Кіріспе

Өсімдіктердің аттары мен сипаттамаларын қамтитын кітап – өсімдіктер туралы мағлұматтар жинағы, әдетте олардың емдік, күш беруші, тағамдық, уытты, есірткіш, хош иісті немесе сиқырлық қасиеттері және олармен байланысты аңыздар туралы ақпарат береді. Гербаль өсімдіктерді жіктеуге, шөптік тұндырмалар, настойкалар немесе эликсирлер жасау рецепттерін ұсынуға және кейде өсімдіктерден алынғандардан басқа минералдық және жануарлық дәрі-дәрмектерді де қамтуы мүмкін. Өсімдіктерді анықтауға көмектесу үшін гербальдар көбінесе иллюстрациялармен жабдықталады. Гербальдар ежелгі Египет, Қытай, Үндістан және Еуропада шөпшілер, дәріханашылар және дәрігерлер жинаған медициналық білімнің алғашқы жазбаларының бірі болды. Гербальдар Қытайда да, Еуропада да басылған алғашқы кітаптардың қатарында болды. Батыс Еуропада жылжымалы шрифт табылғаннан кейін екі ғасыр бойы (шамамен 1470–1670 жж.) гербальдар кеңінен таралды. 17 ғасырдың соңында қазіргі химия, токсикология және фармакологияның дамуы классикалық гербальдың емдік құндылығын азайтты. Ботаникалық зерттеулер мен өсімдіктерді анықтау жөніндегі анықтамалық құрал ретінде гербальдар флоралармен – белгілі бір аймақта өсетін өсімдіктердің жүйелі сипаттамаларымен, ғылыми тұрғыдан дәл ботаникалық сипаттамаларымен, жіктемесімен және иллюстрацияларымен алмастырылды. 20 ғасырдың соңынан бері Батыс әлемінде гербальдарға қызығушылық қайта жанданды, себебі шөптік ем және оған байланысты салалар (гомеопатия және ароматерапия сияқты) балама медицинаның танымал түрлеріне айналды.

Тарих

Өсімдіктерді емдік мақсатта қолдану және олардың сипаттамалары екі-үш мың жыл бұрынғы дәуірге дейін жетеді. "Шөп" деген сөз орта ғасырлық латын тіліндегі *liber herbalis* ("шөптер кітабы") деген сөзден шыққан: олардың пайдалы қасиеттеріне емес, әдемілігіне және олардан ләззат алуға баса назар аударылады. Басылған шөптердегі көптеген ақпараттар дәстүрлі медицина мен жазу өнерінің пайда болуына дейінгі шөптер туралы білімдерден туындаған. Баспа өнері пайда болғанға дейін шөптер қолжазба түрінде жасалатын. Ертедегі қолмен жазылған шөптер көбінесе суреттермен безендірілген. Басқа қолжазбалар сияқты, шөптер де кәсібиші жазушылар немесе оқырмандар оларды көп рет қолмен көшіріп, "жариялаған". Көшіруші көшірме жасау кезінде мазмұнды аударуға, кеңейтуге, бейімдеуге немесе қайта реттеуге жиі рұқсат етілген. Бастапқы шөптердің көп бөлігі жоғалып кеткен; көптегендері тек кейінгі көшірмелер (көшірмелердің көшірмелері) ретінде ғана сақталған, ал кейбіреулері басқа мәтіндердегі сілтемелер арқылы ғана белгілі. Баспа өнері қолжетімді болғаннан кейін, ол шөптерді басып шығару үшін дереу пайдаланылды, ал ең алғашқы басылған материалдар *incunabula* деп аталды. Еуропада алғашқы басылған шөп, ағаш кескіндерімен (ксилография) суреттелген Конрад Мегенбергтің *Puch der Natur* кітабы 1475 жылы пайда болды. Металлмен қашалған пластиналар шамамен 1580 жылы алғаш рет қолданылды. Ағаш кескіндері мен металл оюларын шексіз көбейтуге болатындықтан, олар баспагерлер арасында саудаланып, суреттердің саны артып, сапасы мен егжей-тегжейлілігі жақсарды, бірақ қайталауға бейімділік те артты. Әлемдегі ең маңызды жазбалар мен алғашқы басылған материалдардың мысалдары ретінде зерттеушілер шөптерді әлемдегі ең танымал кітапханаларда таба алады, олардың ішінде Римдегі Ватикан кітапханасы, Оксфордтағы Бодли кітапханасы, Виндзордағы Корольдік кітапханасы, Лондондағы Британ кітапханасы және континенттік кітапханалар бар.

