Кіріспе
Нейроэкономика – адамның шешім қабылдауын, бірнеше баламаны өңдеу қабілетін және іс-қимыл жоспарын орындауды түсіндіруге тырысатын салааралық ғылым. Ол экономикалық мінез-құлықтың ми туралы білімімізді қалай қалыптастыратынын және нейроғылымилық зерттеулердің экономика үлгілерін қалай бағыттайтынын зерттейді. Нейроэкономика нейроғылым, эксперименттік және мінез-құлықтық экономика, когнитивтік және әлеуметтік психология салаларының зерттеулерін біріктіреді. Шешім қабылдау мінез-құлқына қатысты зерттеулердің есептеуге негіделген тәсілдерге көшуіне байланысты, теориялық биология, компьютерлік ғылым және математикадан жаңа тәсілдер енгізілді. Нейроэкономика шешім қабылдауды осы салалардағы құралдарды үйлесімді қолдану арқылы зерттейді, соның арқасында бір жақты көзқарасқа тән кемшіліктерге жол берілмейді. Негізгі экономикада күтілетін пайдалылық (ЕС) және рационалды агенттер туралы ұғымдар әлі де қолданылады. Нейроғылым эмоциялардың, әдеттердің, көнекейліктердің, эвристиканың және қоршаған орта факторларының жеке және қоғамдық қалауларға қалай әсер ететінін анықтау арқылы осы кемшілікке негіделген болжамға тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді. Осылайша экономистер адам мінез-құлқының дәл болжамдарын өз үлгілерінде жасауға қол жеткізеді. Мінез-құлықтық экономика экономикалық шешімдерді түсінуде әлеуметтік және когнитивтік факторларды біріктіру арқылы осы аномалияларды ескеру үшін пайда болған алғашқы сала болды. Нейроэкономика шешім қабылдаудың тамырларын түсіну үшін нейроғылым мен психологияны қолдану арқылы осы білімге тағы бір деңгей қосады. Бұл экономикалық шешімдер қабылдағанда мида қандай процестер жүзеге асатынын зерттеуді қамтиды. Зерттеуге алынған экономикалық шешімдер әр түрлі жағдайларды қамтиды, мысалы, тұңғыш үйді сатып алу, сайлауда дауыс беру, өмірлік серікті таңдау немесе диета ұстану. Әр түрлі салалардағы құралдарды қолдана отырып, нейроэкономика экономикалық шешім қабылдаудың толыққанды түсіндірмесін жасауға ұмтылады.
Neuroeconomics is an interdisciplinary field that seeks to explain human decision making, the ability to process multiple alternatives and to follow through on a plan of action. It studies how economic behavior can shape our understanding of the brain, and how neuroscientific discoveries can guide models of economics. It combines research from neuroscience, experimental and behavioral economics, and cognitive and social psychology. As research into decision making behavior becomes increasingly computational, it has also incorporated new approaches from theoretical biology, computer science, and mathematics. Neuroeconomics studies decision making by using a combination of tools from these fields so as to avoid the shortcomings that arise from a single perspective approach. In mainstream economics, expected utility (EU) and the concept of rational agents are still being used. Neuroscience has the potential to reduce the reliance on this flawed assumption by inferring what emotions, habits, biases, heuristics and environmental factors contribute to individual, and societal preferences. Economists can thereby make more accurate predictions of human behavior in their models. Behavioral economics was the first subfield to emerge to account for these anomalies by integrating social and cognitive factors in understanding economic decisions. Neuroeconomics adds another layer by using neuroscience and psychology to understand the root of decision making. This involves researching what occurs within the brain when making economic decisions. The economic decisions researched can cover diverse circumstances such as buying a first home, voting in an election, choosing to marry a partner or go on a diet. Using tools from various fields, neuroeconomics works toward an integrated account of economic decision making.
