Кіріспе

Ричард Хофстадтер (6 тамыз 1916 – 24 қазан 1970) – 20-ғасырдың ортасындағы американдық тарихшы және қоғамдық зиялы. Хофстадтер Колумбия университетінде Америка тарихының ДеВитт Клинтон профессоры болды. Тарихқа бұрынғы тарихи-материалистік көзқарасынан бас тартып, 1950-жылдары ол "консенсус тарихы" тұжырымына жақындады және кейбір жақтастары оны "соғыстан кейінгі либералдық консенсустың көрнекті тарихшысы" деп атады. Басқалары оның еңбегінде бір өлшемді қоғамды сынаудың алғашқы үлгісін көреді, себебі Хофстадтер социалистік және капиталистік модельдерді де бірдей сынға алды және қоғамдағы "консенсусты" "мүлік мен кәсіпкерліктің шеңберімен шектелген" деп бағалады.

Оның ең көп оқылатын еңбектері: «Америкалық ойдағы әлеуметтік дарвинизм, 1860–1915» (1944); «Америкалық саяси дәстүр» (1948); «Реформалар дәуірі» (1955); «Америкалық өмірдегі зияткерлікке қарсылық» (1963); және «Америкалық саясаттағы параноидтік стиль» (1964) жинағы. Ол екі рет Пулитцер сыйлығына ие болды: 1956 жылы – 1890-шы жылдардағы популизм және 20-ғасырдың басындағы прогрессивтік қозғалысты талдаған «Реформалар дәуірі» үшін; және 1964 жылы – «Америкалық өмірдегі зияткерлікке қарсылық» мәдени тарихы үшін. Ол Америка өнер және ғылым академиясының және Америка философиялық қоғамының сайланған мүшесі болды.

Ерте өмір және білім

Хофштадтер 1916 жылы Нью-Йорк штатының Буффало қаласында еврей әкесі Эмиль А. Хофштадтер мен неміс-американдық лютеран анасы Кэтрин (құрметті аты Хилл) отбасында дүниеге келді. Ол Буффалодағы Фосдик Мастен Парк орта мектебінде білім алды. Содан кейін Хофштадтер 1933 жылдан бастап Буффало университетінде философия және тарих пәндерін оқыды. Екі отбасының қарсылығына қарамастан, ол 1936 жылы Фелисе Свадосқа (ағасы Харви Свадос) үйленді. Фелисе екеуі бірнеше жазды Нью-Йорктегі Хантер Колониясында өткізді, оны олардың көп жылдық досы Маргарет Лефран басқарды; олардың бір баласы болды – Дэн. Хофштадтер епископальдық дінде тәрбиеленді, бірақ кейіннен еврей тамырларымен көбірек байланыс орнатты. Антисемитизм оған Колумбияда стипендия алуға және тартымды профессорлық қызметке ие болуға кедерлес болуы мүмкін. Buffalo Jewish Hall of Fame оны "әлемге елеулі үлес қосқан еврей буффалолықтардың" бірі ретінде тізімдеген. 1936 жылы Хофштадтер Колумбия университетінің тарих бойынша докторлық бағдарламасына қабылданды, онда оның ғылыми жетекшісі Мерл Курти екіншілік дереккөздерге негізделген интеллектуалдық, әлеуметтік және саяси тарихты қалай синтездеу керектігін көрсетті, бастапқы дереккөздердегі мұрағаттық зерттеулерге басымдық бермеді. 1938 жылы ол АҚШ Коммунистік партиясына мүше болды, бірақ көп ұзамай сталиндік партиялық тәртіп пен көрсеткіштік соттардан көңілі тоңды. 1939 жылдың тамызында Гитлер-Сталин келісімінен кейін партиядан шыққаннан кейін, ол 1948 жылғы «Америкалық саяси дәстүрде» әлі де байқалатын сыншыл солшыл көзқарасын сақтап қалды. Хофштадтер 1942 жылы докторлық диссертациясын қорғады. 1944 жылы ол «Америкалық ойдағы әлеуметтік дарвинизм, 1860–1915» атты диссертациясын жариялады. Бұл 19 ғасырдың соңындағы американдық капитализмді және оның аяусыз «жеткен жейді» экономикалық бәсекелестігін және әлеуметтік дарвиндік өзін-өзі ақтауын сынаған коммерциялық тұрғыдан сәтті (200 000 дана) туынды болды. Ирвин Г. Уайли және Роберт С. Баннистер сияқты консервативті сыншылар оның интерпретациясымен келіспеді. Кітапқа қатысты ең өткір сын Хофштадтердің зерттеуші ретіндегі нашарлығына қатысты болды: «ол қолжазбаларды, газеттерді, мұрағаттарды немесе жарияланбаған дереккөздерді зерттеуге аз немесе мүлдем уақыт жұмсаған жоқ, оның орнына негізінен екіншілік дереккөздерге сүйенді, оны жанды стилімен және кең ауқымды пәнаралық оқуларымен толықтырды, осылайша басқа тарихшыларды оқып, тапқан шашыраңқы дәлелдерге негізделген жақсы жазылған аргументтерді жасады». 1942 жылдан 1946 жылға дейін Хофштадтер Мэриленд университетінде тарихтан сабақ берді, онда ол танымал әлеуметтанушы К. Райт Миллспен жақын дос болып, социология және психология саласында кеңінен оқыды, Макс Вебер, Карл Маннхайм, Зигмунд Фрейд және Франкфурт мектебінің идеяларын сіңірді. Оның кейінгі кітаптарында жиі «статус алаңдауы» сияқты мінез-құлық ұғымдарына сілтеме жасалады.