Қытайлық Шэн Нунг Пен Цзяо-чинг

Қытай мыңдаған жылдарға соққан дәстүрлі шөптік медицинасымен әйгілі. Аңыз бойынша, қытай шөптік медицинасының негізін қалаушы мифтік император Шеннонг б.з.д. 2700 шамасында "Шеннонг Бэньцао Цзин" немесе "Ұлы шөп кітабы" атты еңбек жазған. Бұл кітаптың 500 жылға жуық уақытта жасалған көшірмесі сақталған, онда 365 түрлі шөп туралы мәліметтер келтірілген. 1250 жылға дейін жекелеген өсімдіктерге арналған жоғары сапалы шөп кітаптары мен монографиялар жарық көрді, олардың ішінде: 1108 жылы Тан Шэньвей жазған "Жэньлей Бэньцао" кітабы, ол 1600 жылға дейін он екі рет қайта басылды; 1059 жылы Цай Сянь личиге арналған монографиясы және 1178 жылы Хан Янцзидің Вэньчжоу апельсині туралы монографиясы бар. 1406 жылы Мин әулетінің ханзадасы Чжу Сяо (朱橚) аштық шағында қолданылатын тағамдарға арналған суреттелген "Цзюхуан Бэньцао" шөп кітабын жариялады. Кітапта жоғары сапалы ағаш кескіндері мен 414 түрлі өсімдіктің сипаттамалары бар, олардың 276-сы алғаш рет сипатталған. Бұл кітап еуропалық алғашқы баспа кітаптан 69 жыл бұрын жарық көрген. Ол көп рет қайта басылды. Басқа шөп кітаптарының ішінде Сюй Ённың 1450 жылғы "Бэньцао Фахуэй" және Ли Шиженнің 1590 жылғы "Бэньцао Ганму" кітаптары бар.

Үндістанның Сушрута Самхита

Аюрведа деп аталатын Үндістанның дәстүрлі шөптік медицинасы б.з.д. екінші мыңжылдыққа дейін барып, қасиетті индуистік Ведаларға, әсіресе Атхарваведаға қатысты. Хирург Сушрутаның шығармаларының бір нақты жинағы "Сушрута Самхита" трактатында сақталған. Онда 184 тарау, 1120 аурудың сипаттамасы, 700 дәрілік өсімдік, 64 минералдық және 57 жануарлық негіздегі препараттар туралы мәліметтер келтірілген. Аюрведаның тағы бір ерте туындыларының қатарында Шаракаға жатқызылатын "Шарака Самхита" бар. Дегенмен, бұл дәстүр көбінесе ауызша беріліп келген. Сушрутаның еңбектерін қамтитын ең ерте сақталған жазба материал – 4-ші ғасырдағы Боуэр қолжазбасы.

Эрнандес Rerum Medicarum және ацтектер

1552 жылы Мексикада жарық көрген суреттелген "Libellus de Medicinalibus Indorum Herbis" ("Үнділердің дәрілік шөптері кітабы") атты еңбек ацтектердің науатль тілінде, туған жерінің дәрігері Мартин Крус жазған. Бұл, ацтектер медицинасы туралы ең алғашқы жазбалардың бірі болуы мүмкін, алайда еуропалық үлгідегі ресми суреттер, суретшілердің жергілікті сурет салу емес, испан шеберлерінің дәстүрлерін ұстанғанын көрсетеді. 1570 жылы Франсиско Эрнандес (шамамен 1514–1580) Испаниядан Жаңа Испанияның (қазіргі Мексика) табиғи ресурстарын зерттеу үшін жіберілді. Ол жергілікті дереккөздерді, соның ішінде ацтектер құрған кең ботаникалық бақтарды пайдаланып, 1615 жылы жарық көрген "Rerum Medicarum" еңбегінде шамамен 1200 түрлі өсімдікті сипаттады. Николас Монардестің "Dos Libros" (1569) еңбегінде темекінің алғашқы жарияланған суреті бар.