Тарих
1989 жылы Пол Глимчер Нью-Йорк университетінің Жүйке ғылымдары орталығына қосылды. Нейроэкономикалық тақырыптарға алғашқы зерттеулер 1990-шы жылдардың соңында, ішінара когнитивтік нейроғылым зерттеулерінің кеңінен таралуының арқасында жүргізілді. Миді бейнелеу технологиясының жетілуі мінез-құлықтық және нейробиологиялық зерттеулердің тоғысуына мүмкіндік берді. Сонымен қатар, адам мінез-құлқының жақсы болжамдық үлгілерін жасауға тырысқан неоклассикалық және мінез-құлықтық экономика мектептері арасында күшті шиеленіс туды. Әсіресе, мінез-құлықтық экономистер неоклассиктерге қарсы тұруға тырысты, олардың рационалды емес таңдауларға қатысты нәтижелерін растайтын баламалы есептеу және психологиялық процестерді іздеді. Осы өзара байланысты үрдістер әр ата-аналық ғылымнан әртүрлі және толықтыратын мотивациялармен нейроэкономиканың кіші саласының пайда болуына жағдай жасады. Мінез-құлықтық экономистер мен когнитивтік психологтар шешім қабылдаудың баламалы теорияларын тәжірибеден өткізу және дамыту үшін функционалдық ми бейнелеуге жүгінді. Ал физиологтар мен нейробиологтар тобы таңдауға қатысты нейрондық аппараттың алгоритмдік үлгілерін жасау үшін экономикаға көз жүгізді. Бұл екіге бөлінген тәсіл нейроэкономиканың академиялық зерттеу ретінде қалыптасуын сипаттайды, бірақ ол сынсыз емес еді. Көптеген нейробиологтар экономиканың күрделі үлгілерін нақты адам және жануарлар мінез-құлқымен сәйкестендіруге тырысудың нәтижесіз болатынын мәлімдеді. Неоклассикалық экономистер де бұл бірігудің қазіргі таңдау теориясының болжамдық күшін арттырмайтынын айтты. Бастапқы сынға қарамастан, нейроэкономика 1990-шы жылдардың соңынан 2000-шы жылдарға дейін қарқынды дамыды, көптеген экономистер, нейробиологтар мен психологтар осындай пәнаралық ынтымақтастықтың мүмкіндіктерін байқады. 2000-шы жылдардың басында нейроэкономикадағы ғалымдар мен алғашқы зерттеушілер арасында кездесулер басталды. Олардың ішінде 2002 жылы Принстон университетінде өткен кездесу маңызды болды. Нейробиолог Джонатан Коэн мен экономист Кристина Паксон ұйымдастырған Принстон кездесуі бұл сала үшін маңызды әсер етті және қазіргі Нейроэкономика қоғамының қалыптасуының бастамасы ретінде жиі есептеледі. Бұл зерттеудің өсіп келе жатқан байлығын кеңінен қолжетімді оқулыққа біріктірген кезде, бұл сала үшін шешуші сәт болды. Бұл жарияланымның сәттілігі нейроэкономиканың танымалдығын арттырып, оның әлемдік экономикалық білім берудегі орнын бекітті. Шешім қабылдаудың экономикалық тұрғысынан қарастырылуына қолдау көрсетілгенімен, кейбір жағдайларда оңтайлы шешім қабылдау туралы болжамдар бұзылады. Нейроэкономика осы даудан туындады. Нейроэкономистер шешім қабылдау процестерінің қандай түрлерінде мидың қай аймақтары белсенді екенін анықтау арқылы оңтайлы емес және логикалық емес шешімдер сияқты көрінетін нәрселердің табиғатын жақсырақ түсінуді үміттенеді. Осы ғалымдардың көпшілігі осы зерттеуде адамдарды пайдаланса, басқалары зерттеулерді қатаң