Кіріспе

Квебек провинциясында негізінен қолданылатын француз диалектісі. Квебек француз тілі (fʁɑ̃sɛ kebekwa), сондай-ақ квебек тілі деп те аталады, Канадада қолданылатын француз тілінің басым түрі. Бұл Квебек провинциясының мемлекеттік тілі, күнделікті қарым-қатынаста, білім беруде, бұқаралық ақпарат құралдарында және үкіметте қолданылады. Канадалық француз тілі – Канадада қолданылатын француз тілінің барлық түрлерін, соның ішінде квебек тілін сипаттау үшін қолданылатын жалпы термин. Бұрын бұл термин тек квебек тіліне және Онтарио мен Батыс Канадада қолданылатын оған жақын диалекттерге қатысты қолданылған. Бұл, Гаспе түбегі сияқты Квебектің шығыс аймақтарында, Нью-Брансуикте және Атлантикалық Канаданың басқа бөліктерінде қолданылатын акад француз тілінен, сондай-ақ Прерия провинцияларында кездесетін метис француз тілінен ерекшеленеді. "Жоуал" термині көбінесе квебек жұмысшы табының француз тілін (егер ол базилекті деп есептелсе) сипаттау үшін қолданылады. Әсіресе жоуал, Ескі Режим кезінде нормандық көші-қонға байланысты күшті нормандық ықпалға ие (олар нағыз католиктер деп есептелді және жаңа әлемге үлгілі француз қоныс салушылары ретінде көшіп кетуге рұқсат алды). Мысалы, "placoter" сөзі шашырау немесе әңгімелеу мағынасын береді, ол нормандық француз тіліндегі "clapoter" сөзінен шыққан, оның да мағынасы осылай. Акад француз тіліндегі оған баламасы – "Чиак".

Тарих

Квебек француз тілінің бастаулары 17 және 18 ғасырлардағы жаңа заман француз тілінің аймақтық түрлерінде (диалектілерінде), сондай-ақ классикалық француз тілі деп белгілі, және француз отарлаушылары Жаңа Францияға әкелген басқа да langues d'oïl (оның ішінде Пойтевин диалектісі, Сент-Энже диалектісі және Норман диалектісі) тілдеріне саяды. Квебек француз тілі осы тілдік негізден дамып, кейіннен келесі факторлардың (тарихи кезеңдерге сәйкес реттелген) ықпалына түсті немесе Париж мен Францияның басқа да қалалық орталықтарынан койнэ – ортақ тіл ретінде импортталды.

Жаңа Франция

17-18 ғасырлардағы Франция тілінен өзгеше, Жаңа Франциядағы француз тілі біркелкі болған. Ол сондай-ақ сөздерді қарызға алу және импорттауды бастады (қарыз сөздерге қараңыз), әсіресе Квебек, Канада және Хохелага сияқты жер аттарын, сондай-ақ алғашқы халықтардың тілдерінен атока (қуражай) және ачиган (ірі ауызды шапан) сияқты флора мен фаунаны сипаттау сөздерін қабылдады. Өзендер мен мұхиттың негізгі көлік жолдары ретіндегі маңыздылығы Квебек француз тіліне өз іздерін қалдырды. Еуропалық француз тілінің нұсқалары көлік құралына кіру және шығу үшін *монтер* және *десендр* етістіктерін қолданады (әдеби мағынасында, "атқа міну" және "аттан түсу", мысалы, атқа немесе каретаға мінгендей), ал Квебек нұсқасы бейресми тілде *эмбаркер* және *дебаркер* сөздерін қолдануға бейім, бұл Квебектің теңізшілік мұрасының нәтижесі.

Британдық билік

1760 жылы британдық үкімет орнаған кезде, Канададағы француз тілі Еуропадан оқшауланды. Бұл оның ескіше айтылуын сақтауына себеп болды, мысалы, "moé" дегені "moi" орнына қолданылды, сондай-ақ Францияда кейіннен қолданыстан шығып қалған тіркестер де сақталды. 1774 жылы Квебек заңы француз қоныс аударғандарын британдық теңдестігінде француз заңдарына, рим-католик дініне және француз тіліне құқықтармен қамтамасыз етті. Бұл оларды оңтүстіктегі ағылшын тілді колониялар американдық революцияға қарсы көтеріліс жасауға дайын тұрған кезде басып тыныштандыру мақсатында жасалды.

