Канада тарихы: тұрғындардың пайда болуынан қазіргі күнге дейін

Канада тарихы: ежелгі халықтардан бастап, француз және британ экспедициялары, жаңа жерлерді ашу және үлкен шайқастар туралы біліңіз.

36 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Canada — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Канада тарихы мыңдаған жыл бұрын Солтүстік Америкаға палеоиндейлер келгеннен бастап, бүгінгі күнге дейінгі кезеңді қамтиды. Қазіргі Канада аумағында мыңдаған жылдар бойы халықтар мекендеп келді, олардың ерекше сауда желілері, рухани сенімдері және әлеуметтік ұйымдастыру ерекшеліктері болды. Осы ескі цивилизациялардың кейбіреуі еуропалықтардың алғашқы келгеніне дейін жойылып, археологиялық зерттеулер арқылы табылған. 15 ғасырдың соңынан бастап француз және британдық экспедициялары Солтүстік Америкадағы, қазіргі Канада аумағындағы түрлі аймақтарды зерттеп, отарлап, соғыстар жүргізді. Жаңа Франция колониясы 1534 жылы жарияланды, ал тұрақты елді мекендер 1608 жылдан бастау алды. Франция 1763 жылы Жеті жылдық соғыстан кейін Париж шарты арқылы Солтүстік Америкадағы дерлік барлық иеліктерін Ұлыбританияға өткізді. 1791 жылы британдық Квебек провинциясы Жоғарғы және Төменгі Канадаға бөлінді. Екі провинция 1840 жылғы Одақ заңымен (1841 жылы күшіне енген) Канада провинциясы ретінде біріктірілді. 1867 жылы Канада провинциясы Конфедерация арқылы Нью-Брансуик және Нова-Шотландияның екі британдық колониясымен бірікті, өзін-өзі басқарушы құрылым құрылды. «Канада» жаңа елдің ресми атауы ретінде қабылданды, ал «Доминион» атағы елге берілді. Келесі сексен екі жыл ішінде Канада Британдық Солтүстік Американың басқа аймақтарын қосып кеңейді, 1949 жылы Ньюфаундленд пен Лабрадормен аяқталды. Британдық Солтүстік Америкада 1848 жылдан бері жауапты үкімет болғанымен, Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін сыртқы және қорғаныс саясатын анылай берді. 1926 жылғы Балфур декларациясы, 1930 жылғы Империялық конференция және 1931 жылы Вестминстер статутының қабылдануы Канаданың Ұлыбританиямен тең дәрежеде екенін мойындады. 1982 жылы Конституцияны елге қайтару (патриаттандыру) британдық парламентке заңдық тәуелділіктің жойылуын білдірді. Қазіргі Канада он провинциядан және үш территориядан тұрады, парламенттік демократия және конституциялық монархия болып табылады. Ғасырлар бойы жергілікті, француз, британдық және соңғы иммигранттардың әдет-ғұрыптары бірігіп, канадалық мәдениетті қалыптастырды, оған тілдік, географиялық және экономикалық көршісі – АҚШ күшті әсер етті. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Канаданың көпжақтылық және интернационализмді қолдауы оның бейбітшілік сақтау жұмысына тікелей байланысты.

none

The history of Canada covers the period from the arrival of the Paleo Indians to North America thousands of years ago to the present day. The lands encompassing present day Canada have been inhabited for millennia by Indigenous peoples, with distinct trade networks, spiritual beliefs, and styles of social organization. Some of these older civilizations had long faded by the time of the first European arrivals and have been discovered through archeological investigations. From the late 15th century, French and British expeditions explored, colonized, and fought over various places within North America in what constitutes present day Canada. The colony of New France was claimed in 1534 with permanent settlements beginning in 1608. France ceded nearly all its North American possessions to the Great Britain in 1763 at the Treaty of Paris after the Seven Years' War. The now British Province of Quebec was divided into Upper and Lower Canada in 1791. The two provinces were united as the Province of Canada by the Act of Union 1840, which came into force in 1841. In 1867, the Province of Canada was joined with two other British colonies of New Brunswick and Nova Scotia through Confederation, forming a self governing entity. "Canada" was adopted as the legal name of the new country and the word "Dominion" was conferred as the country's title. Over the next eighty two years, Canada expanded by incorporating other parts of British North America, finishing with Newfoundland and Labrador in 1949. Although responsible government had existed in British North America since 1848, Britain continued to set its foreign and defence policies until the end of the First World War. The Balfour Declaration of 1926, the 1930 Imperial Conference and the passing of the Statute of Westminster in 1931 recognized that Canada had become co equal with the United Kingdom. The Patriation of the Constitution in 1982 marked the removal of legal dependence on the British parliament. Canada currently consists of ten provinces and three territories and is a parliamentary democracy and a constitutional monarchy. Over centuries, elements of Indigenous, French, British and more recent immigrant customs have combined to form a Canadian culture that has also been strongly influenced by its linguistic, geographic and economic neighbour, the United States. Since the conclusion of the Second World War, Canada's strong support for multilateralism and internationalism has been closely related to its peacekeeping efforts.

Жергілікті қоғамдастықтар

Археологиялық және жергілікті генетикалық дәлелдер Солтүстік және Оңтүстік Американың адамдар көшіп келген соңғы құрлықтар екенін көрсетеді. Висконсин мұз басу кезеңінде, 50 000–17 000 жыл бұрын, теңіз деңгейінің төмендеуі адамдарға Беринг құрлық көпірі (Берингия) арқылы Сібірден Солтүстік Американың солтүстік-батысына қарай біртіндеп өтуге мүмкіндік берді. Осы кезде олар Канаданың көп бөлігін жапқан Лорентид мұз қабатының тосқауылына тап болып, мыңдаған жылдар бойы Аляска мен Юкон жерінде қалып қойды. Американы адамдардың қоныстандыру күндері мен жолдары әлі де талқыланып отыр. 16 000 жылға қарай мұздың еруі адамдарға Берингиядан оңтүстікке және шығысқа қарай, Канадаға құрлықпен өтуге мүмкіндік берді. Хайда Гвайи аралдары, Олд Кроу Флэтс және Блюфиш үңгірлері Канададағы ең ерте палеоиндіандық археологиялық ескерткіштерінің бірі болып табылады. Мұз дәуірінде аң аулаған және жинаған адамдар литтен жасалған, жалпақтандырылған тас құралдар мен ірі жануарлардың сойылған қалдықтарын қалдырды. Солтүстік Америка климаты шамамен б.з.д. 8000 жылы (10 000 жыл бұрын) тұрақтанды. Климат жағдайлары қазіргідей болды, бірақ мұздықтардың еруі салдарынан жердің үлкен бөлігі көлдермен жабылған. Архаикалық кезеңдегі көптеген халықтар әлі де жылдам көшіп-қонып жүретін аң аулаушылар мен жинаушылар болып қала берді. Вудленд мәдени кезеңі шамамен б.з.д. 2000 жылдан б.з. 1000 жылына дейін созылады және Онтарио, Квебек және Теңіз провинцияларына қатысты. Саз ыдыстардың пайда болуы Вудленд мәдениетін архаикалық кезеңдегі тұрғындардан ерекшелендіреді. Онтариодағы Лоурентиямен байланысты халық Канадада қазылған ең көне саз ыдыстарын жасады. Хопвелл дәстүрі – б.з.д. 300 жылдан б.з. 500 жылына дейін Америка өзендерінің бойында гүлдеген жергілікті мәдениет. Хопвелл алмасу жүйесі ең жоғалғы деңгейде мәдениеттер мен қоғамдарды Канаданың Онтарио көлінің жағалауындағы халықтармен байланыстырды. Канадалық Хопвелл халықтарының көрінісі Пойнт-Пенинсула, Соуген және Лорел кешендерін қамтиды. Канаданың шығыс орманды аймақтарында алгонкин және ирокез халықтары мекен еткен. Алгонкин тілінің Айдахоның батыс жазығында немесе Монтана жазығында пайда болғаны және көшіп-қонушылармен бірге шығысқа қарай жылжуы, соңынан Гудзон шығанағынан бүгінгі Нова-Скотияға дейін және оңтүстікке, Вирджиния штатының Тайдвотер аймағына дейін әртүрлі түрде тарағаны есептеледі. Шығыс алгонкин тілдерінде сөйлейтіндердің қатарында Канаданың Теңіз провинцияларындағы микмактар мен абенакилер, сондай-ақ Ньюфаундлендтің жойылған беотхуктары болды. Оджибве және басқа да Анишинаабе тілдерінде сөйлейтін орталық алгонкин тілдері өздерінің жерлеріне, яғни Батыс және Орталық Үлкен көлдер маңына теңізден келгендері туралы ауызша дәстүрді сақтап қалды. Ауызша дәстүрге сәйкес, Оджибве 796 жылы Одава және Потаватомимен бірге Үш от кеңесін құрды. Ирокездердің (Хауденосауне) бес тайпасы кем дегенде б.з. 1000 жылдан бері Нью-Йорктің солтүстігінде орналасқан, бірақ олардың ықпалы бүгінгі Онтарионың оңтүстігіне және Квебектің Монреаль аймағына дейін жеткен. Олар ирокез тілдерінің әртүрлі түрлерін сөйледі. Ирокез конфедерациясы, ауызша дәстүрге сәйкес, 1142 жылы құрылған. Бұл аймақта ирокез тілін сөйлейтін басқа да халықтар болды, олардың ішінде Сент-Лоуренс ирокездері, Эри және басқалары бар. Ұлы жазықтарда крилер немесе Нехилавелер (олар орталық алгонкин тілінің жақын туысқандарында сөйлеген) азық-түлік пен басқа да қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін бизонның көптеген үйірлеріне тәуелді болды. Солтүстік-батысында На-Дене тілдерінде сөйлейтін халықтар, олардың ішінде Аттапаска және Алясканың оңтүстігінде және Британдық Колумбияның солтүстігінде тұратын тлингиттер болды. На-Дене тілдері тобы Сібірдің енисей тілдерімен байланысты деп есептеледі. Британдық Колумбияның ішкі аймағында шұшвап (Секвепемк), Оканаган және оңтүстік атабаскан тілдері, негізінен дакельх (тасымалдаушы) және цильхокот'ин сияқты салишан тілдері тобы өмір сүрді. Арктикалық архипелагта Дорсет халқы деп аталатын ерекше палеоэскимостар, олардың мәдениеті б.з.д. 500 жылға дейін, біздің заманымызға дейін 1500 жылға дейін қазіргі инуиттердің ата-бабаларымен алмастырылды. Бұл өзгерістерді археологиялық жазбалар және инуиттер мифологиясы растайды, олар туниттерді немесе "алғашқы тұрғындарды" қуып жібергенін айтады. Инуиттердің дәстүрлі заңдары антропологиялық тұрғыдан батыс заңдарынан ерекшеленеді. Канадалық құқықтық жүйе енгізілгенге дейін инуиттер қоғамында әдет-ғұрып құқығы болған жоқ.