"Консенсус тарихшысы" ретінде бағалау

1946 жылы Хофстадтер Колумбия университетінің факультетіне қосылды, ал 1959 жылы ол Аллан Невинстің орнын басып, Америка тарихының ДеВитт Клинтон профессоры болды, онда ол Ph.D. диссертацияларын басқаруда маңызды рөл атқарды. Оның өмірбаясын жазған Дэвид Браунның айтуынша, 1945 жылдан кейін Хофстадтер Чарльз А. Бердпен философиялық тұрғыдан ажырасып, оңға қарай жылжыды, «консенсус тарихшыларының» жетекшісіне айналды – бұл терминді Хофстадтер ұнатпаса да, оның Америка тарихын түсінудің жалғыз негізі экономикалық сыныптар арасындағы қақтығыс деген Бердтің идеясын қабылдамауына байланысты кеңінен қолданылды. Бұл көзқарасты кеңінен қарастырған Кристофер Лаш 1950-ші жылдардағы «консенсус тарихшыларынан» айырмашылығын, Хофстадтер бизнес мүдделері үшін таптардың консенсусын күш ретінде емес, «интеллектуалды банкроттық түрі ретінде және сонымен қатар, практикалық ойдың салауатты сезімінен емес, американдық саяси ойдың халықтық мифологиялардың үстемдігі» деп жазды. «Американың саяси дәстүрі» (1948) кітабында, саясатты солшыл сын көзқараспен қараған кезде де, Хофстадтер бизнеске жақын және бизнеске қарсы саясаткерлер арасындағы қарапайым бөліністі қабылдамады. Джефферсон, Джексон, Линкольн, Кливленд, Брайан, Уилсон және Гуверге тікелей сілтеме жасап, Хофстадтер американдық саяси дәстүрдегі консенсус туралы «ирониялық» деп қаралған мәлімдеме жасады. Ол былай деді: Саяси күрес көбінесе жаңылыстырады: негізгі партиялардағы негізгі бәсекелестердің көзқарастары әрқашан меншік пен кәсіпкерлік шеңберімен шектелген. Нақты мәселелерде қаншалықты келіспеушілік болса да, негізгі саяси дәстүрлер меншік құқығына, экономикалық индивидуализм философиясына, бәсекелестіктің құндылығына сенім білдірді; олар капиталистік мәдениеттің экономикалық игіліктерін адамның қажетті қасиеттері ретінде қабылдады. Кейін Хофстадтер редактордың сұрауы бойынша асығыс жазылған алғы сөзден бұл ескерту оны Бурстин сияқты «консенсус тарихшылары» санатына «әділетсіз» жатқызуға себеп болды деп шағымданады, ол осы идеологиялық консенсусты жетістік ретінде атап өтті, ал Хофстадтер оны өкінішпен айтты. Хофстадтер консенсус тарихшысы деген терминге өзінің наразылығын бірнеше рет білдірді және Боорстинді консенсусты шамадан тыс қолданғаны және тарихтағы маңызды қақтығыстарды елемегені үшін сынға алды. Алғы сөздің алғашқы нұсқасында ол былай деп жазды: Америка саясаты әрқашан мүдделер қақтығысы шешілген, келісілген, түзетілген арена болды. Бір кездері бұл мүдделер аймақтық