XIX ғасырдың аяғы

1867 жылы Канада Конфедерациясы құрылғаннан кейін Квебек индустриялануға кірісті, бұл қалалардың өсуіне және француз бен ағылшын тілдес халық арасында байланыстың күшеюіне әкелді. Квебектегі, әсіресе Канаданың қалған бөліктерімен және АҚШ-пен жасалған бизнес ағылшын тілінде жүргізілді. Сонымен қатар, Канада федералды үкіметімен және оның ішіндегі хабарласулар көбінесе ағылшын тілінде болды. Осы кезеңде Ұлыбританиядан, әсіресе Монреальге иммиграция күрт өсті, ол коммерциялық өмірі жағынан ағылшын тілді қалаға ұқсады, бірақ басым бөлігі франкофонды халықтан тұрды. Осының салдарынан Квебек француз тілі үкімет, заң, өндіріс, бизнес және сауда салаларындағы лексикалық жетіспеушіліктерді толықтыру үшін канадалық және американдық ағылшын тілінен сөздер қарыздана бастады. Көптеген франкофондар жұмыс іздеу үшін АҚШ-қа барып, Жаңа Англия мақта фабрикаларындағы және солтүстік ағаш өңдеу лагерлеріндегі тәжірибелерінен әкелген жаңа сөздермен оралды.

ХХ ғасырдан 1959 жылға дейін

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Квебек халқының көпшілігі алғаш рет қалалық жерлерде тұруға көшті. Осы кезеңнен бастап 1959 жылы Морис Дюплессис қайтыс болғанға дейінгі аралықта провинцияда кең ауқымды жаңарулар орын алды. Осы жылдары Канадада еуропалық акцентпен француз тілінде радио және телеарналар жұмыс істеуін бастады. Квебек француз тілі бұл кезде көптеген ағылшын тіліндегі тауар белгілерін қабылдаса да, Квебектің алғашқы қазіргі заманғы терминологиялық жұмыстары Канаданың ұлттық спортының бірі – (мұз) хоккейге қатысты француз тіліндегі сөздіктерді жасады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде француз және ағылшын тілдері ана тілі емес, көптеген аллофон иммигранттар келді, олардың көпшілігі ағылшын тіліне бейімделді.

1959 жылдан 1982 жылға дейін

Тыныш революциядан бастап Француз тілінің Хартиясы қабылдалғанға дейін Квебекте француз тілінің жұмысшы табына тән нұсқалары бекітіліп, сауатты және жоғары білім алған франкофондардың саны артты. Француз тілінің мәртебесіне қатысты заңдар федералды және провинциялық деңгейлерде қабылданды. «Office québécois de la langue française» тілдік жоспарлауда маңызды қолдау ролін атқару үшін құрылды. Онтариода 1960 жылдары алғашқы француз тіліндегі мемлекеттік орта мектептер салынды, бірақ бұл қарсылықтарсыз болған жоқ. Батыс Ниписсинг, Пенетангуишен және Виндзор қалалары әрқайсысы өздерінің мектеп дағдарысын бастан өткерді.

Стандарттау

Квебек француз тілі жүйелі және стандартты тіл болғанымен, оның объективті нормасы жоқ, себебі оны құруға міндеттелген ұйым, Office québécois de la langue française, Квебек француз тілін объективті түрде стандарттау әлемдегі басқа француз тілді қауымдармен өзара түсіністікті азайтуға алып келеді деп санайды, бұл квебектерді тілдік тұрғыдан оқшаулап, Америкада француз тілінің жойылуына себеп болуы мүмкін. Бұл мемлекеттік мекеме 1960 жылдан бері көптеген сөздіктер мен терминологиялық нұсқаулар жариялады, осы арқылы көптеген канадалықтарға (canadianismes de bon aloi) немесе одан да көп квебецизмдерге (Канадаға немесе Квебекке тән француз сөздері) мүмкіндік берді, олар Солтүстік Американың ерекше жағдайларын сипаттайды. Сонымен қатар, технологиялық дамуды сипаттау үшін морфологиялық тұрғыдан дұрыс жасалған жаңа сөздерді де құрады. Кейбір квебектердің өзі Квебек француз тілінің ерекшеліктерін теріс қабылдайды және өз тілдерін метрополиялық француз тілінің нормасына бейімдеуге ұмтылады. Осы себепті Квебек француз тілі мен метрополиялық француз тілі арасындағы көптеген айырмашылықтар "бейресми" немесе "әдеби емес" деп белгіленеді.