Мысыр, Месопотамия, Грекия және Рим

Б.з.д. 2000 жылға қарай, ежелгі Египеттегі медициналық папирустарда өсімдіктерге негізделген емдеу рецепттері қамтылған және емшілердің дәрі-дәрмек пен сиқырды ем үшін үйлестіруі туралы айтылған.

Эберс папирусы

Ежелгі Мысыр папирусы Эберс – белгілі ең ертегі емдік өсімдіктер туралы жазбалардың бірі; ол б.з.д. 1550 жылға жатады және қазір жоғалып кеткен, тағы 500-2000 жыл бұрынғы дереккөздерге негізделген. Шамамен б.з.д. 330 жылы Александрия мектебі құрылғаннан бастап медицина гүлденді, ал осы кезеңде жазылған емдік өсімдіктер туралы жазбаларды Герофил, Мантиас, Каристтің Андреасы, Апполоний Мис және Никандер сияқты дәрігерлер жасады.

Диоскорид Де Материя Медика

Рим армиясының дәрігері Педаний Диоскоридтің "De Materia Medica" (шамамен 40-90 ж.б.д.; грекше Περί ύλης ιατρικής "Peri hules iatrikes", "Медициналық материалдар туралы") 65 жылы жазылған. Бұл тақырып бойынша ең маңызды классикалық еңбек және ең ықпалды емдік өсімдіктер туралы жазылған кітап болды. Ол келесі 1000 жыл бойы, Ренессансқа дейін, шығыс және батыс елдеріндегі емдік кітаптар мен фармакопеялар үшін үлгі болып қызмет етті. Кітапта сол кездегі жинақталған шөптік білімнің көп бөлігі, оның ішінде 500-ге жуық дәрілік өсімдіктер сипатталған. Түпнұсқасы жоғалып кеткен, бірақ 512 жылға жуық дамыған, Вена Диоскуриді деп аталатын, көркем суреттермен безендірілген Византиялық көшірмесі сақталған.

Плиний Табиғи тарих

Ежелгі Плинийдің (23–79 CE) энциклопедиялық «Табиғи тарихы» (шамамен 77–79 CE) – 2000-ға жуық парқмадағы ақпараттың жиынтығы, және ол мифтер мен халық ауыз әдебиетін қамтиды; қазірге дейін шамамен 200 данасы сақталған. Ол 37 кітаптан тұрады, оның 16-сы (12–27 кітаптар) ағаштар, өсімдіктер және дәрі-дәрмектерге арналған, ал олардың ішінде 7-еуі дәрілік өсімдіктерді сипаттайды. Орта ғасырлық дәрілік өсімдіктер туралы кітаптарда, «De Materia Medica» еңбегімен қатар, Плинийдің еңбегі классикалық мәтіндердің ішінде ең көп айтылатын шығарма болып табылады, тіпті Галеннің (131–201 CE) «De Simplicibus» кітабы одан да толық болса да. Орта ғасырларда кеңінен көшірілген грек еңбектерінің тағы бір латын аудармасы, бәлкім, түпнұсқада суреттермен безендірілген, Апулейге жатқызылады: ол да әртүрлі тілдерде белгілі бір өсімдіктердің басқаша атауларын қамтиды. Бұл шамамен 400 CE жылға жатады, ал сақталған бір көшірмесі шамамен 600 CE жылға дейін сақталған.

