of haltingly using words from another's tongue, the people who gradually came to speak Michif were fully fluent in both French and Cree. The Michif language was first brought to scholarly attention in 1976 by John Crawford at the University of North Dakota. Much of the subsequent research on Michif was also related to UND, including four more pieces by Crawford, plus work by Evans, Rhodes, and Weaver.
Орфографиялық
Мичиф тілінде бірыңғай орфографиялық стандарт жоқ. Жергілікті тілдік ерекшеліктерден басқа, бірыңғай орфографиялық жүйенің болмауы Мичифтің ауызша тіл ретіндегі тарихымен байланысты болуы мүмкін. Әдетте, Мичиф тілінде сөйлейтін қауымдастықтар сөздерді аймақтық диалекттерде айтылғандай жазады, бұл орфографияда көптеген айырмашылықтарға әкеледі. Манитоба үкіметі 2017 жылдың маусым айында "Татуласу жолы туралы" заңға қатысты жылдық есебінің аудармасын Мичиф тілінде жариялады. Оның орфографиялық жүйесін таңдау осы үзіндіде көрінеді: Мұнда, Папеннің жүйесіндегідей, әртүрлі дауысты дыбыстар кри тіліндегідей әдеттегі диакритикалық белгілерді пайдаланудың орнына, әріпті екі рет жазу арқылы ("a" және "aa") көрсетіледі. Үйлесімділік үшін бұл жүйе француз тілінен алынған сөздерге де қолданылады, сондықтан француз тіліндегі *les blancs* ("ақтар") *lii blaan*, ал *les autochtones* ("түпкі халық") *lii atoktonn* болады.
Here, as in Papen's system, different vowel qualities are marked by writing the character doubled ("a" vs. "aa") instead of using diacritical marks as usual for Cree. For consistency, this system is also extended to the French derived words so that French les blancs ('whites') becomes lii blaan but les autochtones ('the indigenous') becomes lii atoktonn.
Фоналогия
Мичиф тілі 1970-жылдардан бастап жазыла бастағанда екі бөлек фонеологиялық жүйені біріктірді: бірі француз тілінен келген элементтер үшін, екіншісі кри тілінен келген элементтер үшін (Роудс 1977, 1986). Мысалы, , , және дыбыстары тек француз тіліндегі сөздерде ғана кездеседі, ал және сияқты преаспирацияланған дауыссыз дыбыстар тек кри тіліндегі сөздерде ғана болады. Мичифтің осы түрінде француз тілінен келген элементтер француз-канад тіліне тән дауыстылармен айтылды, ал кри тілінен келген элементтер кри тіліне тән дауыстылармен айтылды. Дегенмен, француз тіліндегі сөздерде кри тілінің әсері де байқалады (Rosen 2006). Бірақ 2000 жылға қарай екі жүйені бір жүйеге біріктірген мичиф тілінде сөйлейтін адамдар пайда болды (Rosen 2007).
Әуелі дауыстылар
Мичиф тілінде он бір ауызша дыбысты және төрт мұрынды дыбысты бар.
Мичифтегі Елисон
Розен (2007) француз тілінен алынған барлық дауыстымен басталатын есімдер Мичиф тілінде әуенді бастапқы ретінде лексикаландырылғандықтан, француз тіліндегі элизия ережесі (яғни, дауыстылардың алдындағы кейбір дауыстыларды, әсіресе шва дыбысын жою, мысалы, *le copain* 'дос', бірақ *l'ami* 'дос') Мичиф тілінде қолданылмайды. Қызығы, ол ағылшын тілінен алынған дауыстымен басталатын сөздерде элизия мүмкін екенін мойындайды, мысалы, *un bol d'oatmeal* 'бір қасық зығыр қайнатылған талқан'. Папен (2014) элизияның француз тілінен алынған сөздерде байланыс сияқты белсенді екенін дәлелдеді. Мысалы, ол Есім + *di* + Есім конструкцияларын қарастырады (мысалы, *mwaa di zhanvjii* vs *mwaa d'oktob* 'қаңтар айы' vs 'қазан айы') және француз тілінен алынған дауыстымен басталатын есімдердің алдындағы 100% (француз тілінен алынған шва дыбысы) жойылатынын анықтады. Дегенмен, кри тілінен алынған дауыстымен басталатын есімдердің алдында элизия болмайды. Бұл француз фонологиялық ережелері, мысалы, байланыс және элизия Мичиф тілінде әлі де қолданылады, бірақ олар тек француз тілінен алынған сөздерге ғана, кри тілінен алынған сөздерге емес, қатысты екенін көрсетеді, яғни Мичиф тілінің фонологиясы кем дегенде жарым-жартылай қабатталған, Розеннің (2007) пікіріне қайшы.