Еуропалық француз тілімен байланысы

Тарихи тұрғыдан алғанда, Квебек француз тіліне ең жақын туыс – 17-18 ғасырлардағы Париж койнэсі. Квебек француз тілінің ресми түрі Франция француз тілінің орфографиясы мен грамматикасын, шамалы ерекшеліктерден басқа, толығымен қолданады және орташа дәрежеде лексикалық айырмашылықтарды көрсетеді. Тіл бейресмиленген сайын грамматика мен лексикадағы айырмашылықтар көбірек байқалады. Фонетикалық айырмашылықтар да формалдылық артаған сайын азаяды, бірақ Квебек және еуропалық акценттерді барлық стильде оңай ажыратуға болады. Уақыт өте келе, еуропалық француз тілі Квебек француз тіліне күшті әсер етті. Дәстүрлі түрде бейресми Квебек француз тілін және ресми еуропалық француз тілін ерекшелендіретін фонеологиялық ерекшеліктер біртіндеп әртүрлі әлеуметтік-тілдік мәртебеге ие болды, сондықтан Квебек француз тілінің кейбір белгілері квебектер тарапынан бейтарап немесе жағымды деп қабылданады, ал басқалары жағымсыз деп есептеледі.

Түсініктер

1960 және 1970 жылдарда жүргізілген әлеуметтік-тілдік зерттеулер квебек тұрғындарының еуропалық француз тілінде сөйлейтін адамдарды, көптеген жағымды қасиеттері бойынша – күтілетін интеллектуалдық деңгей, білім, амбиция, мейірімділік және дене күші сияқты – квебек француз тілінде сөйлейтін адамдардан жоғары бағалайтынын көрсетті. Зерттеушілер еуропалықтарға деген мейірімділік бағасының жоғары болуына таң қалды, себебі төмен мәртебелі тілдік нұсқалардың сақталуын түсіндіру үшін жиі айтылатын себептердің бірі – өзінің тілдік тобының мүшелерімен әлеуметтік ынтымақтастық еді. Франсуа Лабелл сол кездегі Office québécois de la langue française мекемесінің "француз тілін мүмкіндігінше стандарттауға" бағытталған күш-жігерін атап көрсетеді. Остигуй мен Тосиньянт бүгінгі квебек тұрғындарының өздерінің француз тілінің нұсқасына қатысты 1970 жылдардағыдай теріс көзқарасқа ие болатынына күмән келтіреді. Олардың пікірінше, теріс әлеуметтік көзқарастар еуропалық француз тіліне қатысты квебек француз тілінің белгілі бір ерекшеліктеріне, әсіресе квебек француз тілінің бейресми нұсқасының кейбір ерекшеліктеріне шоғырланған. Квебек тұрғындары еліктеген кезде еуропалық француз тілінің кейбір ерекшеліктері тіпті теріс бағаланады.

Типографиялық

Квебек француз тілінде еуропалық француз тілінен кейбір типографиялық айырмашылықтар бар. Мысалы, Квебек француз тілінде нүкте-құртқа, айқайлау белгісі немесе сұрақ белгісінен бұрын толық үзілмейтін бос орын қолданылмайды. Оның орнына, жұқа кеңістік (Le Ramat de la typographie бойынша, әдетте, бір эмнің төрттен біріндей өлшенеді) қолданылады.