болған; қазір олар сыныптық желілерге көбірек ұмтылуда; бірақ бастапқыда американдық саяси партиялар жеке аймақтарды немесе сыныптарды анық және күшті түрде білдірудің орнына, қиылысқан және сыныптық партиялар болды, олар көбінесе өз ара дау-дамай жасауға себеп болатын мүдделердің үйлесімін қамтиды. Хофстадтер Бердтің тарихты тек экономикалық мақсаттағы топтық қақтығыстар мен саясаткерлердің қаржылық мүдделерінің біріне бірі жалғасуы ретінде түсіндіруін қабылдамады. Ол АҚШ тарихының көптеген кезеңдерін, Азамат соғысынан басқа, тек жанжал желілеріндегі барлық топтар бөліскен ымыраға негізделген консенсусты ескере отырып ғана толық түсінуге болады деп ойлады. Ол Берд пен Вернон Луис Паррингтонның ұрпағын сынға алды, өйткені олар қақтығысқа тым көп мән бергендіктен, оған қарсы дәрі қажет болды. Меніңше, саяси қоғамның, егер ол арқылы қандай да бір консенсус болмаса, бір-бірімен байланыса алмайтыны анық, бірақ ешқандай қоғамның маңызды қақтығыстан айырылған толық консенсусы жоқ. Мұның бәрі пропорция мен басымдыққа байланысты, бұл тарих үшін өте маңызды. Әрине, бізде бір рет келісімге қол жеткізе алмағанымыз белгілі, бұл Азамат соғысына әкелді. Бұл консенсустың бұзылуының шектен тыс жағдайы ретінде қолданылуы мүмкін. 1948 жылы ол «Америкалық саяси дәстүр және оны жасаған адамдар» атты зерттеуді жариялады, онда 18-ден 20-ға дейінгі ғасырлардағы 12 ірі американдық саяси көшбасшылар зерттелді. Кітап сыншылардан үлкен табысқа ие болды және университеттерде миллионға жуық данасы сатылды, онда ол тарих оқулығы ретінде қолданылды; сыншылар оны «күмәнсіз, жаңа, қайта қаралатын, кейде ирониялық, қатал немесе жай ғана қиратушы емес» деп тапты. Әр тараудың тақырыбы бір парадоксті көрсетті: Томас Джефферсон – «Аристократ демократ»; Джон Кэлхун – «Бас сыныптың Марксы»; ал Франклин Рузвельт – «Патрициан оппортунист». Кітап жазу кезінде Хофстадтер әдебиет қайраткерлері мен тарихшылардың ықпалына ие болды: оған екі маңызды ықпал еткен тұлға – сыншы Эдмунд Уилсон және жазушы Ф. Скотт Фицджеральд болды. Хофстадтердің стилі соншалықты күшті және қызықты болғандықтан, профессорлар оның негізгі тұжырымдамалары қайта қаралып немесе жобаланғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы кітапты оқуға міндеттеді. 1970 жылдың 13 сәуірінде, өліміне бір жыл жетпегенде, Хофстадтер тарихшы Бернард Бейлинге, олардың екеуінің жақындағы зерттеулерін «консенсус» ретінде ғалымдар бейнелегені туралы алаңдаушылығын білдірді. Бейлиннің жауабы әлі үшінші тарап көздерімен зерттелген жоқ.