бақылай алатын және экономикалық үлгінің болжамдарын тікелей сынауға болатын жануарлар үлгілерін қолданады. Мысалы, Падоа Шиопа мен Асад маймылдың орбитофронтальді қабығындағы жеке нейрондардың атылу жиілігін бақылады, ал жануарлар екі түрлі шырынды таңдады. Нейрондардың белсенділігі тағамның пайдалылығына тікелей байланысты болды және басқа тағам түрлері ұсынылғанда айырмашылық жоқ еді. Бұл шешім қабылдаудың экономикалық теориясына сәйкес, нейрондар әртүрлі нұсқалардағы пайдалылықтың бір түрін тікелей салыстырып, ең жоғары құндысын таңдайды. Сонымен қатар, префронтальді қабықтың дисфункциясының жалпы өлшемі FrSBe экономикалық көзқарастар мен мінез-құлықтың бірнеше түрлі өлшемдерімен байланысты, бұл мидың белсенділігі шешім қабылдау процесінің маңызды аспектілерін көрсете алады деген ойды қолдайды. Нейроэкономика шешім қабылдаудың нейробиологиялық және есептеулік негіздерін зерттейді. А. Рангель, К. Камерер және П. Р. Монтегью нейроэкономика зерттеулеріне қолданылуы мүмкін негізгі есептеулердің негізін ұсынады. Бұл шешім қабылдау процесін субъект жүзеге асыратын бес кезеңге бөледі. Біріншіден, проблеманың ұсынысы қалыптасады. Бұл ішкі және сыртқы жағдайларды, сондай-ақ әлеуетті әрекеттерді талдауды қамтиды. Екіншіден, әлеуетті әрекеттерге мән беріледі. Үшіншіден, бағалаулар негізінде бір әрекет таңдалады. Төртіншіден, субъект нәтиженің қаншалықты қалаулы екенін бағалайды. Соңғы кезеңде оқу жүреді, бұл болашақ шешімдерді жақсарту үшін жоғарыдағы барлық процестерді жаңартуды қамтиды.
Қауіп пен түсініксіздік жағдайында шешім қабылдау
Біздің шешімдеріміздің көпшілігі белгілі бір дәрежедегі белгісіздік аясында қабылданады. Психология және экономика сияқты шешімдерді зерттейтін ғылымдар, әдетте, тәуекелді әр мүмкін нәтиженің ықтималдығы белгілі болғандағы белгісіздік ретінде анықтайды. Егер ықтималдықтар белгісіз болса, белгісіздік тұйыққа дейін жетеді. 1738 жылы Даниэль Бернулли алғаш ұсынған пайданы барынша арттыру теориясы, тәуекел аясындағы шешім қабылдауды түсіндіру үшін қолданылады. Теория адамдардың рационалды екенін және әрбір нұсқаны олардан күтілетін пайдаға қарай бағалайтынын болжайды. Зерттеулер мен тәжірибелер пайданы барынша арттыру принципіне қайшы келетін күтілетін пайданың көптеген аномалияларын және жалпы мінез-құлық үлгілерін анықтады – мысалы, кішкентай ықтималдықтарды жоғары бағалау және үлкендерді төмен бағалау бейімділігі. Дэниел Канеман мен Амос Тверски осы байқауларды қамтитын және баламалы модель ұсынатын перспективалық теорияны ұсынды, сондай-ақ мезиалдық префронталды қабық және фронтопариеталды қабықтың белсенділігінің жалпы өсуі. Префронталды қабық әдетте барлық ойлау мен түсінуге қатысады, сондықтан осы нақты аймақтар барлық қажетті ақпарат болмаған кезде ең дұрыс әрекетті анықтау үшін арнайы қатысы болуы мүмкін. 