Ресми тіл

Францияда 1990 жылдары көп назар аударған грамматикалық айырмашылық – бұл дәстүрлі түрде әйелдік түрі болмаған көптеген мамандықтардың әйелдік түрінің пайда болуы. Квебекте адам "зерттеуші" деп жазғанда көбінесе une chercheuse немесе une chercheure деп жазады, ал Францияда un chercheur және соңғы кезде un chercheur және une chercheuse қолданылады. "Сияқты" әйелдік формалары Францияда "Ұлттық білім институты" сияқты мекемелер тарапынан әлі де қатты сынға ұшырайды, бірақ Канада мен Швейцарияда кеңінен қолданылады. Басқа да, сирек кездесетін орфографиялық айырмашылықтар бар. Мысалы, Office québécois de la langue française бұрын француз тілінде тофу деген сөзді тофу деп жазуды ұсынған. Бұл ұсыныс 2013 жылы күшін жойды. Грамматикада "инуит" деген сөз француз тілінде өзгермейді, бірақ Квебектегі ресми ұсыныстарға сәйкес, әйелдік және көпше түрі бар.

Бейресми тіл

Квебектің ресми емес сөйленетін француз тілі мен ресми тіл арасындағы грамматикалық айырмашылықтар көптеп кездеседі. Олардың кейбіреулері, мысалы, теріс түйіршік ne-нің жіберілуі, стандартты еуропалық француз тілін сөйлейтіндердің бейресми тілінде де кездеседі, ал басқа ерекшеліктер, мысалы, сұрақ түйіршігі tu-дың қолданылуы, Квебекке немесе Канада француз тіліне ғана тән немесе еуропалық француз тілінің стандартты емес диалекттерімен шектелген.

Ағылшын тіліндегі сөздерді қолдану

Квебекті еуропалық француз тілінен ерекшелейтін маңызды әлеуметтанулық ерекшелік – ағылшын тілінен, әсіресе ресми емес тілде қарыз сөздердің салыстырмалы түрде көп болуы, бірақ бұл пікір көбінесе асыра сілтеніп айтылады. Квебек тұрғындары формальды жағдайларда ағылшын тілінен алынған сөздерді пайдалануға еуропалық франкофондарға қарағанда көбірек қарсылық көрсетеді, себебі ағылшын тілінің олардың тіліне тигізетін әсері Канада қоғамында ағылшын тілділердің тарихи үстемдігін көрсетеді. Кажоле Лаганиер мен Мартельдің мәліметінше, Квебек француз тіліндегі 4216 «ағылшын тілінен алынған сынға ұшыраған сөз» анықталды, олардың 93%-ы «өте сирек қолданылады» және 60%-ы қолданыстан шығып кеткен. Бұған қарамастан, Квебек француз тіліндегі ағылшын тілінен алынған сөздердің кең таралғаны жиі асыра бағаланады. Еуропалық француз тілінде жиі қолданылатын көптеген ағылшын тілінен алынған сөздер Квебек тұрғындары тарапынан көбінесе қолданылмайды. Мысалы, «shopping», «parking», «escalator», «ticket», «email» және «week end» сияқты сөздер Еуропада кеңінен қолданылса, Квебек олардың француз тіліндегі баламаларын – «magasinage», «stationnement», «escalier roulant», «billet», «courriel» және «fin de semaine» – артық көреді. Осылайша, Квебек француз тілінде ағылшын тілінен алынған сөздердің шамадан тыс қолданылуы туралы пікір, ішінара, қолданылатын ағылшын тілінен алынған сөздердің өзгеше болуымен байланысты болуы мүмкін, сондықтан еуропалық тіл білушілер оларды оңайырақ байқайды. Көптеген ағылшын тілінен алынған сөздермен сөйлейтін француз тіліне «nocat=true» деп тұсаукесерлікпен қарайды. Шанталь Бушардың сөзіне сүйенсек, «Квебекте сөйленген тіл 1850 мен 1960 жылдар аралығында ағылшын тілінен қарыз сөздерді біртіндеп жинақтағанмен, ол 1940 және 1960 жылдар аралығында осы тіл туралы өте теріс пікірлерді құптауға жеткіліксіз өзгерген жоқ. Керісінше, 19 ғасырдың соңынан бері көптеген франкофондардың әлеуметтік жағдайы нашарлауынан осы жағымсыз қабылдаудың түпкі себебін іздеу керек».