Кейінгі еңбектері

Тарихшы ретінде Хофстадтердің маңызды еңбегі саяси тарихты түсіндіру үшін әлеуметтік психологияның ұғымдарын пайдаланумен байланысты. Ол саяси дискурсты және саяси әрекеттерді қозғаушы әлеуметтік мәртебеге қатысты алаңдаушылық, зиялылыққа қарсы көзқарас, иррационалдық қорқыныш және паранойя сияқты санадан тыс мотивтерді зерттеді. Тарихшы Ллойд Гарднер: "Кейінгі эсселерінде Хофстадер америкалық империализмді лениндік тұрғысынан қарастыру мүмкіндігін нақты жоққа шығарды" деп жазды.

Ауылдық этика

"Реформа дәуірі" (1955) Американың аграризмге деген сезімтал байланысындағы шаруа идеалдарын және ферманың қаладан жоғары моральдық дәрежесін талдайды. Хофстадтер – өзі қалалық адам болса да – аграрлық этиканы "американдықтардың өзінің бастауларының тазалығына көрсеткен бір түрі құрмет" деп атап өтті; бірақ оны миф деп атау оның жалған екенін білдірмейді, себебі ол американ халқының ауылдық құндылықтарын тиімді бейнелейді, дұрыс құндылықтарды қабылдауына терең ықпал етеді, демек олардың саяси мінез-құлқына әсер етеді. Бұл мәселеде Джефферсонның және оның ізбасарларының еңбектерінің маңыздылығы басым, АҚШ-та аграрлық мифті қалыптастыру және американдық өмір мен саясатта оның маңыздылығы – мифті мәнсіз еткен ауылдық және қалалық индустриализацияға қарамастан. (1963) және (1965) американдық провинциализмді сипаттайды, 1890 жылдардағы ксенофобиялық және антисемиттік популистердің жамандық ретінде көрсеткен космополиттік қалаға қарсы зиялылықтан қорқуға ескертеді. Олар популистер мен антикоммунистік сенатор Джозеф Маккарти және Маккартизм арасындағы тікелей саяси және идеологиялық байланысты, оның заманында көрініс берген саяси паранойяны анықтайды. Хофстадтердің диссертациялық жетекшісі Мерл Курти Хофстадтердің "позициясы, оның қалалық өсіп-өнуіне байланысты, ескі тарихшылардың жұмысы олардың ауылдық өсіп-өнуімен және дәстүрлі аграрлық көзқарастарымен шартталғандай" екенін жазды.

Аңғалсыз қорқыныш

(1969) Бірінші партиялық жүйенің пайда болуын (басқа) саяси партия республиканы жою қаупінен туындаған қорқыныш ретінде сипаттайды. (1968) Бердтің тарихнамасының интеллектуалдық негіздерін және тарихи дұрыстығын жүйелі түрде талдап, сынға алады және Хофстадтердің неоконсервативтік көзқарасқа ұмтылысын аңғарды. Хофстадтер Фредерик Джексон Тернердің енді тарихқа пайдалы кеңесші бола алмайтынын, өйткені ол шекараға тым бейімділігімен және оның идеяларында көбінесе "әлдебір шындыққа бір фунт жалғандық" бар екенін айтты. Хоу мен Финннің пікірінше, Хофстадтердің мәдени түсіндіруі риторикалық тұрғыдан әдеби сыннан ("ирония", "парадокс", "аномалия"), антропологиядан ("миф", "дәстүр", "әңгіме", "фольклор") және әлеуметтік психологиядан ("проекция", "белгісіз", "өзіндік сана", "күдік", "параноидалық") ұғымдарды жиі пайдаланды. Ол олардың нақты ғылыми мағыналарын және бейресми, әсерлі мағыналарын шеберлікпен қолданды. Олардың айтуынша, оның мақсаты – "оның қазіргі уақыттағы әрекеттерге сенімді нұсқау бере алмайды деген сенімінен туындаған американдықтардың қастерлі дәстүрлері мен мифтерін жою" еді. Осылайша Хофстадтер былай деді: "Психологияны саясатқа қолдану, қауіпті болғанымен, саясаттың сезімдер мен құштарлықтарды бейнелеуге арналған арена бола алатынын бізге анық көрсетті, олар көбінесе нақты мәселелермен тікелей байланысты емес". К. Ван Вудвард Хофстадтердің "американдық өмірдің" сол, оң және орталық бөлігіндегі "ерекше, бұрмаланған, 'қызықтар' және ақымақтарға" қатысты "жеке құрметі немесе терең түсінігі" бар сияқты екенін жазды.