Archeological and Indigenous genetic evidence indicate that North and South America were the last continents into which humans migrated. During the Wisconsin glaciation, 50,000–17,000 years ago, falling sea levels allowed people to move gradually across the Bering land bridge (Beringia), from Siberia into northwest North America. At that point, they were blocked by the Laurentide Ice Sheet that covered most of Canada, confining them to Alaska and the Yukon for thousands of years. The exact dates and routes of the peopling of the Americas are the subject of an ongoing debate. By 16,000 years ago the glacial melt allowed people to move by land south and east out of Beringia, and into Canada. The Haida Gwaii islands, Old Crow Flats, and the Bluefish Caves contain some of the earliest Paleo Indian archeological sites in Canada. Ice Age hunter gatherers of this period left lithic flake fluted stone tools and the remains of large butchered mammals. The North American climate stabilized around 8000 BCE (10,000 years ago). Climatic conditions were similar to modern patterns; however, the receding glacial ice sheets still covered large portions of the land, creating lakes of meltwater. Most population groups during the Archaic periods were still highly mobile hunter gatherers. The Woodland cultural period dates from about 2000 BCE to 1000 CE and is applied to the Ontario, Quebec, and Maritime regions. The introduction of pottery distinguishes the Woodland culture from the previous Archaic stage inhabitants. The Laurentian related people of Ontario manufactured the oldest pottery excavated to date in Canada. The Hopewell tradition is an Indigenous culture that flourished along American rivers from 300 BCE to 500 CE. At its greatest extent, the Hopewell Exchange System connected cultures and societies to the peoples on the Canadian shores of Lake Ontario. Canadian expression of the Hopewellian peoples encompasses the Point Peninsula, Saugeen, and Laurel complexes. The eastern woodland areas of what became Canada were home to the Algonquian and Iroquoian peoples. The Algonquian language is believed to have originated in the western plateau of Idaho or the plains of Montana and moved with migrants eastward, eventually extending in various manifestations all the way from Hudson Bay to what is today Nova Scotia in the east and as far south as the Tidewater region of Virginia. Speakers of eastern Algonquian languages included the Mi'kmaq and Abenaki of the Maritime region of Canada and likely the extinct Beothuk of Newfoundland. The Ojibwa and other Anishinaabe speakers of the central Algonquian languages retain an oral tradition of having moved to their lands around the western and central Great Lakes from the sea, likely the Atlantic coast. According to oral tradition, the Ojibwa formed the Council of Three Fires in 796 CE with the Odawa and the Potawatomi. The Five Nations of the Iroquois (Haudenosaunee) were centred from at least 1000 CE in northern New York, but their influence extended into what is now southern Ontario and the Montreal area of modern Quebec. They spoke varieties of Iroquoian languages. The Iroquois Confederacy, according to oral tradition, was formed in 1142 CE. In addition, there were other Iroquoian speaking peoples in the area, including the St. Lawrence Iroquoians, the Erie, and others. On the Great Plains, the Cree or Nēhilawē (who spoke a closely related Central Algonquian language, the plains Cree language) depended on the vast herds of bison to supply food and many of their other needs. To the northwest were the peoples of the Na Dene languages, which include the Athapaskan speaking peoples and the Tlingit, who lived on the islands of southern Alaska and northern British Columbia. The Na Dene language group is believed to be linked to the Yeniseian languages of Siberia. The Interior of British Columbia was home to the Salishan language groups such as the Shuswap (Secwepemc), Okanagan and southern Athabaskan language groups, primarily the Dakelh (Carrier) and the Tsilhqot'in. In the Arctic archipelago, the distinctive Paleo Eskimos known as Dorset peoples, whose culture has been traced back to around 500 BCE, were replaced by the ancestors of today's Inuit by 1500 CE. This transition is supported by archeological records and Inuit mythology that tells of having driven off the Tuniit or 'first inhabitants'. Inuit traditional laws are anthropologically different from Western law. Customary law was non existent in Inuit society before the introduction of the Canadian legal system.

Еуропалық байланыс

Гренландия мен Исландияға қоныс аударған норвегиялықтар шамамен 1000 жылға қарай келді және Ньюфаундлендтің ең солтүстік ұшындағы Л'Анс-окс-Медоуста шағын қоныс салған (көміртектік датировка бойынша шамамен 990–1050 жылдар). Гренландиядан тыс Солтүстік Америкадағы жалғыз расталған норвегиялық орталығы – Л'Анс-окс-Медоус, сол кезде Лейф Эриксонның Винландты қоныстандыруға жасаған әрекетімен немесе, кең мағынада алғанда, норвегиялықтардың Американы зерттеуімен байланысты. Англия королі Генрих VII-нің патенттік қағазымен итальяндық Джон Кэбот викинг дәуірінен кейін Канадаға қонған алғашқы еуропалық болды. Мұрағаттарда оның 1497 жылдың 24 маусымында Атлантика мұхитының солтүстік аймағындағы құрлықты көргені жазылған. Ресми тарих бойынша алғашқы қонған жер Ньюфаундлендтегі Бонависта мүйісі деп есептеледі, бірақ басқа да мүмкіндіктер бар. 1497 жылдан кейін Кэбот және оның ұлы Себастьян Кэбот Солтүстік-Батыс жолын табу үшін тағы да сапарлар жасады, сондай-ақ басқа зерттеушілер де Англиядан Жаңа әлемге теңіз сапарларын жалғастырды, бірақ осы сапарлар туралы мәліметтер толық жазылмаған. Тордесильяс шарты негізінде испан тәжі 1497 және 1498 жылдары Джон Кэбот барған аймаққа құқығы бар екенін мәлімдеді. Алайда, Жоао Фернандес Лаврадор сияқты португалдық зерттеушілер Солтүстік Атлантика жағалауын зерттеуді жалғастырды, осының нәтижесінде сол кездегі карталарда «Лабрадор» деген атау пайда болды. 1501 және 1502 жылдары Корте Реал ағайындары Ньюфаундленд (Терра-Нова) және Лабрадорды зерттеп, осы жерлерді Португалия империясының бір бөлігі деп жариялады. 1506 жылы Португалия королі Мануэль I Ньюфаундленд суларындағы треска балық аулауға салық енгізді. Жоао Альварес Фагундес және Перо де Барселос шамамен 1521 жылы Ньюфаундленд пен Нова-Шотияда балық аулау бекеттерін құрды; бірақ олар кейін тасталып, португал отарлаушылары Оңтүстік Америкаға күшін жұмсады. 16 ғасырда Канада құрлығында португалдықтардың қызметінің ауқымы мен сипаты әлі де түсініксіз және даулы болып қалуда.

The Norse, who had settled Greenland and Iceland, arrived around 1000 CE and built a small settlement at L'Anse aux Meadows at the northernmost tip of Newfoundland (carbon dating estimate 990 – 1050 CE). L'Anse aux Meadows, the only confirmed Norse site in North America outside of Greenland, is also notable for its connection with the attempted settlement of Vinland by Leif Erikson around the same period or, more broadly, with Norse exploration of the Americas. Under letters patent from King Henry VII of England, the Italian John Cabot became the first European known to have landed in Canada after the Viking Age. Records indicate that on June 24, 1497, he sighted land at a northern location believed to be somewhere in the Atlantic provinces. Official tradition deemed the first landing site to be at Cape Bonavista, Newfoundland, although other locations are possible. After 1497 Cabot and his son Sebastian Cabot continued to make other voyages to find the Northwest Passage, and other explorers continued to sail out of England to the New World, although the details of these voyages are not well recorded. Based on the Treaty of Tordesillas, the Spanish Crown claimed it had territorial rights in the area visited by John Cabot in 1497 and 1498 CE. However, Portuguese explorers like João Fernandes Lavrador would continue to visit the north Atlantic coast, which accounts for the appearance of "Labrador" on maps of the period. In 1501 and 1502 the Corte Real brothers explored Newfoundland (Terra Nova) and Labrador claiming these lands as part of the Portuguese Empire. In 1506, King Manuel I of Portugal created taxes for the cod fisheries in Newfoundland waters. João Álvares Fagundes and Pero de Barcelos established fishing outposts in Newfoundland and Nova Scotia around 1521 CE; however, these were later abandoned, with the Portuguese colonizers focusing their efforts on South America. The extent and nature of Portuguese activity on the Canadian mainland during the 16th century remains unclear and controversial.

Канада француз билігі кезінде

Францияның Жаңа әлемге деген қызығушылығы 1524 жылы Франциск I-нің Флорида мен Ньюфаундленд арасындағы аймақты Джованни да Вераццаноға Тынық мұхитына жол табу үмітімен зерттеуге қаржылық қолдау көрсетуімен басталды. 1497 жылы Джон Кэбот Солтүстік Америка жағалауына (вероятно, қазіргі Ньюфаундленд немесе Нова-Шотия) қонғанда, ол Англия үшін жерді Генри VII атынан иеленгенімен, бұл талаптар іске аспады және Англия тұрақты колония құруға тырыспады. Француздарға келетін болсақ, Жак Картье 1534 жылы Гаспе түбегінде крест орнатып, Франциск I атынан жерді иеленді, келесі жазда "Канада" деп аталатын аймақты құрды. Картье Сент-Лоуренс өзенімен Лаксин шатқалына дейін, қазіргі Монреаль орналасқан жерге дейін жүзіп келді. Картье 1541 жылы Шарльбур Рояльде, 1598 жылы Маркиз де Ла Рош Месгуэздің Сабль аралында және 1600 жылы Квебектің Тадуссак қаласында Франсуа Грави Дю Понттың тұрақты қоныстануға тырысуы сәтсіз аяқталды. Осы алғашқы сәтсіздіктерге қарамастан, француз балық аулау флоттары Атлантика жағалауындағы қауымдарға барып, Сент-Лоуренс өзеніне жүзіп, алғашқы халықтармен сауда жасап, одақтар құрды, сондай-ақ Перседегі (1603) балық аулау қоныстарын құрды. Францияның Канада колониясына деген талаптары мен іс-әрекеттерінің нәтижесінде Канада атауы халықаралық карталарда осы колонияның Сент-Лоуренс өзені аймағында орналасқандығын көрсетті. 1604 жылы Пьер Дю Гуаға, Монс сиеріне Солтүстік Американың тері саудасына монополия берілді. Тері саудасы Солтүстік Америкадағы негізгі экономикалық кәсіпорындардың біріне айналды. Ду Гуа өзінің алғашқы отарлау экспедициясын Сент-Круа өзенінің сағасына жақын орналасқан аралға бастап барды. Оның көмекшілерінің арасында географ Сэмюэл де Шамплен де болды. Шамплен 1604 жылғы 24 маусымда (Баптист Жақияның мейрамы) Сент-Джон портына қонды, содан кейін Сент-Джон қаласы, Нью-Брансуик және Сент-Джон өзені осы атпен атала бастады. 1608 жылы Шамплен қазіргі Квебек қаласын, ең алғашқы тұрақты қоныстардың бірі, Жаңа Францияның астанасы болып табылатын қаланы құрды. Ол қала мен оның істерін жеке өзі басқарып, ішкі аймақты зерттеу үшін экспедицияларды жіберді. Шамплен 1609 жылы Шамплен көлін көрген алғашқы еуропалық болды. 1615 жылы ол каноэмен Оттава өзенінен Ниписсинг көлі мен Джорджиан шығанағы арқылы Симко көліне жақын Хьюрон елінің орталығына дейін жол жүрді. Бұл сапарлар кезінде Шамплен Вендаттарға (яғни "Хурондарға") ирокездер конфедерациясына қарсы шайқастарында көмектесті. Нәтижесінде ирокездер француздарға жау болып, 1701 жылы Монреальдің Ұлы бейбітшілігіне қол қойылғанға дейін бірнеше қақтығыстарға (француздық және ирокездік соғыстар деп аталады) қатысты. Гамфри Гилберт бастаған ағылшындар 1583 жылы королева Елизавета I-нің корольдік өкілеттігімен Ньюфаундлендтегі Сент-Джонс қаласын иеленді, осылайша Солтүстік Америкадағы алғашқы ағылшын колониясын құрды. Король Джеймс I тұсында ағылшындар Купидтер мен Феррилендте қосымша колониялар құрды, және көп ұзамай оңтүстікке қарай Вирджинияның алғашқы табысты тұрақты қоныстарын құрды. 1621 жылы 29 қыркүйекте король Джеймс Уильям Александрға Шотландияның Жаңа әлем колониясын құру туралы жарғы берді. 1622 жылы алғашқы қоныстанушылар Шотландиядан кетіп қалды. Олар бастапқыда сәтсіз болды және тұрақты Жаңа Шотландия қоныстары 1629 жылға дейін Англия-Франция соғысының соңында ғана берік орнатылды. 1631 жылы Англия королі Карл I тұсында Суза келісімшартына қол қойылып, соғыс аяқталды және Жаңа Шотландия француздарға қайтарылды. Жаңа Франция 1632 жылы Сен-Жермен-эн-Лей келісімінің негізінде француз билігіне толыққанды қайта қосылды. Бұл жаңа француз иммигранттарының келуіне және 1634 жылы Трой-Ривьер қаласының құрылуына әкелді. Шамплен 1635 жылы қайтыс болғаннан кейін Рим-католик шіркеуі мен иезуиттер Нью-Францияда ең басым күшке айналды және утопиялық еуропалық және аборигендік христиан қауымдастығын құруға үміттенді. 1642 жылы сульпициандар қазіргі Монреальдың басында Виль-Мари қаласын құрған Пол Хомеди де Мейсоннеув бастаған қоныс аударушылар тобын қолдады. 1663 жылы Француз патшалығы колонияларды Жаңа Франция компаниясынан тікелей өз бақылауына алды. Жаңа Францияға иммиграция деңгейі тікелей француз бақылауында өте төмен болғанмен, жаңа келгендердің көпшілігі фермерлер болды, ал отарлаушылардың өздерінің халық санының өсуі өте жоғары болды. Бұл әйелдердің балалары Францияда қалған аналайы әйелдерге қарағанда 30 пайызға көп болды. Жаңа Франциядағы 1666 жылғы санақты Францияның интенданты Жан Талон 1665–1666 жылдардың қысында жүргізді. Санақ нәтижесінде Акадия және Канада әкімшілік аудандарында 3,215 акадиялық және хабитан (француз-канадтық фермерлер) тұрғаны анықталды. Сондай-ақ санақ ер адамдардың саны (2,034) әйелдердің санынан (1,181) әлдеқайда көп екенін көрсетті.