1994 жылы жасалған Айова құмар ойыны тапсырмасы 4 түрлі колодадан карта таңдауды қамтиды, олардың 2-сі тәуекелге толы, жоғары төлемдермен бірге әлдеқайда ауыр салдарларға ұшырау мүмкіндігі бар. Көптеген адамдар бірнеше раунд карта таңдағаннан кейін, тәуекелсіз колодалар ұзақ мерзімде аз шығынға байланысты жоғары төлем беретінін түсінеді, бірақ ventromedial prefrontal cortex-і зақымдалған адамдар тәуекелге толы колодалардан таңдауды жалғастырады. Бұл нәтижелер мидың ventromedial prefrontal аймағының қауіпті мінез-құлықтың ұзақ мерзімді салдарларын танумен тығыз байланысты екенін көрсетті, өйткені аймақта зақымдалған науқастар болашаққа басымдық беретін шешімдер қабылдауға күш жіберді. Шешім қабылдау процесінде мидың белгілі бір аймақтарының маңыздылығынан басқа, нейротрансмиттер дофаминнің бүкіл қабық бойынша белгісіздік туралы ақпарат тарататынына да дәлелдер бар. Допаминергиялық нейрондар сыйақы процесінде маңызды рөл атқарады және күтпеген сыйақы болғаннан кейін өте белсенді болады. Маймылдарда дофаминергиялық белсенділік деңгейі белгісіздік деңгейімен тікелей байланысты, сондықтан белсенділік белгісіздікпен бірге артады. Сонымен қатар, мидағы дофамин сыйақы жолының маңызды бөлігі болып табылатын nucleus accumbens-і зақымдалған егеуқырлар, қалыпты егеуқырларға қарағанда тәуекелге қатысты әрекеттерден әлдеқайда сақтанады. Бұл дофаминнің қауіпті мінез-құлықтың маңызды медиаторы болуы мүмкін екенін көрсетеді. Адамдар арасындағы тәуекелге қарсылық деңгейіне тестостерон концентрациясының әсері бар. Тәуекелді мансапты таңдау (қаржы саудасы, бизнес) мен тестостерон деңгейі арасындағы байланысты көрсететін зерттеулер бар. MBA студенттерінің үлгілік тобында тәуекелге қарсылық және тәуекелді мансап таңдау туралы ұзақ мерзімді зерттеулер жүргізілді. Ол әйелдердің тәуекелге қарсы екенін көрсетті, бірақ жыныстар арасындағы айырмашылық төмен ұйымдық және белсенді тестостерон деңгейіне байланысты тәуекелге қарсы мінез-құлыққа әкеледі. Тісінің сілекейіндегі тестостерон концентрациясы жоғары және саусақтар аралық қатынасы төмен студенттер, жынысына қарамастан, қаржы саласында тәуекелді мансапты (мысалы, сауда немесе инвестициялық банк) таңдауға бейім.
Серікті және функционалдық локальді модель және үлестірілген, иерархиялық модель
2017 жылдың наурызында Лоренс Т. Хант пен Бенджамин Й. Хейден біз опцияларды қалай бағалайтынымызды және ең тиімді әрекетті қалай таңдайтынымызды түсіндіру үшін механикалық модельге қатысты баламалы көзқарас ұсынды. Сыйлыққа негізделген таңдау туралы көптеген түсіндірмелерде жеке компоненттік процестер сериялық және функционалдық тұрғыдан локалдастырылған деп айтылады. Бұл компоненттік процестерге әдетте опцияларды бағалау, басқа факторлардың болмауында опциялардың құнын салыстыру, тиісті әрекет жоспарын таңдау және таңдаудың нәтижесін бақылау кіреді. Олар нейроанатомияның бірнеше ерекшеліктері таңдау процесін іске асыруға қалай көмектесетінін, соның ішінде рекурренттік нейрондық желілердегі өзара тежелу және ми қабығында ақпаратты өңдеу үшін уақыт шкалаларының иерархиялық ұйымдастырылуын атап көрсетті.