Саяси көзқарастар

Әйелінің ықпалымен Хофстадтер колледж кезінде Жас коммунистер лигасының мүшесі болды, ал 1938 жылдың сәуірінде АҚШ Коммунистік партиясына қосылды; ол 1939 жылы партиядан шықты. Хофстадтер қосылуға көңілі толмаған, себебі ол интеллектуалдарға таңылған догматизмді білген, оларға неге сенеді және не жазады дегенді айтқан. Ол Мәскеудегі сот процестеріне (шоу-процестерге) наразы болды, бірақ былай деп жазды: «Мен ынтасыз, бірақ міндет сезімімен қосыламын, себебі мен капитализмді ұнатпаймын және одан құтылуды қалаймын». Ол капитализмге қарсы көзқарасын сақтап, «Мен капитализмді және онымен байланысты барлық нәрсені жек көремін» деп жазды, бірақ сталинизмге де көңілі толмады, Кеңес Одағын «негізінен демократиялық емес» деп, ал Коммунистік партияны қатал және догматикалық деп тапты. 1940 жылдары Хофстадтер саяси істерден бас тартып, интеллектуалдардың социализмде капитализмге қарағанда «қолайлы орын табуы» екіталай екенін сезінді. Биограф Сьюзан Бейкер Хофстадтердің «1930 жылдардың саяси солшылдарының терең ықпалына ұшырағанын» жазады. Марксизмнің философиялық ықпалы Хофстадтердің қалыптасу кезеңінде соншалықты күшті және тікелей болды, ол оның жеке басының дағдарысының маңызды бөлігін құрады. Осы жылдардың әсері оның американдық тарихқа деген көзқарасын қалыптастырды, оған қоса неке, өмір салтын орнату және кәсіп таңдау да әсер етті. Гирри мынадай қорытынды жасады: «Хофстадтер үшін радикализм әрқашан саяси белсенділікке берілгендіктен гөрі сыншыл ой-пікір ұстанымын ұсынды. Хофстадтер Коммунистік партиядан тез көңілі қалды, бірақ 1940 жылдарға дейін солшыл көзқарасын сақтап қалды. Оның алғашқы кітабы «Америкалық ойдағы әлеуметтік дарвинизм» (1944) және «Америкалық саяси дәстүр» (1948) радикалды көзқараспен жазылған». 1940 жылдары Хофстадтер Бердті «маған үлкен әсер еткен адам» деп атады. Хофстадтер әсіресе Бердтің АҚШ тарихындағы әлеуметтік қақтығыс моделіне жауап берді, ол бәсекелес экономикалық топтар арасындағы күреске (негізінен фермерлер, оңтүстік құл иелері, солтүстік өнеркәсіпшілер және жұмысшылар) баса назар аударды және көбінесе іс-қимылға айналмаған абстрактілі саяси риториканы ескермеді. Берд тарихшыларды экономикалық соғысушылардың жасырын мүдделерін және қаржылық мақсаттарын іздеуге шақырды. 1950-1960 жылдары Хофстадтер либералдық айналымдарда жоғары беделге ие болды. Лоуренс Кремин «Хофстадтердің тарих жазудағы басты мақсаты – Дарвиннің, Маркс пен Фрейдтің маңызды түсініктерін қабылдаған әлемде сол және оң жақтан келетін шабуылдарға қарсы адал және тиімді тұру үшін американдық либерализмді қайта құру болды» деп жазды. Альфред Казин оның пародия қолдануын былай анықтады: «Ол әр американдық утопия мен оның жабайы пайғамбарларының келемезді сыншысы және пародисі, модаға және оның сатиригіне табиғи қарсылық білдіруші, көңіл көтеру мен көңілсіздік арасында, күтілетін және ақымақ пародияны елемеу арасында тұрған адам еді». 2008 жылы консервативті сарапшы Джордж Уилл Хофстадтерді «либералдық қарапайымдылықтың көрнекті қоғамдық зиялысы» деп атады, ол «консервативтерді мінез-құлық кемшіліктері мен психологиялық бұзылыстардың құрбаны деп таныды» – «параноидтық стиль» саясаты «статусқа қатысты алаңдаушылыққа» негізделген. Консервативтілік төзімділік либерализміне наразылық білдірген дауыстардың арқасында биікке көтерілді.