French interest in the New World began with Francis I of France, who in 1524 sponsored Giovanni da Verrazzano's navigation of the region between Florida and Newfoundland in hopes of finding a route to the Pacific Ocean. Although the English had laid claims to it in 1497 when John Cabot made landfall somewhere on the North American coast (likely either modern day Newfoundland or Nova Scotia) and had claimed the land for England on behalf of Henry VII, these claims were not exercised and England did not attempt to create a permanent colony. As for the French, however, Jacques Cartier planted a cross in the Gaspé Peninsula in 1534 and claimed the land in the name of Francis I, creating a region called "Canada" the following summer. Cartier had sailed up the St. Lawrence river as far as the Lachine Rapids, to the spot where Montreal now stands. Permanent settlement attempts by Cartier at Charlesbourg Royal in 1541, at Sable Island in 1598 by Marquis de La Roche Mesgouez, and at Tadoussac, Quebec in 1600 by François Gravé Du Pont all eventually failed. Despite these initial failures, French fishing fleets visited the Atlantic coast communities and sailed into the St. Lawrence River, trading and making alliances with First Nations, as well as establishing fishing settlements such as in Percé (1603). As a result of France's claim and activities in the colony of Canada, the name Canada was found on international maps showing the existence of this colony within the St. Lawrence river region. In 1604, a North American fur trade monopoly was granted to Pierre Du Gua, Sieur de Mons. The fur trade became one of the main economic ventures in North America. Du Gua led his first colonization expedition to an island located near the mouth of the St. Croix River. Among his lieutenants was a geographer named Samuel de Champlain, who promptly carried out a major exploration of the northeastern coastline of what is now the United States. Samuel de Champlain also landed at Saint John Harbour on June 24, 1604 (the feast of St. John the Baptist) and is where the city of Saint John, New Brunswick, and the Saint John River gets their name. In 1608 Champlain founded what is now Quebec City, one of the earliest permanent settlements, which would become the capital of New France. He took personal administration over the city and its affairs and sent out expeditions to explore the interior. Champlain became the first known European to encounter Lake Champlain in 1609. By 1615, he had travelled by canoe up the Ottawa River through Lake Nipissing and Georgian Bay to the centre of Huron country near Lake Simcoe. During these voyages, Champlain aided the Wendat (aka "Hurons") in their battles against the Iroquois Confederacy. As a result, the Iroquois would become enemies of the French and be involved in multiple conflicts (known as the French and Iroquois Wars) until the signing of the Great Peace of Montreal in 1701. The English, led by Humphrey Gilbert, had claimed St. John's, Newfoundland, in 1583 as the first North American English colony by royal prerogative of Queen Elizabeth I. In the reign of King James I, the English established additional colonies in Cupids and Ferryland, Newfoundland, and soon after established the first successful permanent settlements of Virginia to the south. On September 29, 1621, a charter for the foundation of a New World Scottish colony was granted by King James to William Alexander. In 1622, the first settlers left Scotland. They initially failed and permanent Nova Scotian settlements were not firmly established until 1629 during the end of the Anglo French War. In 1631, under Charles I of England, the Treaty of Suza was signed, ending the war and returning Nova Scotia to the French. New France was not fully restored to French rule until the 1632 Treaty of Saint Germain en Laye. This led to new French immigrants and the founding of Trois Rivières in 1634. After Champlain's death in 1635, the Roman Catholic Church and the Jesuit establishment became the most dominant force in New France and hoped to establish a utopian European and Aboriginal Christian community. In 1642, the Sulpicians sponsored a group of settlers led by Paul Chomedey de Maisonneuve, who founded Ville Marie, the precursor to present day Montreal. In 1663 the French crown took direct control of the colonies from the Company of New France. Although immigration rates to New France remained very low under direct French control, most of the new arrivals were farmers, and the rate of population growth among the settlers themselves had been very high. The women had about 30 per cent more children than comparable women who remained in France. The 1666 census of New France was conducted by France's intendant, Jean Talon, in the winter of 1665–1666. The census showed a population count of 3,215 Acadians and habitants (French Canadian farmers) in the administrative districts of Acadia and Canada. The census also revealed a great difference in the number of men at 2,034 versus 1,181 women.

Колониялық дәуірдегі соғыс

1700-ші жылдардың басында Жаңа Францияның қоныс аударушылары Сент-Лоуренс өзенінің жағалауында және Новая Шотландияның бір бөлігінде, шамамен 16 000 халқымен жақсы орныққан еді. Алайда, Франциядан жаңа келгендер келесі онжылдықтарда тоқтады, нәтижесінде Ньюфаундленд, Новая Шотландия және Оңтүстік Он үш колониядағы ағылшын және шотланд қоныс аударушылары 1750-ші жылдарға қарай француз халқынан шамамен он есе көп болды. 1670 жылдан бастап, Гудзон шығанағы компаниясы арқылы ағылшындар Гудзон шығанағы мен оның су жинау алабына, Руперт жері деп аталатын аймаққа иелік құқығын алды, жаңа сауда посттары мен бекіністерін салған, сонымен қатар Ньюфаундлендте балық аулау орындарын жалғастырды. Француздық экспансия канадтық каноэ жолдары арқылы Гудзон шығанағы компаниясының талаптарына қарсы шықты, ал 1686 жылы Пьер Трой Монреальден шығанақтың жағалауына құрлықпен экспедиция ұйымдастырып, онда бірнеше бекіністерді басып алды. Ла Салльдің саяхаттары Францияға Миссисипи өзені аңғарына иелік ету құқығын берді, онда тері аулаушылар мен бірнеше қоныс аударушылар шашыраңқы бекіністер мен елді мекендер құрды. 1688 жылдан 1763 жылға дейін Он үш американдық колония мен Жаңа Франция арасында төрт француз-үнді соғысы және Акадия мен Новая Шотландияда тағы екі соғыс болды. Король Уильям соғысы (1688–1697) кезінде Акадиядағы әскери қақтығыстарға Порт-Рояль шайқасы (1690); Фанди шығанағындағы теңіз шайқасы (1696 жылғы 14 шілдедегі әрекет); Чиньектоға шабуыл (1696) кірді. 1697 жылғы Рисвик шарты Англия мен Франция арасындағы соғысты қысқа мерзімге тоқтатты. Королева Анна соғысы (1702–1713) кезінде 1710 жылы Акадия британдықтар тарапынан басып алынды, нәтижесінде Новая Шотландия (Кейп-Бретоннан басқа) Утрехт шарты бойынша британдықтарға ресми түрде берілді, соның ішінде Франция 17 ғасырдың соңында басып алған Руперт жері де (Гудзон шығанағы шайқасы). Осы кері соққының тікелей нәтижесі ретінде Франция Кейп-Бретон аралында Луисбург бекінісін салды. Луисбург Францияның Солтүстік Америкадағы қалған империясы үшін жыл бойы әскери және теңіз базасы ретінде қызмет етуі және Сент-Лоуренс өзеніне кіреберісті қорғауы тиіс болды. Ата Раль соғысының нәтижесінде Жаңа Францияның қазіргі Мэндегі ықпалы төмендеді және британдықтардың Новая Шотландиядағы Микмактармен келіссөздер жүргізуі керектігін мойындады. Георгий патша соғысы (1744–1748) кезінде Уильям Пепперрелл басқаратын Жаңа Англия армиясы 1745 жылы Луисбургке қарсы 90 кемеден және 4000 адамнан тұратын экспедиция ұйымдастырды. Үш ай ішінде бекініс тапсырылды. Бейбіт келісім шарты бойынша Луисбургтің француздық бақылауға қайтарылуы британдықтарды 1749 жылы Эдвард Корнуоллис басшылығымен Галифаксты құруға итермеледі. Британдық және француз империялары арасындағы соғыс ресми түрде тоқтатылғанмен, Акадия мен Новая Шотландиядағы қақтығыс Әке Ле Лутр соғысы ретінде жалғасты. Британдықтар 1755 жылы француз-үнді соғысы кезінде акадиялықтарды олардың жерлерінен қууға бұйрық берді, бұл оқиға акадиялықтарды қуу немесе le Grand Dérangement деп аталды. "Қуу" нәтижесінде шамамен 12 000 акадиялықтар Британияның Солтүстік Америкасының және Франция, Квебек пен Кариб теңізіндегі француз колониясы Сент-Домингке жіберілді. Акадиялықтарды қуудың бірінші толқыны Фанди шығанағы науқанымен (1755) басталды, ал екінші толқын Луисбургтің соңғы қоршауынан (1758) кейін басталды. Көптеген акадиялықтар Луизиананың оңтүстігіне қоныстанды, онда Каджун мәдениеті қалыптасты. Кейбір акадиялықтар жасырынуға үлкерді, ал басқалары ақырында Новая Шотландияға оралды, бірақ оларды бұрынғы акадиялық жерлерге қоныстанған және Новая Шотландияны британдықтардың отарлау колониясынан Жаңа Англиямен тығыз байланысы бар отарлау колониясына айналдырған Жаңа Англия плантаторларының жаңа толқыны басып озды.

By the early 1700s the New France settlers were well established along the shores of the Saint Lawrence River and parts of Nova Scotia, with a population of around 16,000. However, new arrivals stopped coming from France in the proceeding decades, meaning that the English and Scottish settlers in Newfoundland, Nova Scotia, and the southern Thirteen Colonies outnumbered the French population approximately ten to one by the 1750s. From 1670, through the Hudson's Bay Company, the English also laid claim to Hudson Bay and its drainage basin, known as Rupert's Land, establishing new trading posts and forts, while continuing to operate fishing settlements in Newfoundland. French expansion along the Canadian canoe routes challenged the Hudson's Bay Company claims, and in 1686, Pierre Troyes led an overland expedition from Montreal to the shore of the bay, where they managed to capture a handful of outposts. La Salle's explorations gave France a claim to the Mississippi River Valley, where fur trappers and a few settlers set up scattered forts and settlements. There were four French and Indian Wars and two additional wars in Acadia and Nova Scotia between the Thirteen American Colonies and New France from 1688 to 1763. During King William's War (1688 to 1697), military conflicts in Acadia included the Battle of Port Royal (1690); a naval battle in the Bay of Fundy (Action of July 14, 1696); and the Raid on Chignecto (1696). The Treaty of Ryswick in 1697 ended the war between the two colonial powers of England and France for a brief time. During Queen Anne's War (1702 to 1713), the British Conquest of Acadia occurred in 1710, resulting in Nova Scotia (other than Cape Breton) being officially ceded to the British by the Treaty of Utrecht, including Rupert's Land, which France had conquered in the late 17th century (Battle of Hudson's Bay). As an immediate result of this setback, France founded the powerful Fortress of Louisbourg on Cape Breton Island. Louisbourg was intended to serve as a year round military and naval base for France's remaining North American empire and to protect the entrance to the St. Lawrence River. Father Rale's War resulted in both the fall of New France's influence in present day Maine and the British recognition that it would have to negotiate with the Mi'kmaq in Nova Scotia. During King George's War (1744 to 1748), an army of New Englanders led by William Pepperrell mounted an expedition of 90 vessels and 4,000 men against Louisbourg in 1745. Within three months the fortress surrendered. The return of Louisbourg to French control by the peace treaty prompted the British to found Halifax in 1749 under Edward Cornwallis. Despite the official cessation of war between the British and French empires with the Treaty of Aix la Chapelle, the conflict in Acadia and Nova Scotia continued as Father Le Loutre's War. The British ordered the Acadians expelled from their lands in 1755 during the French and Indian War, an event called the Expulsion of the Acadians or le Grand Dérangement. The "expulsion" resulted in approximately 12,000 Acadians being shipped to destinations throughout Britain's North America and to France, Quebec and the French Caribbean colony of Saint Domingue. The first wave of the expulsion of the Acadians began with the Bay of Fundy Campaign (1755) and the second wave began after the final Siege of Louisbourg (1758). Many of the Acadians settled in southern Louisiana, creating the Cajun culture there. Some Acadians managed to hide and others eventually returned to Nova Scotia, but they were far outnumbered by a new migration of New England Planters who settled on the former lands of the Acadians and transformed Nova Scotia from a colony of occupation for the British to a settled colony with stronger ties to New England.

Канада британдық билік кезінде

Париж шартының (1763) талаптарына сәйкес, Жеті жылдық соғыста Жаңа Франция жеңілгеннен кейін қол қойылған Франция Солтүстік Америка құрлығындағы аумақтарына қойған талаптарынан бас тартты, бірақ Ньюфаундленд жағалауларындағы балық аулау құқығын және балықшылары балықтарын кептіре алатын Сент-Пьер және Микелон деген екі кішкентай аралды сақтап қалды. Франция өзінің кең аумақты Луизианасын Фонтенбло шарты (1762) арқылы Испанияға жасырын түрде берген еді. Осы шарт бойынша Франция королі Людовик XV өзінің туысы Испания королі Карл III-ке Миссисипи өзенінің су жинау алабының бүкіл аумағын – Ұлы көлдерден Мексика шығанағына және Аппалачи тауларынан Роки тауларына дейін тапсырған. Франция мен Испания Фонтенбло шартын 1764 жылға дейін басқа елдерден жасырып келді. Алайда, Париж шарты бойынша Миссисипи өзенінің шығыс жағы британдық территорияға айналды. Ұлыбритания Францияға ең маңызды қант өндіретін Гваделупа колониясын қайтарды, француздар оны Канададан да бағалырақ деп есептеді. (Гваделупа барлық британ аралдарынан көбірек қант өндірді, ал Вольтер Канаданы "Quelques arpents de neige", "Бірнеше акр қар" деп қысқасынан айтқан еді). Париж шартынан кейін король Георг III 1763 жылғы Корольдік жарлықты жариялады. Бұл жарлық Ұлыбританияның Солтүстік Америкадағы жаңа империясын ұйымдастырды және британдық тәж бен жергілікті халықтар арасындағы қарым-қатынасты бекітті, жергілікті халықтың құқығын ресми түрде мойындады, сауданы, қоныстануды және батыс шекарадағы жерлерді сатып алуды реттеді.