Орта ғасырлар мен араб әлемі

Еуропаның 600-1200 жылдар аралығындағы 600 жылдық орта ғасырларында, дәрілік шөптер туралы білім монастырлардың қамқорлығына көшті. Көптеген монахтар кітаптар мен қолжазбалар жазуда, дәрілік бақтарды күтуде және науқастарға көмек көрсетуде шебер болған, бірақ осы кезеңде жазылған еңбектер классикалық дәуірдегі туындыларды ғана қайталаған. Осы уақытта араб әлемінде 900 жылға қарай гректердің маңызды дәрілік шөптерге арналған еңбектері аударылып, Византия империясының шығыс Жерорта теңізіндегі білім орталықтарында – Византия, Дамаск, Каир және Бағдад қалаларында сақталды. Онда олар Шығыстың ботаникалық және фармакологиялық білімімен үйлестірілді. Орта ғасырлардағы ислам әлемінде мұсылман ботаниктері мен дәрігерлері дәрілік шөптер туралы білімге зор үлес қосты. Осы кезеңмен байланысты тұлғалардың бірі – Месу Майор (Масавайх, 777–857), ол өзінің "Опера Медициналия" еңбегінде гректер, парсылар, арабтар, үндістер және вавилондықтардың білімін біріктірді. Бұл жұмысты Авиценнаның (Ибн Сина, 980–1037) медициналық энциклопедиясы толықтырды. Авиценнаның "Ел-Қанун фи ат-Тиб" (Медицина туралы заңдар) кітабы ғасырлар бойы Шығыс пен Батыста қолданылып келді. Осы кезеңде ислам ғылымы Батыста назардан тыс қалған классикалық ботаникалық білімді сақтап, мұсылман фармациясы гүлденді.

Альбертус Магнус Де Вегетабилибус

Он үшінші ғасырда ғылыми зерттеулер қайта жанданды және бұл энциклопедиялардың жарық көруі арқылы көрінді; олардың өсімдіктер туралы мазмұнымен ерекшеленгендерінің қатарында Альбертус Магнустың (шамамен 1193–1280 жж.) жеті томдық еңбегі бар, ол Суабиялық, Падуя университетінде білім алған және Аққалиф Томас Аквинскийдің ұстазы болған. Ол «De Vegetabilibus» деп аталды (шамамен 1256 ж.) және бастапқы байқаулар мен өсімдіктердің сипаттамаларына негізделгенімен, бұл ертедегі грек, рим және араб дәрмендік өсімдіктеріне ұқсас болды. Осы кезеңдегі басқа да мәліметтерге ағылшын францискан монахы Бартоломей Англикустың «De Proprietatibus Rerum» (шамамен 1230–1240 жж.) және 1280 мен 1300 жылдар аралығында Матфей Платеарийдің Салерно, Испанияның Шығыс-Батыс мәдени орталығында жазған және сурет салған «Tractatus de Herbis» деп аталатын өсімдіктер жинағы кіреді, ондағы суреттер нақты ботаникалық иллюстрацияның егжей-тегжейін көрсетеді.

Батыс Еуропа

Бәлкім, ең танымал шөптік кітаптар 1470 мен 1670 жылдар аралығында Еуропада жазылған. Германияда шамамен 1440 жылы жылжымалы әріптерді пайдаланып баспа жасаудың ойлап табылуы шөптік кітаптар саласын дамытуға үлкен түрткі болды. Жаңа шөптік кітаптар бұрынғыларына қарағанда толыққандырақ, көбірек қызығушылық тудыратын, көбінесе готикалық шрифтпен жазылып, суреттелген өсімдіктерге ұқсас ағаштан ойылған иллюстрациялармен толықтырылды. 1500 жылға дейін жарық көрген үш маңызды шөптік кітап Германияның Майнц қаласында басылды. Олардың екеуі Питер Шофферге тиесілі болды: 1484 жылы жарық көрген латынша «Herbarius» және 1485 жылы жаңартылып, кеңейтілген неміс тіліндегі нұсқасы. Ал 1491 жылы Якоб Мейдербах баспасында «Hortus Sanitatis» жарық көрді. Басқа ерте басылған шөптік кітаптардың ішінде Германияда 1539 жылы шыққан Иероним Трагустың «Креутербух» кітабы және Англияда 1551 жылы Уильям Тернердің «Жаңа шөп» кітабы бар. Бұл кітаптар классикалық шөптік кітаптар сияқты әліпбилік тәртіппен немесе дәрілік қасиеттеріне сәйкес, сондай-ақ «шөптер, бұталар, ағаштар» деп жіктеліп орналастырылған. Кейінірек жарық көрген Додоенстің «Cruydboeck» кітабы және 1597 жылғы Джон Джерардтың «Herball» кітабындағы өсімдіктердің орналасуы олардың физикалық ұқсастықтарына байланысты болды, бұл ғылыми жіктелудің бастауын білдірді. 1640 жылға қарай 3800-ге жуық өсімдіктерді қамтитын шөптік кітап басылды – ол кездегі барлық белгілі өсімдіктердің көбі осы кітапта болды. Жаңа дәуір мен Ренессанс кезеңінде еуропалық шөптік кітаптар әртараптанды және жаңаруға ұмтылды, дәстүрлі үлгілерді ғана бейімдеуден гөрі тікелей байқауға көбірек сүйенді. Осы кезеңнің көрнекті мысалдары Леонхарт Фукстың толық суреттелген «De Historia Stirpium Commentarii Insignes» (1542 ж., 400-ден астам өсімдіктермен), Николас Калпепердің астрологиялық тақырыптағы «Complete Herbal» (1653 ж.) және Элизабет Блэквеллдің «Curious Herbal» (1737) еңбектері болып табылады.