Жоғалтудан аулақ болу
Адамның шешім қабылдауының бір қыры – әлеуетті шығынға қарсы күшті тежеу. Шығынға қарсы тежеу кезінде, шығынның сезімі теңдес пайдадан гөрі күштірек болады. Мысалы, 100 доллар ұту немесе 100 доллар жоғалту мүмкіндігі 50/50 болған жағдайда, егер шығын болса, соған байланысты реакция 200 доллар жоғалту секілді болар еді; яғни 100 доллар жоғалтудың және 100 доллар ұту мүмкіндігінің жиынтығы. Бұл алғаш рет Дэниел Канеман мен Амос Тверскидің «Перспектива теориясында» анықталған. Шығынға қарсы тежеуді түсінудегі басты даулардың бірі – бұл құбылыстың мида көрініс табуы, мүмкін жоғалтумен байланысты назардың және белсенділіктің артуы ретінде. Тағы бір зерттеу саласы – шығынға қарсы тежеудің лимбикалық жүйе сияқты мидың теменгі бөліктерінде (субкортистерде) байқалуы, соның салдарынан эмоционалдық белсенділіктің қатысуы. Шығынға қарсы тежеуді зерттеудегі негізгі дау – шығындар теңдес пайдалардан шын мәнінде теріс сезіледі ме, әлде тек ауыррақ болады деп болжанады, бірақ іс жүзінде тең сезіледі ме? Нейроэкономикалық зерттеулер осы гипотезаларды жоғалту мен пайдаға жауап ретіндегі әртүрлі физиологиялық өзгерістерді өлшеу арқылы ажыратуға тырысты. Зерттеулер көрсеткендей, дене өткізгіштігі, көздің қарамағының кеңеюі және жүрек соғу жиілігі ақша жоғалтуға қарағанда теңдес пайдаға жауап ретінде жоғары болады. Бұл үш өлшемнің барлығы стресс реакцияларымен байланысты, сондықтан белгілі бір сомадағы ақшаны жоғалту сол соманы ұтудан гөрі күштірек сезілуі мүмкін. Дегенмен, кейбір зерттеулерде шығынға қарсы тежеудің физиологиялық белгілері байқалған жоқ. Бұл шығынның сезімі тек назарға байланысты болуы мүмкін (бұл «шығынға назар» деп аталады); мұндай назарды бағыттау жауаптары автономдық сигналдардың күшеюіне де әкеледі, бұл шығынға қарсы тежеудің нейрондық белгісі ретінде түсіндірілді. Алайда, кейінгі шолулар көрсеткендей, бұл парадигмада адамдар мінез-құлқында шығынға қарсы тежеуді көрсетпейді, бұл нәтижелердің түсіндірілуіне күмән тудырады. ФМРТ зерттеулеріне келетін болсақ, бір зерттеуде шығынға қарсы тежеуге байланысты жағымсыз эмоциялық реакцияларға қатысты аймақтарда белсенділіктің артуына дәлелдер табылған жоқ, ал екінші зерттеуде миндаль безі зақымдалған адамдарда шығынға қарсы тежеудің болмауы анықталды, тіпті олардың жалпы тәуекелге қарсы тұру деңгейі қалыпты болса да, бұл мінез-құлықтың әлеуетті шығындарға тән екенін көрсетеді. Осы қайшылықты зерттеулер шығындарға мидың реакциясы шығынға қарсы тежеуден немесе шығындардың ескерту немесе бағыттау аспектісінен туындайтынын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет екенін көрсетеді; сондай-ақ, мида әлеуетті шығындарға ерекше жауап беретін аймақтар бар-жоғын зерттеу қажет.
Уақыт аралық таңдау
Тәуекелге деген құмарлықтан басқа, экономикадағы тағы бір маңызды ұғым – уақыт аралық таңдау, яғни уақыт бойынша бөлінетін шығындар мен пайдаларды қамтитын шешімдер. Уақыт аралық таңдауды зерттеу адамдардың әртүрлі уақытта болатын оқиғаларға қандай күтілетін құндылық беретінін анықтайды. Бұл құбылысты түсіндіретін экономикадағы басым модель – дисконтталған пайдалылық (ДУ). ДУ адамдардың тұрақты уақыт қалауына ие екенін және оқиғалардың қашан орын алатынына қарамастан, оларға құндылық тағайындайтынын болжайды. Қауіпті шешімдерді түсіндірудегі EU-ға ұқсас, ДУ уақыт аралық таңдауды түсіндіруде жеткіліксіз. Серотонин нейротрансмиттері болашаққа қатысты дисконттауды реттеуде маңызды рөл атқарады. Егешқұйрықтарда серотонин деңгейін төмендету болашаққа қатысты дисконттауды күшейтеді, бірақ бұл белгісіздік жағдайында шешім қабылдауға әсер етпейді. Осыдан, дофамин жүйесі ықтималдық белгісіздікке қатысты болса, серотонин уақытша белгісіздікке жауапты болуы мүмкін, себебі кешіктірілген сыйақы әлеуетті белгісіз болашақпен байланысты. Нейротрансмиттерлерден өзге, уақыт аралық таңдау мидағы гормондармен де реттеледі. Адамдарда гипоталамус стресске жауап ретінде бөлінетін кортизолдың төмендеуі уақыт аралық таңдау тапсырмаларында импульсивтіліктің жоғарылауымен байланысты. Есірткіге тәуелді адамдардың кортизол деңгейі жалпы халыққа қарағанда төмен болады, бұл олардың есірткі қолданудың болашақтағы жағымсыз салдарларын елемеуіне және дереу оң нәтижеге ұмтылуына себеп болуы мүмкін.