Сөз тіркесі
Бұл етістік тіркесі жазық кри тілінен шыққан, көбінесе өзгермеген (күмәнділік немесе өткен шақ етістік түрлері жоқ).
Сөз тәртібі
Мичиф тіліндегі сөздердің реті негізінен кри тіліне тән (салыстырмалы түрде еркін). Дегенмен, француз тілінен алынған элементтер неғұрлым көп қолданылса, синтаксис соғұрлым ауызша француз тілінің нормаларына жақындағандай көрінеді.
Тілдің пайда болуы
Аралас ұлттар тілінде ана тілі көбінесе грамматикалық жүйені, ал әке тілі лексиканы қамтамасыз етеді. Мұның себептері мыналар: балалар ана тілін жақсы біледі; метистердің жағдайында ерлер көбінесе иммигранттар болған, ал әйелдер – жергілікті тұрғындар. Егер екі тілді бала сырт адамдармен сөйлесу үшін ата-анасының біреуінің тілін қолдануға мұқтаж болса, көбінесе ол анасының тілі болады. Осылайша, тілдерді араластыру моделі Мичифтің кри грамматикалық жүйесі мен француз лексикасы болуы керек деп болжайды. Дегенмен, Мичифте кри етістіктері мен француз сөздері бар. Мичифтегі кри және француз элементтерінің осы ерекше таралуының себебі кри морфологиясының полисинтетикалық сипатында жатыр. Кри тілінде етістіктер өте күрделі болуы мүмкін, онда жиырмаға дейін морфема, енгізілген сөздер және морфемалардың арасындағы нақты шекаралар болмайды. Басқаша айтқанда, кри етістіктерінде грамматиканы лексикадан ажырату өте қиын. Нәтижесінде, Мичифте грамматикалық және байланысты элементтердің көбі кри, ал лексикалық және еркін элементтердің көбі француз; етістіктер көбінесе кри, себебі етістік грамматикалық және байланысты элементтерден тұрады. Осы тұрғыдан қарағанда, Мичиф негізінен кри тілі, бірақ француз тілінен көп қарыз алған (мальта тілі сияқты, араб-итальяндық аралас тіл негізінен араб тілі деп саналады) деуге болады. Метистердің өздерінің кри тілінен сөздер алған француз тілінің нұсқасы – метис француз тілі де бар.
Мичиф халқының тілдік шығу тегі
Мичиф халқының және олардың тілінің пайда болу тарихы ұрпақтан-ұрпаққа жетіп келді. Мичиф халқы мен олардың тілінің қалай пайда болғанын Брусс Фламманд ақсақалға (қазіргі Мичиф каа пикишквайчик, яғни Мичиф тілінде сөйлейтін адамдар қауымдастығының төрағасы) оның әжесі мен атасы (1876 және 1886 жылдары туған) айтып берген. Ол берген мәліметтерді басқа мичиф тілінде сөйлейтін адамдар да растайды, олардың пікірінше, бұл тіл Мичиф халқына Жаратушы/Құдай тарапынан сыйланған. Ол Мичиф халқының пайда болуы Мичиф тілінің пайда болуымен тығыз байланысты екенін айтады. Екі нәрсе де – тіл де, халық та – Жаратушы/Құдайдың жаратылысы болып табылады және бір-біріне өте қажет. Метистер үшін арнайы тілдің құрылуы олардың біртұтас ұлттық санасын қалыптастырды, соның арқасында мичиф тілінде сөйлейтін адамдар дәстүрлі жерлерін және отандарын қорғау үшін бірігіп әрекет ете алады және ортақ тарихты бөліседі.