Англо-саксондық өсімдіктер

Англо-саксондықтардың өсімдіктер туралы білімі мен бау-бақша өнері (бақша wyrtzerd деп аталған, сөзбе-сөз – шөптер алаңы) континенттегіден жоғары болған сияқты. Англо-саксон өсімдік атаулары туралы біліміміздің шектеулі көлемі негізінен мына қолжазбалардан алынған: Балдтың «Личбукі» және «Лакнунга». Балдтың «Личбукі» (Балд Англия королі Альфредтің досы болған болуы мүмкін) шамамен 900–950 жылдары жазушы Килдтің қажырлы еңбегімен жазылған. Бұл грек тіліндегі мәтіндерден емес, ана тілінде жазылған. Саксон дәуіріндегі ең көне суреттелген шөптер анықтамалығы – латын тіліндегі «Herbarius Apulei Platonici» аудармасы, бұл орта ғасырлардағы ең танымал медициналық еңбектердің бірі, ал түпнұсқасы V ғасырға дейін жетеді; бұл саксондық аударма шамамен 1000–1050 жылдары жасалған және Британ кітапханасында сақтаулы. Тағы бір ана тіліндегі шөптер анықтамалығы – Конрад фон Мегенбергтің (1309–1374) «Buch der natur» немесе «Табиғат кітабы», онда жасалған алғашқы екі ботаникалық ағаш кескіні бар; сонымен қатар, бұл өз түріндегі алғашқы жұмыс.

XV ғасырдағы инкунабула

Ең алғашқы басылған кітаптар мен парақтар инкунабула деп аталады. Алғашқы басылған дәрілік өсімдіктер туралы кітап 1469 жылы Плинийдің "Historia Naturalis" еңбегінің нұсқасы ретінде пайда болды; ол Диоскоридтің "De Materia Medica" кітабы басылып шығудан тоғыз жыл бұрын жарық көрді. Ассириялық дәрігер Месуэ (926–1016) өзінің танымал "De Simplicibus, Grabadin and Liber Medicinarum Particularum" еңбегін 1471 жылы жариялады. Одан кейін Италияда Апулей Платониктің гербариясы және Майнц қаласында жарық көрген үш неміс еңбегі жарияланды: латын гербариясы (1484), Германияда басылған алғашқы дәрілік өсімдіктер туралы кітап, неміс гербариясы (1485), соңғысы "Ortus Sanitatis" (1491) кітабына айналды. Бұларға Плинийдің еңбегіне негізделген Мацердің "De Virtutibus Herbarum" кітабын да қосуға болады; 1477 жылғы басылымы – басылып, суреттелген алғашқы дәрілік өсімдіктер туралы кітаптардың бірі.

XV ғасыр қолжазбалары

Орта ғасырларда дәрілік шөптерді дәріханалар (дәрігерлер немесе емшілер) "жа simple" немесе "официалды" деп атаған. 1542 жылға дейін дәріханалар негізінен Авиценнаның "simple туралы еңбектері" және Серапионның "Simple медицина туралы кітабын" пайдаланған. Симон Джануэнсистің "De Synonymis" және басқа да жариялымдары, сондай-ақ өсімдіктерден, жануарлардан және минералдардан жасалған препараттарды сипаттаған Булхасим Бен Аберазеримнің "Liber Servitoris" еңбегі, қазіргі заманғы фармакопеялардың химиялық өңдеуіне үлгі болды. Николай де Салерноның "Antidotarium Nicolai" кітабында да Галендік қоспалар әліпбилік тәртіппен келтірілген.