Жергілікті тілдерден алынған сөздер

Ouaouaron, канадалық француз тіліндегі бұл сөз, Солтүстік Америкаға тән бақалар түрі, ирокез тілінен шыққан. Марингуин, шыбырлаушы жәндіктерді атау үшін қолданылатын сөз де, Бразилияның солтүстік жағалауындағы аборигендер сөйлеген тупи-гуарани тілінен бастау алады. Алғашқы француз отарлаушыларының 1600 жылдардың соңында Оңтүстік Америкадан келген саяхатшылармен араласқаннан кейін бұл сөзді қабылдағандығы болжанып тұр.

Әлеуметтік-лингвистика

Твиттерде Квебек сепаратистік партиясы Bloc Québécois-тің қолдаушылары француз саяси тіліндегі хэштегтерге тән синтаксистік үлгіге сай хэштегтерді пайдаланды, оның орнына ұқсас саяси көзқарастарды ұстанатын басқа канадалық партиялардың көп қолданатын хэштегтерін қабылдамады.

Фоналогия

Квебек француз тілі, Бельгия француз тілі, Оңтүстік француз тілі және Метрополиялық француз тілінің фонетикалық салыстырулары үшін француз тілінің фонетикасын қараңыз.

Таңдалған фонологиялық белгілердің әлеуметтік-тілдік мәртебесі

Бұл мысалдар толық емес, бірақ еуропалық француз тілінің Квебек француз тілінің айтылуына және жеке фонетикалық айнымалылардың ие бола алатын әлеуметтік-тілдік мәртебелерінің ауқымына тигізген күрделі әсерін көрсетеді. Квебектің айтылуының ең берік белгілері, тіпті ең ресми стильдерде олардың болмауы, сөйлеушінің шетелдік шығу тегінің көрсеткіші деп есептеледі. Мысалы, [t] және [d] дыбыстарының [ts] және [dz] дыбыстарына айналуы (аффрикация), [i], [y] және [e] дыбыстарының алдында (Квебек француз тілінің бұл ерекшелігі ән айту кезінде кейде сақталады). Тиісті фонетикалық контексте [i], [y] және [e] дыбыстарының Квебекке тән жұмсақ айтылуы барлық стильдерде кездеседі, тіпті сонда да олардың қолданылуы басым. Күткен жұмсақ дыбыстардың орнына шиеленіс дыбыстарын қолдану "педантикалық" деп қабылдануы мүмкін. Квебек тіліндегі мұрындық дауыстылар [ɑ̃], [ɔ̃], [ɛ̃] және париждік [ɑ̃] (дәстүрлі түрде [ɑ̃] деп айтылады), [ɔ̃] (дәстүрлі түрде [ɔ̃] деп айтылады), [ɛ̃] (дәстүрлі түрде [ɛ̃] деп айтылады) сәйкес келетін нұсқаларына ерекше жағымсыз әлеуметтік-тілдік бағалауға жатпайды және көптеген, соның ішінде білімді сөйлеушілер оларды барлық жағдайларда қолданады. Дегенмен, париждік нұсқалар кейде ресми сөйлеуде бірнеше сөйлеушілер арасында, әсіресе бала кезінде мультфильмдерді жиі көретін сөйлеушілер арасында кездеседі, себебі дубляж оларға әсер еткен және ол Квебек акценті ретінде қарастырылмайды. Кейбір сөйлеушілер оларды Radio Canada-да қолданады, бірақ олар ешқашан "brin brun" бірігуін пайдаланбайды (Бұл талқылау басым етістіктерге қатысты. Әлеуметтік мәртебесіне байланысты емес себептермен, еуропалық нұсқаларға жақын кейбір дыбыстар басатын емес буындарда жиі кездеседі). "Gâteau" сияқты сөздерде [o] орнына [ɔ] дыбысын айту бейресми сөйлеуде басым, және Остигуй мен Тосигнанттың айтуынша, бейресми жағдайларда теріс қабылдануы мүмкін емес. Алайда, социолингвистикалық зерттеулер бұл стандартты кең таралған кезде ресми сөйлеуде емес екенін көрсетті. Дегенмен, көптеген сөйлеушілер оны барлық жағдайларда