Әлеуметтік шешім қабылдау
Зерттеулердің көпшілігі шешім қабылдауды әлеуметтік контекстен тыс таңдау жасайтын жеке тұлғаларға бағыттайды, бірақ әлеуметтік өзара әрекеттесуді қамтитын шешімдерді де қарастыру маңызды. Шешім теориясының зерттейтін мінез-құлық түрлері сан алуан: игіліктілік, ынтымақтастық, жазалау және кек алу. Әлеуметтік шешім қабылдауда ең көп қолданылатын міндеттердің бірі – тұтқынның дилеммасы. Бұл жағдайда, нақты таңдаудың нәтижесі тек жеке тұлғаның шешіміне ғана емес, ойын ойнайтын екінші тұлғаның шешіміне де байланысты. Адам серігімен ынтымақтасуды немесе оған қарсы шығуды таңдай алады. Әдетте, ойын барысында адамдар өзара ынтымақтастыққа бейімді, тіпті қарсы шығу жалпы алғанда үлкен пайда әкелсе де. Бұл адамдардың ақшалай үлкен пайдаға ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік жағдайларда ынтымақтасудан алатын сыйақыға да мүкіндік беретінін көрсетеді. Бұл идеяны нейробейнелеу зерттеулері растайды: адамдар басқа адаммен ынтымақтасқанда, ал компьютермен ойнағанда мұндай жағдай байқалмайды. Вентральды стриатум – сыйақы жүйесінің бөлігі, сондықтан бұл зерттеу сыйақы жүйесінің әлеуметтік жағдайларда ынтымақтасу кезінде белсенді болатын аймақтары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл идеяны басқа зерттеулер де қолдайды, олар ақыл-ой белсенділігінің ақша алғанда да, қайырымдылыққа ақша бергенде де ұқсас екенін көрсетті. Екі жағдайда да белсенділік деңгейі ақша сомасының өсуімен бірге артады, бұл ақша беру мен алудың екеуі де нейрондық сыйақыға әкелетінін көрсетеді. Тұтқынның дилеммасы сияқты әлеуметтік өзара әрекеттесудің маңызды аспектісі – сенім. Бір адамның екіншісімен ынтымақтасу ықтималдығы бірінші адамның екіншісіне қаншалықты сенетінімен тікелей байланысты; егер екінші адамның қарсы шығуы күтілсе, олармен ынтымақтасудың қажеті жоқ. Сенім мінез-құлқы көптеген түрлерде аналық мінез-құлыққа және жұптық байланысқа қатысы бар окситоцин гормонымен байланысты болуы мүмкін. Адамдарда окситоцин деңгейі жоғары болғанда, олар басқа адамдарға бақылау тобына қарағанда көбірек сенетін, тіпті олардың жалпы тәуекелге ұшырау деңгейі өзгермегенімен, окситоцин тәуекелдің әлеуметтік аспектілеріне тікелей қатысы бар екенін көрсетеді. Алайда, бұл зерттеулерге жақында күмән тудырылды. Нейроэкономикалық зерттеулер үшін тағы бір маңызды модель – ультиматумдық ойын. Бұл ойында бірінші ойыншы ақша сомасын алып, екінші ойыншыға қанша ұсыну керектігін шешеді. Екінші ойыншы ұсынысты қабылдайды немесе қабылдамайды. Егер ол қабылдаса, екі ойыншы да бірінші ойыншы ұсынған соманы алады, егер ол бас тартса, ешкім ештеңе алмайды. Екінші ойыншы үшін рационалды стратегия кез келген ұсынысты қабылдау болар еді, өйткені оның құны нөлден артық. Алайда, адамдар көбінесе өздеріне