Испания мен Португалия де Орта, Монардес, Эрнандес

Испандар мен португалдар саяхатшылар болды, португалдар Үндістанға (Васко да Гама) және Гоаға барды, онда дәрігер Гарсия де Орта (1490–1570) өзінің «Colóquios dos Simples» (1563) еңбегін жазды. Жаңа дүниенің алғашқы ботаникалық білімін испандық Николас Монардес (1493–1588) 1569 және 1571 жылдар аралығында «Dos Libros» еңбегі арқылы жеткізді. Эрнандестің ацтектердің дәрілік өсімдіктерін зерттеуі туралы мәліметтер бұрыннан белгілі.

Германия Бок, Бранфельс және Фукс

Отто Брунфельс (шамамен 1489–1534), Леонарт Фукс (1501–1566) және Иероним Бок (1498–1554) «ботаниканың неміс әкелері» ретінде танымал болды, бірақ бұл атау олардың 1150 жылы «Physica» және «Causae et Curae» (бірге «Liber subtilatum» деп белгілі) еңбектерінде өсімдіктер туралы жазған, ғылыми тұрғыдан танымал Хилдегард Бингеннің ізбасарлары екенін жоққа шығарады. Түпнұсқа қолжаз қазір сақталмаған, бірақ 1533 жылы оның көшірмесі басылды. Тағы бір маңызды шөпші – Валериус Корд (1515–1544). Брунфельстің 1530 жылғы «Herbarum Vivae Eicones» еңбегінде Ганс Вейдитцтің ботаникалық тұрғыдан нақты, түсті ағаш кескіндері және ғылымға жаңа 47 түрдің сипаттамалары бар. Бок өз туған Германияның өсімдіктерін сипаттауға кірісіп, 1539 жылы «New Kreuterbuch» атты кітап жариялады, онда ол орман мен даладан тапқан өсімдіктерді суретсіз сипаттады; бұл 1546 жылы 365 ағаш кескіні бар екінші басылыммен толықтырылды. Бок, мүмкін, шөптерінде ботаникалық жіктеме қолданған алғашқы адам болды, ол сонымен қатар экология және өсімдіктер қауымдастығы туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді қамтыды. Ол басқа неміс шөптерінен айырмашылығы, дәрілік емес, ботаникалық ерекшеліктерге баса назар аударды, сондай-ақ қазіргі заманғы флораның көрінісін болжады. Фукстің «De Historia Stirpium» (1542 жылы, неміс тілінде 1843 жылы басылған) – 509 жоғары сапалы ағаш кескіні бар кейінгі еңбек, ол тағы да ботаникалық егжей-тегжейге көп көңіл бөлді: онда XVI ғасырда Германияға әкелінген және ғылым үшін жаңа болған көптеген өсімдіктер қамтылған. Фукстің еңбектері Ренессанс дәуірінің ең маңызды жетістіктерінің бірі саналады.

Төменгі елдер Додоендер, Лобель, Клюзиус

Фламанд баспашысы Кристофер Плантен голландиялық шөпшілер Ремберт Додоенс пен Каролус Клюзиус еңбектерін басып шығарып, үлкен иллюстрациялар кітапханасын құру арқылы танымал атанды. 1546 жылы Бок неміс тілінде жариялаған ежелгі грек-рим мәтіндері кейіннен Додоенс (1517–1585) тарапынан голланд тіліне «Пемптадтар» деп аударылды. Додоенс – әлемдік деңгейдегі бельгиялық ботаник болған. Бұл оның алғашқы «Круйдебоек» (1554) басылымын кеңейтілген нұсқасы еді. Матиас де Лобель (1538–1616) «Stirpium Adversaria Nova» (1570–1571) және көптеген иллюстрациялардан тұратын үлкен жинақ жариялады, ал Клюзиус (1526–1609) өзінің ең маңызды еңбегі – 1601 жылғы «Rariorum Plantarum Historia» еңбегін жарыққа шығарды. Бұл еңбек оның испан және венгр флораларын қамтыды және ғылым үшін жаңа 600-дан астам өсімдіктің сипаттамасын берді.