Америка революциясы және лоялистер

Америка революциясы кезінде Акадиялықтар мен Новая Шотландиядағы Жаңа Англия тұрғындары арасында американдықтардың күресіне деген белгілі бір қолдау болды. 1775 жылы Континенттік армияның Квебекке жасаған шабуылы, Квебекті британдықтардың билігінен алу мақсатымен, Гай Карлтонның жергілікті жасақтардың көмегімен Квебек шайқасында тоқтатылды. 1781 жылғы қазан айында Йорктаун қамалында британ әскерінің жеңіліске ұшырауы Ұлыбританияның Америка революциясын басуға бағытталған күресінің аяқталғанын көрсетті. 1783 жылы британдықтар Нью-Йорк қаласын эвакуациялағанда, көптеген лоялист босқындарын Жаңа Шотландияға алып кетті, ал басқа лоялистер оңтүстік-батыс Квебекке қоныс аударды. Сент-Джон өзенінің жағалауына соншама көп лоялистер келді ki, 1784 жылы жеке колония – Нью-Брансуик құрылды; ал 1791 жылы Квебек Сент-Лоуренс өзені мен Гаспе түбегі бойындағы француз тілді Төменгі Канадаға (Француз Канадасына) және ағылшын тілді лоялисттік Жоғарғы Канадаға бөлінді, оның астанасы 1796 жылға дейін Йоркке (қазіргі Торонто) орналасты. 1790 жылдан кейін көптеген жаңа қоныс аударушылар жаңа жерлер іздеген американдық фермерлер болды; олар көбінесе республикалық идеяларды қолдағанмен, салыстырмалы түрде саяси белсенділік танытпады және 1812 жылғы соғыста бейтарап қалды. 1785 жылы Сент-Джон, Нью-Брансуик, кейіннен Канадаға айналатын алғашқы ресми қалаға айналды. Сонымен қатар, Канада мен АҚШ арасындағы шекаралар ресми түрде белгіленді;

During the American Revolution, there was some sympathy for the American cause among the Acadians and the New Englanders in Nova Scotia. An invasion of Quebec by the Continental Army in 1775, with a goal to take Quebec from British control, was halted at the Battle of Quebec by Guy Carleton, with the assistance of local militias. The defeat of the British army during the Siege of Yorktown in October 1781 signalled the end of Great Britain's struggle to suppress the American Revolution. When the British evacuated New York City in 1783, they took many Loyalist refugees to Nova Scotia, while other Loyalists went to southwestern Quebec. So many Loyalists arrived on the shores of the St. John River that a separate colony—New Brunswick—was created in 1784; followed in 1791 by the division of Quebec into the largely French speaking Lower Canada (French Canada) along the St. Lawrence River and the Gaspé Peninsula and an anglophone Loyalist Upper Canada, with its capital settled by 1796 in York (present day Toronto). After 1790 most of the new settlers were American farmers searching for new lands; although generally favourable to republicanism, they were relatively non political and stayed neutral in the War of 1812. In 1785, Saint John, New Brunswick became the first incorporated city in what would later become Canada. Notably, the borders between Canada and the United States were officially demarcated;

Canadian historians have had mixed views on the long term impact of the American Revolution. Arthur Lower in the 1950s provided the long standard historical interpretation that for English Canada the results were counter revolutionary:

[English Canada] inherited, not the benefits, but the bitterness of the Revolution English Canada started its life with as powerful a nostalgic shove backward into the past as the Conquest had given to French Canada: two little peoples officially devoted to counter revolution, to lost causes, to the tawdry ideals of a society of men and masters, and not to the self reliant freedom alongside of them. Recently Michel Ducharme has agreed that Canada did indeed oppose "republican liberty", as exemplified by the United States and France. However, he says it did find a different path forward when it fought against British rulers after 1837 to secure "modern liberty". That form of liberty focused not on the virtues of citizens but on protecting their rights from infringement by the state.

Канадалық тарихшылар Америка революциясының ұзақ мерзімді әсеріне қатысты әртүрлі пікірлер білдірді. 1950 жылдары Артур Лоуэр ағылшын Канадасы үшін нәтижелер контрреволюциялық болды деген ұзақ жылдар бойы қабылданған тарихи түсіндірмені ұсынды: [Англия Канадасы] революцияның пайдасын емес, ащылығын мұра етті. Ағылшын Канадасы өмірін өткенге күшті ностальгиялық сезіммен бастады, бұл сезім француз Канадасына Жаулаудан берілгендей болды: екі шағын халық ресми түрде контрреволюцияға, жоғалған мұраларға, адамдар мен мырзалар қоғамының сұлу идеалдарына берілді, және олармен бірге өмір сүрген өз бетінше бостандыққа емес. Жақында Мишель Дюшарм Канаданың АҚШ пен Франция мысалындағы "республикалық бостандыққа" қарсы болғанымен келісті. Алайда, ол 1837 жылдан кейін британдық билеушілерге қарсы күрескен кезде, "заманауи бостандықты" қамтамасыз ету үшін басқа жол тапты деді. Бұл бостандық азаматтардың ізгі қасиеттеріне емес, мемлекеттен олардың құқықтарын қорғауға бағытталған.

1812 жылғы соғыс

1812 жылғы соғыс АҚШ пен Ұлыбритания арасында болды, Ұлыбританияның Солтүстік Америкадағы отарлары белсенді түрде қатысты. Британдық Корольдік теңіз күштерінен көп есе қарулы болғандықтан, американдық соғыс жоспарлары Канадаға (әсіресе қазіргі Шығыс және Батыс Онтариоға) басып кіруге бағытталды. Американың шекаралық штаттары шекараны мекендеуге кедері келтірген Бірінші Ұлттардың шабуылдарын тоқтату үшін соғысқа дауыс берді. Соғысты Исаак Брок және Чарльз де Салаберри сияқты британдық әскери шенеуніктер, Бірінші Ұлттар мен лоялист ақпарат берушілердің, ең әйгілісі Лора Секордтың көмегімен басқарды. 1814 жылғы Гент шарты мен 1817 жылғы Раш-Багот шартының арқасында соғыс шекара өзгерістерінсіз аяқталды. 254–255 беттер.

Көтерілістер мен Дурхам баяндамасы

1837 жылы британдық отаршылдық үкіметке қарсы көтерілістер Жоғарғы және Төменгі Канадада өтті. Жоғарғы Канадада Уильям Лайон Маккензи басшылығындағы реформаторлар тобы Торонто, Лондон және Гамильтон маңындағы шағын шайқастарда қарулы күшке көшті, бірақ бұл ұйымдастырылмаған және сәтті болмады. Төменгі Канадада британдық билікке қарсы ірі көтеріліс болды. Ағылшын және француз канадалық көтерілісшілер, кейде бейтарап АҚШ-тағы базаларды пайдалана отырып, билікке қарсы бірнеше шайқас жүргізді. Көтерілісшілер Шамбли және Сорель қалаларын басып алды, ал Квебек қаласы колонияның қалған бөлігінен оқшауланды. Монреальдегі көтерілісшілердің жетекшісі Роберт Нельсон 1838 жылы Нейпервилл қаласында жиналған халыққа "Төменгі Канаданың тәуелсіздік жарияланымын" оқыды. Британ үкіметі жағдайды зерттеу үшін Лорд Дурхэмді жіберді; ол бес ай Канадада болғаннан кейін Ұлыбританияға оралды және өзімен бірге жауапты үкіметті қатысты ұсынған Дурхэм есебін әкелді. 1849 жылы Монреальдегі Біріккен Канада Парламенті, Төменгі Канададағы көтерілісте зиян шеккендерге өтемақы беру туралы заң қабылданғаннан кейін, торилердің наразылық толқынынан өртке түсті. Наполеон соғыстары мен 1850 жыл аралығында Канаданың үлкен көші-қонының бөлігі ретінде, негізінен Британ аралдарынан шамамен 800 000 иммигрант Британ Солтүстік Америка колонияларына келді. Олардың ішінде Гейл тілінде сөйлейтін Шотландияның Таулы аймағынан ығыстырылған шотландтар, сондай-ақ Шотландия мен ағылшын қоныс аударушылары Канадаға, әсіресе Жоғарғы Канадаға көшіп келді. 1840 жылдардағы Ирландия ашаршылығы Британ Солтүстік Америкасына ирландиялық католиктердің иммиграция қарқынын күрт арттырды, 1847 және 1848 жылдары Торонтоға ғана 35 000-нан астам қиын жағдайдағы ирландиялықтар келді.

Батысқа қарай аумақ кеңейту (18671914)

Канадалық Тынық мұхиты темір жолының арқасында, ұлтты біріктіретін трансконтинентальдық желі, Оттава Маритим аймағында және Британдық Колумбияда қолдау тапты. 1866 жылы Британдық Колумбия және Ванкувер аралы колониялары бірігіп, Британдық Колумбия колониясын құрды. 1870 жылы Руперт жері Ұлыбританиядан Канадаға берілді және шығыс провинциялармен байланысты. 1871 жылы Британдық Колумбия Канадаға қосылды. 1873 жылы Принц-Эдуард аралы қосылды. 1869 жылы трансконтинентальдық темір жолға мұқтажы болмаған Ньюфаундленд дауыс беруге қатыспады және 1949 жылға дейін Канадаға қосылмады. 1873 жылы Джон А. Макдональд (Канаданың бірінші премьер-министрі) Солтүстік-Батыс аймақтарында тәртіп сақтауға көмектесу үшін Солтүстік-Батыс атты полициясын (қазіргі Канада Корольдік атты полициясы) құрды. Атты полицияның алғашқы ірі миссиясы – 17-шы ғасырдың ортасында пайда болған, еуропалықтар мен алғашқы халықтардың араласуынан туған Манитобаның метистерінің екінші тәуелсіздік қозғалысын басу болды. Тәуелсіздікке ұмтылыс 1869 жылғы Қызыл өзен көтерілісінде және кейіннен Луи Риел басқарған 1885 жылғы Солтүстік-Батыс көтерілісінде көрінді. Көтерілісті басу Канаданың алғашқы тәуелсіз әскери операциясы болды және Канадалық Тынық мұхиты темір жолын аяқтау қажеттігін көрсетті. Бұл ағылшын тілінде сөйлейтін халықтың далаға бақылауын қамтамасыз етті және ұлттық үкіметтің шешуші әрекеттерге қабілетті екенін көрсетті. Алайда, бұл консервативтік партияның Квебектегі қолдауын жоғалтуына және франкофондықтардың ағылшын тілді қауымдастығына деген тұрақты сенімсіздігіне әкелді. Канада кеңейген сайын, Канада үкіметі Британдық тәжге қарағанда, 1871 жылы 1-ші келісімнен бастап, алғашқы халықтармен келісімдер жасасты. Келісімдер алғашқы халықтардың дәстүрлі аумақтарына иелік ету құқығын жойды, олардың эксклюзивті пайдалануы үшін резервациялар құрылды және аумақтың қалған бөлігі қоныстандыруға ашылды. Алғашқы халықтар осы жаңа резервацияларға көшуге итермеленді, кейде күшпен. Үкімет 1876 жылы федералды үкімет пен алғашқы халықтар арасындағы қарым-қатынасты реттеу және жаңа қоныс аударушылар мен алғашқы халықтар арасындағы қарым-қатынасты басқару үшін «Үндістер туралы заңды» қабылдады. «Үндістер туралы заңға» сәйкес, үкімет алғашқы халықтарға білім беру үшін мектеп-интернаттар жүйесін құрды. 1890 жылдары заңгерлер қылмыстық құқықтың жүйесін кодификациялады, нәтижесінде 1892 жылғы Қылмыстық кодекс қабылданды. Бұл «заң алдындағы теңдік» либералдық идеясын нығайтты, абстрактілі принципті әрбір ересек канадалық үшін нақты шындыққа айналдырды. 1896-1911 жылдар аралығында Канаданың жетінші премьер-министрі болған Уилфрид Лориер Канаданың әлемдік державаға айналу алдында екенін сезінді және 20-шы ғасыр «Канадаға тиесілі» болады деп мәлімдеді. 1867 жылы Алясканы сатып алудан бері күрделеніп келе жатқан Аляска шекарасы туралы дау 1890 жылдардың соңында Юконда алтынның табылуымен күшейді, АҚШ барлық мүмкін порттарды бақылап отырды. Канада өзінің шекарасына Скагвей портын қосатынын дәлелдеді. 1903 жылы дау төрелікке жіберілді, бірақ британдық делегат америкалықтардың жағына шықты, бұл британдықтардың канадалық мүдделерді АҚШ-тың құрметіне сатып бергенін сезінген канадалықтарды ашуландырды. 1905 жылы Саскачеван және Альберта провинциялар ретінде қабылданды. Олар украиндер мен Солтүстік және Орталық Еуропалықтардың, сондай-ақ АҚШ, Ұлыбритания және Канаданың шығысынан келген қоныс аударушылардың жазықтарға көшіп келуіне ықпал еткен мол бидай өнімі арқасында тез өсті. Лауриер АҚШ-пен екі жақты тарифтерді төмендетуге келісетін өзара келісімге қол қойды. Роберт Борден басқаратын консерваторлар оны айыптап, Канада экономикасын АҚШ-қа біріктіретінін және Ұлыбританиямен байланысты әлсірететінін мәлімдеді. Консервативтік партия 1911 жылғы Канада федералды сайлауында жеңіске жетті.