Кейінгі өмірі

1960-шы жылдардың радикалды саясатынан, әсіресе 1968 жылы студенттердің Колумбия университетін ұзақ уақытқа жабуынан кейін ашуланған Хофстадтер студенттік белсенділердің әдістерін сынап бастады. Оның досы Дэвид Герберт Дональд: «Либералдық дәстүрді іштен сынға алған либерал ретінде, ол әріптестері мен студенттері арасындағы өсіп келе жатқан радикалдық, тіпті революциялық көңіл күйге қатты ожарланды. Ол ешқашан олардың қарапайым, моральдық көзқарасын бөлісе алмады» деді. Брик оларды «ақылсыз, моральдық принциптерге берілген, қатыгез және құрылымды бұзушы» деп есептегенін айтады. Сонымен қатар, ол «студенттердің тактикасын қатты сынады, олардың ақылға сыймайтын романтикалық идеяларға негізделгенін, нақты өзгерістерге жету үшін жасалған ұтымды жоспарларға емес, университеттің ерекше мәртебесін – еркін ойдың институционалдық бекінісі ретінде бұзғанын және оң жақтан саяси реакцияны тудыруға бағытталғанын» сенді. Коутс оның мансабы солдан оңға қарай үнемі өзгергенін айтады, ал 1968 жылғы Колумбиядағы ашылу сөзі «консерватизмге толық айналуын» білдіргенін мәлімдеді. Олардың саяси әдістерімен күшті келіспегеніне қарамастан, ол радикал студенттерін мақсаттары мен стратегияларын талқылауға шақырды. Ол тіпті Майк Уоллесті «Америкалық зорлық-зомбылық: құжаттамалық тарих» (1970) кітабын бірге жазуға шақырды. Хофстадтердің студенті Эрик Фонер бұл кітаптың «қиын келіспеушіліктерсіз тыныш дамыған ұлт туралы жалпы қабылдауға толыққанды қарсы келетінін» айтты. Хофстадтер американдық қоғамның үш томдық тарихын жазуды жоспарлаған. Ол қайтыс болған кезде тек бірінші томын, «Америка 1750: Әлеуметтік портрет» (1971) аяқтаған еді.

Өлім және мұра

1970 жылы 24 қазанда Манхэттендегі Синай тауы ауруханасында Хофстадтер 54 жасында лейкемиядан қайтыс болды. Ол зерттеулеріне оқытудан гөрі көбірек қызығушылық танытты. Бакалавриат студенттерімен сабақта ол келесі кітабының қолжазбасын оқып көрсетті. Жетекші аспирантура университетінің аға профессоры ретінде Хофстадтер 100-ден астам докторлық диссертацияны жетекшілік етті, бірақ аспиранттарына көңілсіз қарады; ол осы академиялық еркіндік оларға тарихтың өз үлгілерін табуға көмектеседі деп сенді. Олардың арасында Герберт Гатман, Эрик Фонер, Лоуренс В. Левин, Линда Кербер және Пола С. Фасс есімділер болды. Эрик Маккитрик және Стэнли Элкинс сияқты кейбіреулері одан консервативті болды; Хофстадтердің аз шәкірттері болды және ол тарих жазу мектебін құрмады. Хофстадтердің қайтысынан кейін Колумбия университеті Батлер кітапханасында оның еңбектеріне арналған құлыпталған кітап сөресін орнатты. Кітапхананың физикалық жағдайы нашарлағанда, оның жесірі Беатрис – кейін журналист Теодор Уайтқа үйленген – оны алып тастауды өтінді.