Италия Матиоли, Кальцолари, Альпино

Италияда екі түрлі шөптік нұсқаулықта ботаникалық сипаттамалар қолданыла бастады. Атақты шөпшілер қатарында итальяндық аристократияның дәрігері Пьетро Андреа Маттиоли (1501–1577) және оның көптеген жаңа сипатталған түрлерін қамтитын «Commentarii» (1544) еңбегі, сондай-ақ оның дәстүрлі шөптік нұсқаулығы «Epistolarum Medicinalium Libri Quinque» (1561) болды. Кейде жергілікті флора Франсиско Кальцоларидің «Viaggio di Monte Baldo» (1566) басылымында сипатталған. Просперо Альпини (1553–1617) 1592 жылы шетелдік өсімдіктер туралы аса танымал «De Plantis Aegypti» еңбегін жариялады, сонымен қатар 1542 жылы Падуада ботаникалық бақ құрды, ол Пиза және Флоренциядағы бақтармен бірге әлемдегі ең алғашқы бақтардың қатарына жатады.

Англия Тернер, Жерар, Паркинсон, Калпепер

Ұлыбританияда басылған алғашқы нағыз шөптік кітап 1525 жылы Ричард Банкс жазған «Шөптік» болды. Ол өз заманында танымал болғанымен, суреттері болмады және көп ұзамай ерте басылған шөптік кітаптардың ең танымал болғаны – Питер Треверистің 1526 жылғы «Үлкен шөптік» кітабынан (бұл кітап өз кезегінде француз тіліндегі «Grand Herbier» кітабынан алынған) ескірді. Уильям Тернер (шамамен 1508–1568) – ағылшыз натуралисі, ботаник және теолог. Ол Кембридж университетінде оқыды және ақырында «ағылшыз ботаникасының әкесі» деп танылды. Оның 1538 жылы жарық көрген «Libellus de re Herbaria Novus» ағылшыл тіліндегі ғылыми ботаникаға арналған алғашқы тәжірибелік еңбек болды. Оның 1551–1562–1568 жылдардағы үш бөлімнен тұратын «Жаңа шөптік» кітабында Фукс еңбектерінен алынған ксилографиялар болды және түпнұсқалық үлесімен және кең дәрілік мазмұнымен ерекшеленді. Бұл кітап оқырмандарға ана тілінде жазылғандықтан оңай түсінілді. Тернер Англияда өсетін 200-ден астам түрді сипаттады. Оның еңбектері кейінірек танымал болған Джон Рей және Жан Баухин сияқты ботаниктерге үлкен әсер етті. Джон Джерард (1545–1612) – ағылшыз шөпшілердің ең танымал өкілі. Оның 1597 жылғы «Шөптік» кітабы, көптеген шөптік кітаптар сияқты, көбінесе басқа еңбектерден алынған. Бұл кітап Иероним Боктың «Креутербух» кітабының қайта жазылған нұсқасы болып көрінеді, кейіннен Ремберт Додоенс (1517–1585) оны голланд тіліне «Пемптадтар» деп аударды, ал Каролус Клюзиус (1526–1609) ағылшыл тіліне аударды. Содан кейін Генри Лайт 1578 жылы оны «Жаңа шөптік» деп қайта өңдеді. Бұл кітап Жерардтың «Шөптік» немесе «Өсімдіктердің жалпы тарихы» кітабының негізі болды. Ол 1597 жылы 1800 ксилографиямен (тек 16 түпнұсқа) жарық көрді. Көбінесе басқа еңбектерден алынған болса да, Жерардтың танымалдығын Елизавета Англиясындағы өсімдіктер мен жерлерді еске түсіруіне және осы жұмыста бау-бақшалардың айқын ықпалына байланысты деп санауға болады. 