Using the lure of the Canadian Pacific Railway, a transcontinental line that would unite the nation, Ottawa attracted support in the Maritimes and in British Columbia. In 1866, the Colony of British Columbia and the Colony of Vancouver Island merged into a single Colony of British Columbia. After Rupert's Land was transferred to Canada by Britain in 1870, connecting to the eastern provinces, British Columbia joined Canada in 1871. In 1873, Prince Edward Island joined. Newfoundland—which had no use for a transcontinental railway—voted no in 1869, and did not join Canada until 1949. In 1873, John A. Macdonald (First Prime Minister of Canada) created the North West Mounted Police (now the Royal Canadian Mounted Police) to help police the Northwest Territories. The Mounties' first large scale mission was to suppress the second independence movement by Manitoba's Métis, a mixed blood people of joint First Nations and European descent, who originated in the mid 17th century. The desire for independence erupted in the Red River Rebellion in 1869 and the later North West Rebellion in 1885 led by Louis Riel. Suppressing the Rebellion was Canada's first independent military action and demonstrated the need to complete the Canadian Pacific Railway. It guaranteed Anglophone control of the Prairies and demonstrated the national government was capable of decisive action. However, it lost the Conservative Party most of their support in Quebec and led to a permanent distrust of the Anglophone community on the part of the Francophones. As Canada expanded, the Canadian government rather than the British Crown negotiated treaties with the resident First Nations' peoples, beginning with Treaty 1 in 1871. The treaties extinguished aboriginal title on traditional territories, created reserves for the indigenous peoples' exclusive use, and opened up the rest of the territory for settlement. Indigenous people were induced to move to these new reserves, sometimes forcibly. The government imposed the Indian Act in 1876 to govern the relations between the federal government and the Indigenous peoples and govern the relations between the new settlers and the Indigenous peoples. Under the Indian Act, the government started the Residential School System to provide education to the Indigenous peoples. In the 1890s, legal experts codified a framework of criminal law, culminating in the Criminal Code, 1892. This solidified the liberal ideal of "equality before the law" in a way that made an abstract principle into a tangible reality for every adult Canadian. Wilfrid Laurier who served 1896–1911 as the Seventh Prime Minister of Canada felt Canada was on the verge of becoming a world power, and declared that the 20th century would "belong to Canada"

The Alaska boundary dispute, simmering since the Alaska Purchase of 1867, became critical when gold was discovered in the Yukon during the late 1890s, with the U. S. controlling all the possible ports of entry. Canada argued its boundary included the port of Skagway. The dispute went to arbitration in 1903, but the British delegate sided with the Americans, angering Canadians who felt the British had betrayed Canadian interests to curry favour with the U. S.

In 1905, Saskatchewan and Alberta were admitted as provinces. They were growing rapidly thanks to abundant wheat crops that attracted immigration to the plains by Ukrainians and Northern and Central Europeans and by settlers from the United States, Britain and eastern Canada. Laurier signed a reciprocity treaty with the U. S. that would lower tariffs in both directions. Conservatives under Robert Borden denounced it, saying it would integrate Canada's economy into that of the U. S. and loosen ties with Britain. The Conservative party won the 1911 Canadian federal election.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғысқа Канада әскерлерінің және азаматтардың қатысуы британдық-канад ұлтының сезімін дамытуға көмектесті. Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Канада әскери жетістіктерінің ең биік белесі Сомма, Вими, Пашендейл шайқастары кезінде және кейіннен «Канаданың жүз күні» деп аталған шайқастарда болды. Канада әскерлерінің көрсеткен ерлігі, сондай-ақ Уильям Джордж Баркер және Билли Бишоп сияқты канадалық авиаторлардың табысы, елге жаңа ұлттық сана сезімін сыйлады. 1922 жылы Соғыс министрлігі соғыс барысында шамамен 67 000 адам қаза тапқанын және 173 000 адам жараланғанын хабарлады. Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияға қолдау көрсету әскери шақыруға байланысты үлкен саяси дағдарыс тудырды, онда Квебек аймағынан шыққан франкофондар ұлттық саясатты қабылдаудан бас тартты. Дағдарыс кезінде көптеген жау шетелдік азаматтар (әсіресе украиндықтар мен немістер) үкіметтік бақылауға алынды. Либералдық партия терең дағдарысқа ұшырады, оның көптеген ағылшын тілді лидерлері консервативтік партияның жетекшісі, премьер-министр Роберт Борден басқарған біріккен үкіметке қосылды. Либералдық партия 1921 және 1949 жылдар аралығында үш рет премьер-министр болған Уильям Лайон Маккензи Кинг басшылығымен соғыстан кейін өз ықпалын қайта қалпына келтірді.

Әйелдердің сайлау құқығы

Канада құрылған кезде әйелдер федералдық сайлауда дауыс бере алмады. Бірақ кейбір провинцияларда, мысалы, 1850 жылдан бастап Канада Батысында, жер иелері әйелдер мектепке сенім білдірушілерді сайлауға қатыса алатын. 1900 жылға қарай басқа провинциялар да ұқсас қағидаларды қабылдады, ал 1916 жылы Манитоба әйелдерге толық сайлау құқығын беруде алға шықты. Сонымен қатар, суфражистер тыйым салу қозғалысын, әсіресе Онтарио және Батыс провинцияларын күшпен қолдады. 1917 жылғы әскери сайлаушылар заңы соғыста қайтыс болған британдық әйелдерге немесе шетелде қызмет ететін ұлдары немесе күйеулері бар әйелдерге дауыс беру құқығын берді. Юнионист премьер-министр Борден 1917 жылғы сайлау кампаниясында әйелдерге тең сайлау құқығын беруге уәде берді. Ол үлкен жеңіске жеткеннен кейін 1918 жылы әйелдерге сайлау құқығын кеңейту туралы заң жобасын енгізді. Бұл заң даусыз қабылданды, бірақ ол Квебек провинциялық және муниципалдық сайлауларына қолданылмады. Квебек әйелдері 1940 жылы толық сайлау құқығына ие болды. Парламентке сайланған алғашқы әйел – 1921 жылы Онтариодан сайланған Агнес Макфейл болды.

Әлемдік аренада

Канада Еуропадағы шайқас алаңында өзін дәлелдегеніне сенімді болған премьер-министр Роберт Борден 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясында жеке орын алуын талап етті. Бұл бастамаға Ұлыбритания ғана емес, сондай-ақ АҚШ та қарсы болды, олар мұндай делегацияны британдықтардың қосымша дауысы ретінде қарастырды. Борден Канаданың шамамен 60 мың адамын жоғалтқанын, яғни халықтың салыстырмалы түрде үлкен бөлігінің қаза болғанын, ал ұлт ретінде тең мәртебеге ие болу құқығы соғыс даласында қанмен бағаланғанын атап көрсетті. Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж ақырында мойын бұрып, Канада, Үндістан, Австралия, Ньюфаундленд, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африка делегацияларын қабылдауға көндірді. Олар Ұлттар Лигасында да өз орындарын алды. Канада ешқандай өтемақы немесе мандат талап етпеді. Парижде оның рөлі шамалы болды, бірақ орынға ие болудың өзі үлкен мақтаныш болды. Ол жаңа Ұлттар Лигасына сақтықпен үмітпен қарады, онда белсенді және тәуелсіз рөл атқарды. 1922 жылы Ұлыбритания премьер-министрі Дэвид Ллойд Джордж Чанак дағдарысы кезінде, Ұлыбритания мен Түркия арасында соғыс қаупі туғанда, Канададан бірнеше рет қолдау сұрады. Канада бас тартты, бұл Ллойд Джорджтың құлауына әкеп соқты. 1909 жылы құрылған Сыртқы істер министрлігі кеңейтіліп, Канаданың британдық дипломаттарға тәуелділігін азайтып, өзінің сыртқы қызметін пайдаланғаны үшін Канаданың автономиясын нығайтты. Осылайша Норман Робертсон, Хьюм Ролг және болашақ премьер-министр Лестер Пирсон сияқты маңызды дипломаттардың мансабы басталды. 1920 жылдары Канада астық бағасын жоғары деңгейде ұстап тұру үшін астық сату "пулын" құрды. Канада АҚШ, Австралия және КСРО-мен пулды кеңейту мақсатында келіссөздер жүргізді, бірақ Ұлы депрессия салдарынан туған сенімсіздік пен бағаның төмендеуі бұл әрекетті сәтсіз етті. АҚШ-та тыйым салынғандықтан, контрабандистер көп мөлшерде канадалық спирттік ішімдіктер сатып алды. Канадалық дистилляторлар да, АҚШ Мемлекеттік департаменті де Кеден және акциз басқармасына шекаралық бақылауды күшейту немесе әлсірету үшін үлкен қысым жасады. Спирттік ішімдіктермен айналысатын кәсіпкерлер 1933 жылы АҚШ тыйымды тоқтағанға дейін канадалық шекара қызметкерлеріне пара берді.

Convinced that Canada had proven itself on the battlefields of Europe, Prime Minister Robert Borden demanded that it have a separate seat at the Paris Peace Conference in 1919. This was initially opposed not only by Britain but also by the United States, which saw such a delegation as an extra British vote. Borden responded by pointing out that since Canada had lost nearly 60,000 men, a far larger proportion of its men, its right to equal status as a nation had been consecrated on the battlefield. British Prime Minister David Lloyd George eventually relented, and convinced the reluctant Americans to accept the presence of delegations from Canada, India, Australia, Newfoundland, New Zealand, and South Africa. These also received their own seats in the League of Nations. Canada asked for neither reparations nor mandates. It played only a modest role in Paris, but just having a seat was a matter of pride. It was cautiously optimistic about the new League of Nations, in which it played an active and independent role. In 1922 British Prime Minister David Lloyd George appealed repeatedly for Canadian support in the Chanak crisis, in which a war threatened between Britain and Turkey. Canada refused, leading to the fall of Lloyd George. The Department of External Affairs, which had been founded in 1909, was expanded and promoted Canadian autonomy as Canada reduced its reliance on British diplomats and used its own foreign service. Thus began the careers of such important diplomats as Norman Robertson and Hume Wrong, and future prime minister Lester Pearson. In the 1920s, Canada set up a successful wheat marketing "pool" to keep prices high. Canada negotiated with the United States, Australia, and the Soviet Union to expand the pool, but the effort failed when the Great Depression caused distrust and low prices. With prohibition underway in the United States, smugglers bought large quantities of Canadian liquor. Both the Canadian distillers and the U. S. State Department put heavy pressure on the Customs and Excise Department to loosen or tighten border controls. Liquor interests paid off corrupt Canadian border officials until the U. S. finally ended prohibition in 1933.