Тілдің жоғалуы
2011 жылы Statistics Canada 640 мичиф тілінде сөйлейтін адамды тіркеді, олардың көп бөлігі Саскачеван (40,6%), Манитоба (26,6%) және Альберта (11,7%) провинцияларында шоғырланған. Statistics Canada ұсынған деректерге сәйкес, осы 640 сөйлеушінің арасында бар болғаны 30-ы 24 жасқа дейін. Сонымен қатар, тек 85 адам мичифті өздерінің негізгі үй тілі деп атады (олардың 45-і – жалғыз тілі), ал олардың 65-і 50 жастан асқан. Өкінішке орай, бұл көрсеткіштер Канададағы мичифтің аралас түрлерін қолданушылардың нақты санын көрсете алмайды, себебі статистикалық зерттеу мичиф кри, мичиф француз тілі немесе аралас мичиф сияқты аймақтық ерекшеліктерді ескермеді. 2021 жылы Канадада мичиф тілінде сөйлейтін адамдардың саны 1845-ке жеткені хабарланды. Дегенмен, мичифті еркін меңгергендердің саны 1000-нан кем деп есептеледі. 19 ғасырдың соңында бұл көрсеткіш екі-үш есеге жоғары болған болуы мүмкін, бірақ одан артық емес. Қазіргі таңдағы мичиф тілінде сөйлеушілер Канаданың Саскачеван, Манитоба және Альберта провинцияларындағы, сондай-ақ АҚШ-тың Солтүстік Дакота штатындағы метис қауымдастықтарында кездеседі. Альбертада 60 жастан асқан шамамен 50 сөйлеуші бар. АҚШ-та мичиф тілінде сөйлейтін 230 адамды санауға болады (1990 жылғы халық санағы бойынша 390-нан азайған), олардың көп бөлігі Солтүстік Дакотада, әсіресе Тюртл-Маунтин индей резервациясында тұрады. Солтүстік-Батыс территорияларында, Канаданың солтүстігінде шамамен 300 мичиф тілінде сөйлейтін адам бар. Метис қауымдастықтарында еуропалық тілдерге қарай көшу айқын байқалады. Бүгінде барлық мичиф тілінде сөйлейтін адамдар ағылшын тілін еркін меңгереді (немесе оны басым тіл ретінде қолданады), ал метис ересектер мен жастары ағылшын тілін (немесе француз және ағылшын тілдерін) бірінші тіл ретінде қолданады. Мичиф тілінде сөйлейтін адамдардың аздығы және оны қайта жандандыру қажеттілігі – отарлаудың тікелей салдары. Альберталық метис ғалымы Джуди Изек: «Жергілікті қауымдастықтарда ағылшын тіліне және басқа отаршылдық тілдерге тілдік көшу – «табиғи» процесс емес, керісінше, жергілікті тілдердің құлдырауына бағытталған отаршылдық білім беру жүйесінің нәтижесі, ол жергілікті балаларды «өркениетке» жеткізу және оларды «ақ» стандарттарға сәйкес азаматтарға айналдыру үшін құрылған» деп мәлімдейді.
Тілдің жаңғыруы
Мичиф тілін жаңғырту метистер үшін маңызды. Тіл мәдени тұрғыдан маңызды саналады және лингвистер зерттейтін қасиеттерден гөрі артық құндылыққа ие. Ақсақал Брусс Фламманд «Тіл – ұлттың өзегі» деп жазды және «Үкімет бұл жеке басты және ұлтты заңдастыра алмайды; үкімет тек қана бұрыннан бар нәрсені мойындай алады» деді. Мичиф метистердің тәуелсіз мәдениеті мен ұлтының орталық бөлігі болды (және қазір де солай). Метис қауымдастығы өздерінің тәуелсіз мәдениеті мен ұлтына байланысын сақтап қалу үшін тілді жаңғыртуға жұмыс істеп жатыр. Альберта штатының Сент-Альберт қаласындағы Мичиф мәдени және метис ресурстық институты, Виннипегтегі метис мәдениеті және мұра ресурстық орталығы, Габриэль Дюмонт ішкі халықтарды зерттеу және қолданбалы зерттеулер институты сияқты метис мәдени орталықтары халыққа жол тауып, тілді қайта жаңғыртуға тырысуда. Сонымен қатар, Виннипегтегі Манитоба метис федерациясының білім беру бөлімі болып табылатын Луис Риел институты (LRI) – ересектерге және бүкіл отбасыға бағытталған, қауымдастыққа негізделген білім беру бағдарламаларын дамытуға бағытталған ересектерді оқыту орталығы. Институт Michif және Michif француз тілдеріндегі жаңадан бастаушыларға арналған DVD сабақтарын шығарды, олар онлайн режимінде де қолжетімді. 2013 жылы «The Northern Journal» газеті «Ішкі халықтардың тілдері мен мәдениеті көріне бастады» деп хабарлады. Албертаның Нортленд мектеп бөлімшесі, «провинцияның солтүстік бөлігіндегі ішкі халықтар мен метистердің оқушыларына қызмет көрсету» арқылы қоғамдық серіктестіктерін және мәдени лагерьлерін кеңейтті.