жүйелі түрде қолданады, ал Остигуй мен Тосигнант мұндай сөйлеушілер білімді емес деп болжайды. Үшінші дауысты [ø], жиі болмаса да, пайда болатынын және соңғы онжылдықта осы санаттағы сөздер үшін жаңа еуропалық стандарт ретінде пайда болған дауысты екенін атап өту керек. Остигуй мен Тосигнанттың айтуынша, бұл айтылу "әсте" деп саналады, ал Дюма бұл айтылуды қолданатын сөйлеушілер "снобизммен айыпталу қаупі бар" деп жазады. "Chat" сияқты сөздердің екі айтылуына мүлдем ұқсас қарастырулар қолданылады, олар [ʃa] немесе [ʃat] деп айтылуы мүмкін. "Fête" сияқты сөздердің дифтонгикалық нұсқалары (мысалы, [fɛɪ̯t] орнына) ресми сөйлеуде сирек қолданылады. Олар айқын және кеңінен стигматизацияланды және 1959 және 1969 жылдардағы ресми Квебек білім беру оқу бағдарламаларына сәйкес оқушылардың "стандартты" айтылу әдеттерінің қатарында болды. Алайда, бейресми сөйлеуде көптеген сөйлеушілер белгілі бір дәрежеде мұндай формаларды қолданады, бірақ олар теріс қарастырылады және білімсіз сөйлеушілер арасында жиі кездеседі. Дегенмен, көптеген квебек мұғалімдері дифтонгизацияны қолданады. "Poil" (Франциядағыдай, сондай-ақ [pwa]), "avoine", "(ils) reçoivent", "noirci" және т.б. сияқты сөздердің дәстүрлі айтылуы және "moi" (қазір әдетте [mwa], Франциядағыдай; бұл санат "moi", "toi" және "(je) bois", "(on) reçoit" сияқты етістік формаларынан тұрады, бірақ тек [tɔ] айтылуы бар "québécois" және "toit" сөздерін қоспағанда) көптеген сөйлеушілер енді қолданбайды және ресми сөйлеуде жоқ. Олар көптен бері айыпталып келеді. Екінші жағынан, 1987 жылы жазған хатында ол "poil" тобындағы сөздерді "ең көп таралған айтылу" деп санайды. Кейінгі онжылдықта Квебек француз тіліне әсер еткен ең таңғажайып өзгерістердің бірі - альвеолярлық [r] дыбысының увулярлық [ʁ] дыбысымен ауыстырылуы, ол бастапқыда Солтүстік Франциядан шыққан және париждік увулярлық [ʁ] дыбысына дыбыстық жағынан ұқсас. Тарихи тұрғыдан алғанда, альвеолярлық [r] батыс Квебекте, соның ішінде Монреальда басым болған, ал увулярлық [ʁ] шығыс Квебекте, соның ішінде Квебек қаласында, Трои-Ривьерлерге жақын жерде изоглоспен бөлінген. (Дәл айтқанда, изоглосс Ямачише арқылы өтіп, одан кейін Америка шекарасына жақын Шербрук пен Ла Патри аралығында өтеді. Тек бірнеше ерекшелікпен, альвеолярлық түр Канадада Квебектен тыс жерлерде басым.) Элокуция мұғалімдері мен дін қызметкерлері дәстүрлі түрде триллдік [r] дыбысын қолдады, ол Монреальда 1950 жылға дейін жалпыға бірдей болды және оң бағаланды. Алайда, 1930 жылдары Ұлы депрессиядан басталған шығыс Квебектен жаппай көші-қон, Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан сарбаздардың қатысуы, соғыстан кейін Еуропаға саяхаттау және әсіресе радиода, кейін теледидарда увулярлық [ʁ] дыбысын қолдану, бұл қабылдауды жылдам өзгертіп, увулярлық [ʁ] дыбысының таралуына ықпал етті. Триллдік [r] дыбысы қазірдің өзінде жылдам жойылуда. Остигуй мен Тосигнанттың айтуынша, бұл өзгеріс бір буын ішінде болды. Париждік увулярлық [ʁ] дыбысы да Квебекте кездеседі, және оның қолданылуы әлеуметтік-экономикалық жағдаймен оң корреляцияда.