Ішкі істер

1921-1926 жылдары Уильям Лайон Маккензи Кингтің либералдық үкіметі соғыс кезеңіндегі салықтарды төмендету және, әсіресе, соғыс уақытындағы этникалық шиеленістерді басаңдату, сондай-ақ соғыстан кейінгі еңбек дауларын реттеу мақсатында консервативті ішкі саясатты ұстанды. Прогрессивтер үкіметке қосылудан бас тартты, бірақ либералдарға сенімсіздік білдіру туралы ұсыныстарды жеңуге көмектесті. Кинг тарифтерді Прерия аймағындағы прогрессивтерді қанағаттандыру үшін жеткілікті деңгейде төмендетудің қиын міндетімен жүздесті, бірақ Америка импортына бәсекелесуге тарифтер қажет болған Онтарио мен Квебек өнеркәсіптік аймақтарындағы маңызды қолдауын жоғалтпау үшін тым көп емес ете білуі керек болды. Кинг пен консерваторлардың жетекшісі Артур Мейген парламенттік дебаттарда үнемі және ащы пікір алмасты. Прогрессивтердің ықпалы бірте-бірте әлсіреді. Олардың тиімді және жалынды басшысы Томас Крерар астық бизнесіне оралу үшін отставкаға кетті, ал оның орнына көңілді Роберт Форк келді. Социалистік реформатор Дж. С. Вудсворт прогрессивтер арасында біртіндеп бедел мен билікке ие болды және ол саяси мәселелер бойынша Кингпен келісімге келді. 1926 жылы премьер-министр Маккензи Кинг генерал-губернатор лорд Бингке парламентті таратуға және жаңа сайлау өткізуге кеңес берді, бірақ Бинг бас тартты, бұл генерал-губернатордың осындай өкілеттікті қолданған жалғыз жағдайы болды. Оның орнына Бинг консервативтік партияның жетекшісі Мейгенді үкімет құруға шақырды. Мейген үкімет құруға тырысты, бірақ парламентте көпшілік дауысқа ие бола алмады және ол да таратуға келісті, бұл жолы оның ұсынысы қабылданды. «Кинг-Бинг дауы» деп аталатын оқиға британ үкіметінің Канаданың ішкі саяси істеріне араласпау дәстүрін қалыптастырған конституциялық дағдарысты білдіреді.

Ұлы депрессия

1929 жылы басталған дүниежүзілік Ұлы депрессия Канадаға ауыр соққы берді. 1929 мен 1933 жылдар аралығында жалпы ұлттық өнім 40%-ға төмендеді (АҚШ-та 37% құрағанмен салыстырғанда). 1933 жылы депрессияның ең қиын кезеңінде жұмыссыздық 27%-ға жетті. 1931 жылғы халық санауы бойынша, қалалардағы жұмыссыздық деңгейі жалпы ел бойынша 19% болды, ал Торонтода – 17%. Фермаларын сақтап қалған шаруалар жұмыссыз деп есептелмеді. 1933 жылы еңбекке қабілетті халықтың 30%-ы жұмыссыз қалды, ал халықтың бес бөлігі мемлекеттік жәрдемге мұқтаж болды. Еңбекақы мен бағалар бірдей төмендеді. Ең көп зардап шеккендер – ауыл шаруашылығы, кен өндіру және орман шаруашылығы сияқты негізгі салаларға тәуелді аймақтар, себебі бағалар төмендеді және басқа жұмыс табу мүмкіндігі аз болды. Көптеген отбасылар орташа зейінге ұшырады және көп қиындық көрмеді, бірақ олар да көңілсіздікке бой алды және бағалардың төмендеуіне байланысты қарыздары арта түсті. Кейбір отбасылар мүлкінің көп бөлігін немесе барлығын жоғалтып, ауыр күйзеліске ұшырады. 1930 жылы, ұзақ депрессияның алғашқы кезеңінде премьер-министр Маккензи Кинг дағдарыстың бизнес айналымының уақытша өзгеруі екеніне және экономиканың үкіметтің араласуына қарамастан жақын арада қалпына келетініне сенді. Ол провинцияларға жұмыссыздықтан көмектесу немесе федералды қаржы жәрдемі көрсетуден бас тартты, консервативті провинциялық үкіметтер федералды қаражат талап етсе, оларға "бес цент те бермеймін" деді. Басты мәселе – экономиканың жылдам нашарлауы және премьер-министрдің қарапайым халықтың қиындықтарын түсінбеуі болды. 1930 жылғы сайлаудың жеңімпазы Ричард Бедфорд Беннет және консерваторлар болды. Беннет жоғары тарифтер мен ірі шығындарды уәде еткенімен, дефицит өскен сайын ол сақтанды және федералды шығыстарды күрт қысқартты. Қолдаудың төмендеуі және депрессияның нашарлауымен Беннет АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельттің (FDR) "Жаңа саясат" негізіндегі шараларды енгізуге тырысты, бірақ көптеген шаралары қабылданбады. Беннеттің үкіметі халықтың наразылығына айналды. Мысалы, автокөлік иелері бензин үнемдеу үшін көліктерін жылқымен тартты, оларды "Беннеттің керуендері" деп атады. Консерваторлардың жағдайды жақсарта алмауы 1935 жылғы сайлауда Маккензи Кингтің либералдарының қайта оралуына әкелді. 1935 жылы либералдар 1935 жылғы сайлауда жеңіске жету үшін "Патша немесе хаос" ұранын қолданды. АҚШ-пен ұзақ күткен сауда келісімін уәделеген Маккензи Кинг үкіметі 1935 жылғы өзара сауда келісімін қабылдады. Бұл Канада мен АҚШ арасындағы экономикалық қатынастардағы маңызды өзгеріс болды, 1930-1931 жылдардағы зиянды сауда соғысын тоқтатты, тарифтерді төмендетті және сауданың күрт өсуіне әкелді. 1935 жылға қарай депрессияның ең қиын кезеңдері артқа қалды, себебі Канада үкіметі Ұлттық тұрғын үй заңы және Ұлттық жұмыспен қамту комиссиясы сияқты көмек бағдарламаларын іске қосты. Канадалық телерадио корпорациясы 1936 жылы мемлекеттік корпорацияға айналды. Транс Канада әуе компаниясы (кейіннен Air Canada) 1937 жылы, ал Канаданың Ұлттық кино кеңесі 1939 жылы құрылды. 1938 жылы Парламент Канада Банкін жеке меншіктен мемлекеттік корпорацияға айналдырды. Саяси жауап ретінде иммиграциялық саясатты шектеу және ұлтшылдық көзқарастардың күшеюі байқалды. Батыс Канадада жағдай ерекше қиын болды, толық қалпына келу 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін болған жоқ. Бұл жағдайға жауап ретінде Әлеуметтік несие қозғалысы және Кооперативтік одақтастық федерациясы сияқты жаңа саяси партиялар құрылды, сондай-ақ халықтың наразылығы Оттаваға аттанған шерулер түрінде көрінді.

Canada was hit hard by the worldwide Great Depression that began in 1929. Between 1929 and 1933, the gross national product dropped 40 per cent (compared to 37 per cent in the US). Unemployment reached 27 per cent at the depth of the Depression in 1933. Urban unemployment nationwide was 19 per cent; Toronto's rate was 17 per cent, according to the census of 1931. Farmers who stayed on their farms were not considered unemployed. By 1933, 30 per cent of the labour force was out of work, and one fifth of the population became dependent on government assistance. Wages fell as did prices. The worst hit were areas dependent on primary industries such as farming, mining and logging, as prices fell and there were few alternative jobs. Most families had moderate losses and little hardship, though they too became pessimistic and their debts became heavier as prices fell. Some families saw most or all of their assets disappear and suffered severely. In 1930, in the first stage of the long depression, Prime Minister Mackenzie King believed that the crisis was a temporary swing of the business cycle and that the economy would soon recover without government intervention. He refused to provide unemployment relief or federal aid to the provinces, saying that if Conservative provincial governments demanded federal dollars, he would not give them "a five cent piece." The main issue was the rapid deterioration in the economy and whether the prime minister was out of touch with the hardships of ordinary people. The winner of the 1930 election was Richard Bedford Bennett and the Conservatives. Bennett had promised high tariffs and large scale spending, but as deficits increased, he became wary and cut back severely on Federal spending. With falling support and the depression getting only worse, Bennett attempted to introduce policies based on the New Deal of President Franklin D. Roosevelt (FDR) in the United States, but he got little passed. Bennett's government became a focus of popular discontent. For example, auto owners saved on gasoline by using horses to pull their cars, dubbing them Bennett Buggies. The Conservative failure to restore prosperity led to the return of Mackenzie King's Liberals in the 1935 election. In 1935, the Liberals used the slogan "King or Chaos" to win a landslide in the 1935 election. Promising a much desired trade treaty with the U. S., the Mackenzie King government passed the 1935 Reciprocal Trade Agreement. It marked the turning point in Canadian American economic relations, reversing the disastrous trade war of 1930–31, lowering tariffs and yielding a dramatic increase in trade. The worst of the Depression had passed by 1935, as the Government of Canada launched relief programs such as the National Housing Act and the National Employment Commission. The Canadian Broadcasting Corporation became a crown corporation in 1936. Trans Canada Airlines (the precursor to Air Canada) was formed in 1937, as was the National Film Board of Canada in 1939. In 1938, Parliament transformed the Bank of Canada from a private entity to a crown corporation. One political response was a highly restrictive immigration policy and a rise in nativism. Times were especially hard in western Canada, where a full recovery did not occur until the Second World War began in 1939. One response was the creation of new political parties such as the Social Credit movement and the Cooperative Commonwealth Federation, as well as popular protest in the form of the On to Ottawa Trek.

Вестминстердің жарғысы

1926 жылғы Балфур декларациясынан кейін британ Парламенті 1931 жылы Вестминстер статутын қабылдады, ол Канаданы Ұлыбританиямен және басқа да Достастық елдерімен тең дәрежеде мойындады. Бұл Канаданың дербес мемлекет ретінде қалыптасуындағы шешуші қадам болды, себебі ол Ұлыбритания Парламентінен дербес заң шығару құқығын қамтамасыз етті. Біріккен Корольдік Канаданың конституциялық өзгерістеріне қатысты белгілі бір ресми билігін сақтап қалғанмен, 1982 жылғы Канада заңының қабылдануымен бұл биліктен бас тартылып, толық егемендікке қол жеткізілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Канаданың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы 1939 жылдың 10 қыркүйегінде Канаданың нацистік Германияға соғыс жариялауымен басталды, бұл Ұлыбританияның әрекетінен бір апта кейін болды және тәуелсіздікті символдық түрде көрсету мақсатында жасалды. Канада британдық экономиканы азық-түлікпен, шикізатпен, қару-жарақпен және қаржымен қамтамасыз етуде, Ұлыбритания Достастығы үшін авиаторларды даярлауда, Солтүстік Атлант мұхитының батыс жартысын неміс U- қайықтарынан қорғауда және 1943-1945 жылдары Италия, Франция және Германияға жасалған шабуылдарға жауынгерлік әскерлерді жіберуде маңызды рөл атқарды. Шамамен 11,5 миллион халқының ішінде 1,1 миллион канадалық Екінші дүниежүзілік соғыста қарулы күштерде қызмет етті. Тағы мыңдаған адамдар Канада сауда флотында қызмет етті. Барлығы 45 000-нан астам адам қаза тапты, ал тағы 55 000-ы жараланды. Корольдік Канада әуе күштерін дамыту жоғары басымдыққа ие болды; ол Ұлыбританияның Корольдік әуе күштерінен бөлек сақталды. 1939 жылдың желтоқсанында қол қойылған Ұлыбритания Достастығы Әуе оқу жоспарының келісімі Канада, Ұлыбритания, Жаңа Зеландия және Австралияны осы төрт елден әуешілерді екінші дүниежүзілік соғыста даярлайтын бағдарламаға міндеттеді. Атлант шайқасы бірден басталды, ал 1943 жылдан 1945 жылға дейін оны Нова-Шотландиядан шыққан Леонард У. Мюррей басқарды. Неміс U- қайықтары соғыс бойы Канада және Ньюфаундленд суларында жұмыс істеді, көптеген әскери және сауда кемелерін батырды. Канада армиясы Гонконгты қорғауға қатысты, 1942 жылдың тамызындағы Дипп рейдiсiне қатысты, Италияға жасалған одақтас шабуылдарына және 1944-1945 жылдары Франция мен Нидерландыға жасалған өте сәтті шабуылдарға қатысты. Саяси жағынан, Маккензи Кинг ұлттық біріктіру үкіметінің кез келген идеясын қабылдамады. 1940 жылғы федералды сайлау әдеттегідей өткізіліп, либералдардың көпшілігін қамтамасыз етті. 1944 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысы француз және ағылшын тілді канадалықтардың арасындағы бірліктің күшін әлсіретті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстағыдай саяси жағдайды шиеленістірмеді. Соғыс кезінде Канада АҚШ-пен тығыз байланысқа енді. Американдықтар Аляска тас жолын салу үшін Юконды дерлік толығымен бақылауға алды және Ұлыбританияның Ньюфаундленд колониясында маңызды әуе базаларымен қатысты. 1941 жылдың желтоқсанында Жапониямен соғыс басталғаннан кейін үкімет АҚШ-пен бірлесіп, жапон канадалықтарын интернациялауға кірісті, бұл Британдық Колумбияның 22 000 жапон тұрғынын жағалаудан алыс лагерьлерге жіберді. Бұл қадамға халықтың оларды шығарып тастау туралы талабы және тыңшылық немесе саботаж жасау қаупі себеп болды. Үкімет RCMP және Канада әскерінің жапон халқының көпшілігі заңды өмір сүріп, қауіп төндірмейтіні туралы есептерін елемеді.