1596 жылы ол өзінің бағында өсетін 1033 өсімдіктің тізімін жариялады. Джон Паркинсон (1567–1650) – Джеймс I-нің дәріханашысы және Құрметті Дәріханашылар қоғамының негізін қалаушы мүшесі. Ол құлшынысты және шебер бағбан болды, оның Лонг-Акрдағы бағында сирек кездесетін өсімдіктер көп болды. Ол ағылшыз және континенттік ботаниктермен, шөпшілдермен және өсімдіктермен белсенді хат алмасып, шетелден, әсіресе Левант пен Вирджиниядан жаңа және ерекше өсімдіктер әкелді. Паркинсон өзінің екі монументальді еңбегімен танымал: 1629 жылы жарық көрген «Paradisi in Sole Paradisus Terrestris» – бұл негізінен бау-бақша кітабы, флорилегия, ол үшін Карл I оған «Корольдік ботаник» атағын берді. Екіншісі – 1640 жылы жарық көрген «Theatrum Botanicum» («Бұтаника театры») – ағылшыл тілінде шығарылған ең ірі шөптік кітап. Ол Жерардтың кітаптарындағыдей сапалы суреттері болмаса да, 3800-ге жуық өсімдік (Жерардтың «Шөптік» кітабының бірінші басылымынан екі есе көп), 1750-ден астам бет және 2700-ден астам ксилографияны қамтитын үлкен және ақпаратты жинақ болды. Бұл өз түріндегі соңғы және ең толық шөптік кітап болды және бұрынғыдан да көбірек экономикалық немесе дәрілік мақсаты жоқ өсімдіктерді қамтиды, бірақ олар табиғи ұқсастығына емес, қасиеттеріне сәйкес орналастырылды. Николас Калпепер (1616–1654) – ағылшыз ботаник, шөпші, дәрігер, аптекашы және астролог. Оның жарық көрген кітаптарының бірі – «Физикалық каталог» (1649), ол жалған ғылыми фармакопея болды. «Ағылшыз дәрігері» (1652) және «Толық шөптік» (1653) кітаптарында дәрі-дәрмек және шөп туралы білімнің мол қоры жинақталған. Оның еңбектері астрологияны қолданғандықтан ғылыми сенімге ие емес еді, бірақ ол ауруларды, өсімдіктерді және астрологиялық болжамды бүгінгі күнге дейін танымал болып келген қарапайым интеграцияланған жүйеге біріктірді. Сонымен қатар, шөптік кітаптардың сиқырлы және мистикалық жақтары да сақталған. Шөптік кітаптар көбінесе өсімдіктер туралы аңыздарды түсіндіріп, ырым-жырымдық немесе рухани жағын көрсетеді. Мысалы, «қолтаңбалар» туралы қиялданған ілім болды, яғни дене мүшелерінің сыртқы түріне қарап, оларды емдеу үшін қолданылатын өсімдіктің сыртқы түріне ұқсас болуы керек деген сенім. Калпепердің астрологиясын қазіргі антропософиядан (биодинамикалық бау-бақша) және гомеопатия, ароматерапия және басқа да жаңа дәуір медицинасы сияқты баламалы медициналық тәсілдерден көруге болады. Ежелгі грек ғалымы Диоскоридтен бастап 1629 жылы Паркинсонға дейін шөптік кітаптардың мазмұны көбінесе бірдей болды. Шөптік кітаптардың ең үлкен мұрасы – ботаника ғылымына тиесілі. XVII ғасырға дейін ботаника мен медицина біртұтас болды, бірақ біртіндеп өсімдіктерге, олардың дәрілік қасиеттеріне емес, көбірек көңіл бөліне бастады. XVII және XVIII ғасырларда өсімдіктерді сипаттау және жіктеу оларды бір-бірімен, емес адаммен байланыстыруға бағытталды. Бұл Теофрасттан бері ботаника ғылымының антропоцентристік емес алғашқы көрінісі болды және биномдық номенклатураның жаңа жүйесімен бірге белгілі бір аймақта өсетін өсімдіктерді егжей-тегжейлі сипаттауға және суреттеуге арналған «флоралар» деп аталатын «ғылыми шөптік кітаптардың» пайда болуына әкелді. Мұндай кітаптар көбінесе кептірілген өсімдіктерден тұратын гербарийлермен толықтырылды, олар флораларда берілген өсімдіктердің сипаттамаларын растады. Осылайша қазіргі ботаника, әсіресе өсімдіктердің таксономиясы медицинадан туды. Тарихшы Агнес Арбер айтқандай: «Сибторптың монументальді «Flora Graeca» кітабы – Диоскоридтің «De Materia Medica» кітабының қазіргі ғылымдағы тікелей мұрагері».