Canada's involvement in the Second World War began when Canada declared war on Nazi Germany on September 10, 1939, delaying it one week after Britain acted to symbolically demonstrate independence. Canada played a major role in supplying food, raw materials, munitions and money to the hard pressed British economy, training airmen for the Commonwealth, guarding the western half of the North Atlantic Ocean against German U boats, and providing combat troops for the invasions of Italy, France and Germany in 1943–45. Of a population of approximately 11.5 million, 1.1 million Canadians served in the armed forces in the Second World War. Many thousands more served with the Canadian Merchant Navy. In all, more than 45,000 died, and another 55,000 were wounded. Building up the Royal Canadian Air Force was a high priority; it was kept separate from Britain's Royal Air Force. The British Commonwealth Air Training Plan Agreement, signed in December 1939, bound Canada, Britain, New Zealand, and Australia to a program that eventually trained half the airmen from those four nations in the Second World War. The Battle of the Atlantic began immediately, and from 1943 to 1945 was led by Leonard W. Murray, from Nova Scotia. German U boats operated in Canadian and Newfoundland waters throughout the war, sinking many naval and merchant vessels. The Canadian army was involved in the failed defence of Hong Kong, the unsuccessful Dieppe Raid in August 1942, the Allied invasion of Italy, and the highly successful invasion of France and the Netherlands in 1944–45. On the political side, Mackenzie King rejected any notion of a government of national unity. The 1940 federal election was held as normally scheduled, producing another majority for the Liberals. The Conscription Crisis of 1944 greatly affected unity between French and English speaking Canadians, though was not as politically intrusive as that of the First World War. During the war, Canada became more closely linked to the U. S. The Americans took virtual control of Yukon in order to build the Alaska Highway, and were a major presence in the British colony of Newfoundland with major airbases. After the start of the war with Japan in December 1941, the government, in cooperation with the U. S., began the Japanese Canadian internment, which sent 22,000 British Columbia residents of Japanese descent to relocation camps far from the coast. The reason was intense public demand for removal and fears of espionage or sabotage. The government ignored reports from the RCMP and Canadian military that most of the Japanese were law abiding and not a threat.

Соғыстан кейінгі кезең (1945-1960 жылдар)

Канадаға өркендеу Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оралды және келесі жылдары жалпыға бірдей денсаулық сақтау, қарттық зейнетақылары және ардагерлер зейнетақыларының дамуымен жалғасты. Ұлы депрессияның қаржылық дағдарысы 1934 жылы Ньюфаундленд доминионын жауапты үкіметтен бас тартып, британдық губернатор басқаратын тәж колониясына айналдырды. 1948 жылы британ үкіметі сайлаушыларға Ньюфаундленд референдумында үш таңдау берді: тәж колониясы болып қалу, Доминион мәртебесіне қайта оралу (яғни тәуелсіздік) немесе Канадаға қосылу. АҚШ-қа қосылу мүмкін емес еді. Ашулы пікірталастардан кейін Ньюфаундленд тұрғындары 1949 жылы Канадаға провинция ретінде қосылуға дауыс берді. Канаданың сыртқы саясаты суық соғыс кезінде АҚШ-пен тығыз байланысты болды. Канада НАТО-ның құрылтайшы мүшесі болды (сонымен қатар ол трансатлантикалық экономикалық және саяси одақ болуын қалады). 1950 жылы Канада Біріккен Ұлттар Ұйымының құрамында Корея соғысы кезінде Кореяға жауынгерлік әскерлерін жіберді. Федералды үкіметтің суық соғыс кезінде Арктикадағы аумақтық талаптарын бекіту ниеті жоғары Арктикалық көшірумен көрінді, онда инуиттер Нунавиктен (Квебектің солтүстік үштен бірі) құнарсыз Корнуоллис аралына көшірілді; бұл жоба кейіннен аборигендер жөніндегі Корольдік комиссияның ұзақ тергеуіне ұшырады. 1956 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Суэц дағдарысына жауап ретінде шабуылдаушы күштердің шығарылуын қадағалау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Төтенше күштерін шақырды. Бейбітшілікті сақтау күші бастапқыда Сыртқы істер министрі және болашақ премьер-министр Лестер Б. Пирсонмен ұсынылды. Пирсон 1957 жылы бейбітшілік операцияларын құрудағы еңбегі үшін Нобель сыйлығын алды. Дифенбекер 1959 жылы осы ұшақтың жобасын тоқтатты. Оның орнына Дифенбекер BOMARC зымыраннан қорғаныс жүйесін және американдық ұшақтарды сатып алды. 1958 жылы Канада (АҚШ-пен бірге) Солтүстік Американың әуе-ғарыштық қорғаныс командасын (NORAD) құрды. Сол және оң жақтан АҚШ-қа тым жақын болуға қарсы ескертулер айтылды. 1957 жылға дейін канадалықтардың азағы ғана тыңдады. Керісінше, 1948-1957 жылдар аралығында сыртқы және қорғаныс саясаты бойынша кең келісім болды. Bothwell, Drummond және English былай деді:

Prosperity returned to Canada during the Second World War and continued in the following years, with the development of universal health care, old age pensions, and veterans' pensions. The financial crisis of the Great Depression had led the Dominion of Newfoundland to relinquish responsible government in 1934 and become a crown colony ruled by a British governor. In 1948, the British government gave voters three Newfoundland Referendum choices: remaining a crown colony, returning to Dominion status (that is, independence), or joining Canada. Joining the United States was not made an option. After bitter debate Newfoundlanders voted to join Canada in 1949 as a province. The foreign policy of Canada during the Cold War was closely tied to that of the United States. Canada was a founding member of NATO (which Canada wanted to be a transatlantic economic and political union as well). In 1950, Canada sent combat troops to Korea during the Korean War as part of the United Nations forces. The federal government's desire to assert its territorial claims in the Arctic during the Cold War manifested with the High Arctic relocation, in which Inuit were moved from Nunavik (the northern third of Quebec) to barren Cornwallis Island; this project was later the subject of a long investigation by the Royal Commission on Aboriginal Peoples. In 1956, the United Nations responded to the Suez Crisis by convening a United Nations Emergency Force to supervise the withdrawal of invading forces. The peacekeeping force was initially conceptualized by the Secretary of External Affairs and future Prime Minister Lester B. Pearson. Pearson was awarded the Nobel Peace Prize in 1957 for his work in establishing the peacekeeping operation. The controversial aircraft was cancelled by Diefenbaker in 1959. Diefenbaker instead purchased the BOMARC missile defence system and American aircraft. In 1958 Canada established (with the United States) the North American Aerospace Defense Command (NORAD). There were voices on both left and right that warned against being too close to the United States. Few Canadians listened before 1957. Instead, there was wide consensus on foreign and defence policies from 1948 to 1957. Bothwell, Drummond and English state:

Бұл қолдау географиялық және нәсілдік тұрғыдан біркелкі болды, жағалаудан жағалауға және француз бен ағылшын арасында. Сол жақтағы CCF-тен оң жақтағы Social Credit-ке дейін саяси партиялар НАТО жақсы нәрсе, ал коммунизм жаман нәрсе, Еуропамен тығыз байланыста болу қажет және Ұлыбританияның отарлық жүйесі мәнді тарихты бейнелейді деп келісті. Алайда, консенсус ұзаққа созылмады. 1957 жылы Суэц дағдарысы Канаданы Ұлыбритания мен Франциядан алшақтатты; саясаткерлер американдық басшылыққа сенімсіздік білдірді, бизнесмендер американдық қаржылық инвестицияларға күмән келтірді; ал зиялылар американдық теледидар мен Голливуд ұсыныстарының құндылықтарын сынай бастады, оны барлық канадалықтар тамашалады. "Халықтың Канаданың сыртқы саясатына қолдауы жойылды. Сыртқы саясат либералдар үшін жеңіске жеткен мәселе болғаннан кейін жеңіліске ұшырауға айналды". Квебек ұлтшылдары тәуелсіздік талап етті, және шиеленіс 1970 жылғы қазан дағдарысы кезінде зорлық-зомбылыққа ұшырады. Джон Сейвелл былай деді: "Пьер Лапорттың екі құрықталуы және оның өлімі Канада тарихындағы ең маңызды ішкі жаңалықтар болды". 1976 жылы Квебектегі Парти Квебекои билікке сайланды, оның ұлттық көзқарасы провинцияда француз тілінің құқықтарын қамтамасыз етуді және Квебек үшін қандай да бір егемендік нысанын іздеуді қамтиды. Бұл 1980 жылы Квебектегі референдумда егемендік қауымдастығы мәселесі бойынша аяқталды, оны сайлаушылардың 59% қабылдамады. "Экспо 67" деп аталатын дүниежүзілік көрме сол жылы Канаданың жүз жылдық мерейтойына орай Монреальге келді. 1967 жылдың 28 сәуірінде "Адам және оның әлемі" тақырыбында ашылған көрме осы уақытқа дейін BIE санкциялаған барлық әлемдік көрмелердің ішіндегі ең көп қатысқан көрме болды. 1960 жылдары Канадаға иммиграцияға қатысты заңдық шектеулер британдық және басқа да еуропалық иммигранттарға басымдық беріп, әлемнің барлық елдерінен келген иммигранттарға есікті ашты. 1950 жылдары Ұлыбритания, Ирландия, Италия және континенттік Еуропаның солтүстігінен жоғары деңгейдегі иммиграция болған кезде, 1970 жылдары иммигранттар Үндістан, Қытай, Вьетнам, Ямайка және Гаитиден көбейіп кетті. Барлық ортадан келген иммигранттар ірі қалалық орталықтарға, әсіресе Торонто, Монреаль және Ванкуверге қоныстанды. Батыс, әсіресе мұнай өндіретін провинциялар, мысалы Альберта, орталық Канададан шыққан көптеген саясатқа қарсы болды, Ұлттық энергетикалық бағдарлама айтарлықтай антагонизм мен батыстың бөлінуіне себеп болды. Канададағы көпмәдениеттілік премьер-министр Пьер Трудоның премьер-министрлігі кезінде канадалық үкіметтің ресми саясаты ретінде қабылданды.

That support was remarkably uniform geographically and racially, both coast to coast and among French and English. From the CCF on the left to the Social Credit on the right, the political parties agreed that NATO was a good thing, and communism a bad thing, that a close association with Europe was desirable, and that the Commonwealth embodied a glorious past. However, the consensus did not last. By 1957 the Suez crisis alienated Canada from both Britain and France; politicians distrusted American leadership, businessmen questioned American financial investments; and intellectuals ridiculed the values of American television and Hollywood offerings that all Canadians watched. "Public support for Canada's foreign policy came unstuck. Foreign policy, from being a winning issue for the Liberals, was fast becoming a losing one." Québécois nationalists demanded independence, and tensions rose until violence erupted during the 1970 October Crisis. John Saywell says, "The two kidnappings and the murder of Pierre Laporte were the biggest domestic news stories in Canada's history" In 1976 the Parti Québécois was elected to power in Quebec, with a nationalist vision that included securing French linguistic rights in the province and the pursuit of some form of sovereignty for Quebec. This culminated in the 1980 referendum in Quebec on the question of sovereignty association, which was turned down by 59% of the voters. The World's Fair titled Expo 67 came to Montreal, coinciding with the Canadian Centennial that year. The fair opened on April 28, 1967, with the theme "Man and His World" and became the best attended of all BIE sanctioned world expositions until that time. Legislative restrictions on Canadian immigration that had favoured British and other European immigrants were amended in the 1960s, opening the doors to immigrants from all parts of the world. While the 1950s had seen high levels of immigration from Britain, Ireland, Italy, and northern continental Europe, by the 1970s immigrants increasingly came from India, China, Vietnam, Jamaica and Haiti. Immigrants of all backgrounds tended to settle in the major urban centres, particularly Toronto, Montreal and Vancouver. The west, particularly the petroleum producing provinces like Alberta, opposed many of the policies emanating from central Canada, with the National Energy Program creating considerable antagonism and growing western alienation. Multiculturalism in Canada was adopted as the official policy of the Canadian government during the prime ministership of Pierre Trudeau.

19822000 жыл

1981 жылы Канаданың Төменгі палатасы мен Сенаты британ парламентіне конституциялық түзетулер пакетін қабылдауын сұрап, Канада үшін заң шығару үшін британ парламентіне берілген соңғы өкілеттіктерді тоқтатып, конституциялық түзетулер үшін толыққанды канадтық процесс құруды өтінді. Қаулыда Канада туралы заңның мәтіні, сондай-ақ 1982 жылғы Конституция туралы заңның мәтіні көрсетілген. 1982 жылғы 17 сәуірде Королева Оттавадағы Парламент төбесінде 1982 жылғы Конституция заңын күшіне енгізген Жарлыққа қол қойды, осылайша Канада Конституциясын патриоттық деп таныды. Бұрын конституцияның негізгі бөліктері тек британ парламенті қабылдаған акт ретінде ғана болған, бірақ Вестминстердің статутының шарттары бойынша оны Канаданың келісімісіз өзгертуге болмайды. Канада толық егемендікті тәуелсіз ел ретінде орнатты, королеваның Канада монархы ретінде британ монархы немесе басқа да одақтастық мемлекеттерінің монархы ретінде атқаратын рөлі бөлек. Конституцияға түзетулер енгізуден басқа, 1982 жылғы Конституция туралы заң Канаданың Құқықтар және бостандықтар туралы жарғысын қабылдады. Хартия - бұл конституциялық негізделген құқық туралы жарлық, ол бұрынғы Канадалық құқық туралы жарлықтан айырмашылығы, федералды үкіметке де, провинциялық үкіметтерге де қолданылады. Конституцияны патриаттандыру Трюдоның премьер-министр ретінде соңғы маңызды әрекеті болды; ол 1984 жылы отставкаға кетті. 1985 жылы 23 маусымда Атлант мұхитының үстінде Air India 182 рейсі бомба жарылып, жойылған; борттағы 329 адам қаза тапты, олардың 280-і Канада азаматтары болды. "Авиа Индия" әуе компаниясына жасалған шабуыл Канада тарихындағы ең үлкен қастандық болып саналады. Брайан Малроунидің прогрессивті консервативті (ПК) үкіметі Квебектің 1982 жылғы Конституция туралы заңға қолдау көрсетуін және батыстық шеттелуді тоқтату үшін күш-жігерін сарп етті. 1987 жылы провинциялық және федералды үкіметтер арасында Квебекке оңды конституциялық өзгерістерді іздеу үшін Мич-Лейк келісімінің келіссөздері басталды. Мич көлі келісімінің сәтсіздігі Квебек блогының сепаратистік партиясының құрылуына әкелді. Премьер-министр Малронидің конституциялық реформасы Шарлоттаун келісімінің сәтсіздігімен аяқталды, ол Квебекті "өзгеше қоғам" ретінде таныды, бірақ 1992 жылы тар маржамен қабылданбады. Брайан Малроунидің басқаруымен АҚШ-пен қарым-қатынас тығыздай бастады. 1986 жылы Канада мен АҚШ қышқыл жаңбырды азайту үшін "Қышқыл жаңбыр туралы келісімге" қол қойды. 1989 жылы федералды үкімет АҚШ-пен еркін сауда туралы келісімді қабылдады, бірақ Канада халқының АҚШ-пен тығыз интеграцияның экономикалық және мәдени әсерлеріне алаңдаушылығы бар еді. 1990 жылдың 11 шілдесінде Канесатаккедегі мохаук халқы мен Квебек штатының Ока қаласындағы мохаук халқы арасында жер таласы басталды. Бұл дау 20-ғасырдың аяғында алғашқы халықтар мен Канада үкіметі арасындағы көпшілікке танымал болған көптеген жанжалдардың алғашқысы болды. 1990 жылдың тамызында Канада Ирактың Кувейтке басып кіруін айыптайтын алғашқы елдердің бірі болды және ол АҚШ бастаған коалицияға қосылуға келісті. Канада эсминецтерді, кейіннен CF 18 Hornet эскадрильясын көмекші персоналмен, сондай-ақ жарақат алғандарды емдеу үшін далалық аурухананы орналастырды. 1993 жылы Малрони премьер-министр лауазымынан кеткеннен кейін Ким Кэмпбелл қызметке кірісіп, Канаданың алғашқы әйел премьер-министрі болды. Кемпбелл бірнеше ай ғана билікте болды: 1993 жылғы сайлауда прогрессивті консервативті партияның үкіметтен екі орынға құлдырауы байқалды, ал Квебектегі егемендікті Bloc Québécois ресми оппозицияға айналды. Премьер-министр Жан Кристиан либералды партиядан 1993 жылдың қарашасында көпшілік үкіметпен билікке келді және 1997 және 2000 жылдардағы сайлауларда көпшілікпен қайта сайланды. 1995 жылы Квебек үкіметі егемендік туралы екінші референдум өткізді, ол 50,6% -дан 49,4% -ға дейін қабылданбады. 1998 жылы Канаданың Жоғарғы соты провинцияның біржақты бөлінуін конституцияға қайшы деп тапты, ал Парламент келіссөздер арқылы бөлінудің шарттарын сипаттайтын Ашықтық заңын қабылдады. Канада 2005 жылы Азаматтық неке туралы заң қабылдап, бүкіл елде бір жынысты некелерді заңдастырған әлемдегі төртінші ел және Америкадағы алғашқы ел болды. 2003 жылдан бастап сот шешімдері он провинцияның сегізінде және үш аумақтың бірінде бір жынысты некелерді заңдастырды. Заң қабылданғанға дейін осы аймақтарда бір жынысты 3000-нан астам жұптар неке құрған. Канадалық Альянс пен ПК партиясы 2003 жылы консервативті партияға бірігіп, консервативті дауыстың 13 жылдық бөлінуіне аяқ болды. Партия 2006 және 2008 жылғы федералды сайлауларда Стивен Харпер басшылығымен екі рет азшылық үкімет ретінде сайланды. Харпер басшылығымен Канада мен АҚШ Канада-АҚШ шекарасындағы қауіпсіздікті күшейту үшін штат және провинциялық агенттіктерді интеграциялауды жалғастырды. 2002 жылдан 2011 жылға дейін Канада АҚШ-тың тұрақтандыру күштерінің және НАТО басқаратын Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштерінің құрамында Ауғанстан соғысына қатысты. 2010 жылдың шілдесінде федералды үкімет 65 F 35 истребительін сатып алуға миллиард долларлық ең ірі әскери сатып алу туралы хабарлады. Канада F 35-тің дамуына көмектескен бірнеше елдің бірі және бағдарламаға миллион доллардан астам инвестиция салған. 2008 жылы Канада үкіметі Канаданың түпкілікті халықтарына интернат мектеп жүйесі және оның салдары үшін ресми түрде кешірім сұрады. Үкімет сол жылы интернат мектеп жүйесінің салдары мен болашақтағы дамуға қажетті келісімге жету үшін Канаданың Ақиқат және келісім комиссиясын құрды. Ол 2015 жылы "әрекетке шақыру" есебін ұсынды. 2015 жылдың 19 қазанында Стивен Харпердің консерваторлары жаңадан жанданған либералдық партиядан жеңіліске ұшырады, ол 2011 жылғы сайлауларда үшінші партия деңгейіне төмендеген еді. Көпмәдениеттілік (мәдени және этникалық әртүрлілік) соңғы онжылдықтарда баса назар аударылды. Амброуз және Мудде мынадай қорытындыға келді: "Канаданың бірегей көпмәдениеттілік саясаты - бұл селективті иммиграция, жан-жақты интеграция және осы саясаттарға наразылықты күшпен басудың үйлесімі. Осы бірегей саясаттар жиынтығы көпмәдениеттілікке қарсы оппозицияның салыстырмалы түрде төмен деңгейіне әкелді". 2020 жылдың қаңтарынан 2022 жылдың мамырына дейін Канада COVID-19 пандемиясының күшті әсеріне ұшырады, ол елде 40 000-нан астам өлімге әкелді, бұл Солтүстік Америкадағы үшінші ең жоғары өлім көрсеткіші (АҚШ және Мексикадан кейін).

In 1981, the Canadian House of Commons and Senate passed a resolution requesting that the British Parliament enact a package of constitutional amendments which would end the last powers of the British Parliament to legislate for Canada and would create an entirely Canadian process for constitutional amendments. The resolution set out the text of the proposed Canada Act, which also included the text of the Constitution Act, 1982. The British Parliament duly passed the Canada Act 1982, the Queen granting Royal Assent on March 29, 1982, 115 years to the day since Queen Victoria granted Royal Assent to the Constitution Act, 1867. On April 17, 1982, the Queen signed the Proclamation on the grounds of Parliament Hill in Ottawa bringing the Constitution Act, 1982 into force, thus patriating the Constitution of Canada. Previously, the main portions of the constitution had existed only as an act passed of the British parliament, though under the terms of the Statute of Westminster, it could not be altered without Canadian consent. Canada had established complete sovereignty as an independent country, with the Queen's role as monarch of Canada separate from her role as the British monarch or the monarch of any of the other Commonwealth realms. In addition to the enactment of a constitutional amending formula, the Constitution Act, 1982 enacted the Canadian Charter of Rights and Freedoms. The Charter is a constitutionally entrenched bill of rights which applies to both the federal government and the provincial governments, unlike the earlier Canadian Bill of Rights. The patriation of the constitution was Trudeau's last major act as Prime Minister; he resigned in 1984. On June 23, 1985, Air India Flight 182 was destroyed above the Atlantic Ocean by a bomb on board exploding; all 329 on board were killed, of whom 280 were Canadian citizens. The Air India attack is the largest mass murder in Canadian history. The Progressive Conservative (PC) government of Brian Mulroney began efforts to gain Quebec's support for the Constitution Act, 1982 and end western alienation. In 1987, the Meech Lake Accord talks began between the provincial and federal governments, seeking constitutional changes favourable to Quebec. The failure of the Meech Lake Accord resulted in the formation of a separatist party, Bloc Québécois. The constitutional reform process under Prime Minister Mulroney culminated in the failure of the Charlottetown Accord which would have recognized Quebec as a "distinct society" but was rejected in 1992 by a narrow margin. Under Brian Mulroney, relations with the United States began to grow more closely integrated. In 1986, Canada and the U. S. signed the "Acid Rain Treaty" to reduce acid rain. In 1989, the federal government adopted the Free Trade Agreement with the United States despite significant animosity from the Canadian public who were concerned about the economic and cultural impacts of close integration with the United States. On July 11, 1990, the Oka Crisis land dispute began between the Mohawk people of Kanesatake and the adjoining town of Oka, Quebec. The dispute was the first of a number of well publicized conflicts between First Nations and the Canadian government in the late 20th century. In August 1990, Canada was one of the first nations to condemn Iraq's invasion of Kuwait, and it quickly agreed to join the U. S. led coalition. Canada deployed destroyers and later a CF 18 Hornet squadron with support personnel, as well as a field hospital to deal with casualties. Following Mulroney's resignation as prime minister in 1993, Kim Campbell took office and became Canada's first female prime minister. Campbell remained in office for only a few months: the 1993 election saw the collapse of the Progressive Conservative Party from government to two seats, while the Quebec based sovereigntist Bloc Québécois became the official opposition. Prime Minister Jean Chrétien of the Liberals took office in November 1993 with a majority government and was re elected with further majorities during the 1997 and 2000 elections. In 1995, the government of Quebec held a second referendum on sovereignty that was rejected by a margin of 50.6% to 49.4%. In 1998, the Canadian Supreme Court ruled unilateral secession by a province to be unconstitutional, and Parliament passed the Clarity Act outlining the terms of a negotiated departure. Canada became the fourth country in the world and the first country in the Americas to legalize same sex marriage nationwide with the enactment of the Civil Marriage Act in 2005. Court decisions, starting in 2003, had already legalized same sex marriage in eight out of ten provinces and one of three territories. Before the passage of the act, more than 3,000 same sex couples had married in these areas. The Canadian Alliance and PC Party merged into the Conservative Party of Canada in 2003, ending a 13 year division of the conservative vote. The party was elected twice as a minority government under the leadership of Stephen Harper in the 2006 federal election and 2008 federal election. Under Harper, Canada and the United States continued to integrate state and provincial agencies to strengthen security along the Canada–United States border through the Western Hemisphere Travel Initiative. From 2002 to 2011, Canada was involved in the Afghanistan War as part of the U. S. stabilization force and the NATO commanded International Security Assistance Force. In July 2010, the largest purchase in Canadian military history, totalling billion for the acquisition of 65 F 35 fighters, was announced by the federal government. Canada is one of several nations that assisted in the development of the F 35 and has invested over in the program. In 2008, the Government of Canada formally apologized to the indigenous peoples of Canada for the residential school system and the damage it caused. The government set up the Truth and Reconciliation Commission of Canada that year to document the damage caused by the residential school system and the reconciliation needed to proceed into the future. It provided a "call to action" report in 2015. On October 19, 2015, Stephen Harper's Conservatives were defeated by a newly resurgent Liberal party under the leadership of Justin Trudeau and which had been reduced to third party status in the 2011 elections. Multiculturalism (cultural and ethnic diversity) has been emphasized in recent decades. Ambrose and Mudde conclude that: "Canada's unique multiculturalism policy which is based on a combination of selective immigration, comprehensive integration, and strong state repression of dissent on these policies. This unique blend of policies has led to a relatively low level of opposition to multiculturalism". From January 2020 to May 2022, Canada was greatly impacted by COVID 19 pandemic, which caused over 40,000 deaths in the country, the third highest mortality toll in North America (behind the United States and Mexico).