әділетсіз болып көрінетін ұсыныстарды қабылдамайды. Нейробейнелеу зерттеулері ультиматумдық ойындағы әділетсіздікке жауап ретінде мидың бірнеше аймақтарының белсендірілетінін көрсетті. Олар екі жақты ортаңғы алдыңғы инсула, алдыңғы цингулярлық қабық (ACC), медиалдық қосымша қозғалыс аймағы (SMA), миша және оң дорсолатеральды префронтальды қабық (DLPFC) құрайды. DLPFC-нің төмен жиілікті қайталанатын транскраниалды магниттік стимуляциясы ультиматумдық ойындағы әділетсіз ұсыныстарды қабылдау ықтималдығын арттыратыны дәлелденді. Нейроэкономика саласындағы тағы бір мәселе – әлеуметтік шешім қабылдауда беделділіктің ролі. Әлеуметтік алмасу теориясы әлеуметтік мінез-құлықтың әлеуметтік сыйақыны барынша арттыру және әлеуметтік шығындарды азайту ниетінен туындайтынын мәлімдейді. Бұл жағдайда, басқалардың мақұлдауы маңызды оң күшейткіш, яғни сыйақы ретінде қарастырылуы мүмкін. Нейробейнелеу зерттеулері бұл идеяны растайтын дәлелдерді ұсынды: әлеуметтік сыйақыларды өңдеу стриатумды, әсіресе сол жақ путаменді және сол жақ каудатты ядроны, ақшалай сыйақыларды өңдеу кезінде осы аймақтар белсендірілгендей белсендіреді. Бұл зерттеулер сондай-ақ «жалпы нейрондық валюта» идеясын қолдайды, бұл әртүрлі сыйақы түрлерін өңдеу үшін ортақ нейрондық негіздің бар екенін болжайды.
Жыныстық шешімдер қабылдау
Жыныстық серіктес таңдау туралы зерттеулер адамдар мен адам емес приматтар арасында жүргізілді. Атап айтқанда, Cheney & Seyfarth (1990), Deaner және басқалар (2005) және Hayden және басқалар (2007) жұмыстары әлеуметтік жағдайы жоғары, соның ішінде дене бітімімен тартымды адамдарға қол жеткізу үшін азырақ материалдық игіліктерге немесе жоғары баға төлеуге дайындық екенін көрсетеді, ал жағдайы төмен адамдармен қарым-қатынас құру үшін одан да жоғары сыйақы талап етіледі. Корделия Файн жыныстық психология мен жыныстық шешімдерді қабылдау саласындағы зерттеулерімен әйгілі. Оның "Тестостерон Рекс" кітабында мидағы жыныстық ерекшеліктерге сынды пікір білдіріп, серіктес табудың экономикалық артықшылықтары мен кемшіліктерін, миымыз қалай түсіндіріп, талдайтынын егжей-тегжейлі қарастырады. Бұл нейроэкономиканың бір қызықты саласын көрсетеді. Бұл қалаудың нейробиологиялық негізіне екі баламаның арасынан таңдау жасау кезінде жұмыс істейтін, көз қозғалысымен байланысты латеральды интрапариэтальды қабықтың (LIP) нейрондары кіреді.
Әдістеме
Мінез-экономикалық эксперименттер қатысушының әртүрлі параметрлер бойынша қабылдаған шешімдерін жазады және осы деректерді нәтижені болжауға арналған формалды модельдер құру үшін пайдаланады. Нейроэкономика осы тәсілді жүйке жүйесінің жағдайларын түсіндіруге қатысты айнымалылар жиынтығына қосу арқылы дамытады. Нейроэкономиканың мақсаты – шешімдерді түсіндіруге көмектесу және болжамдарды тексеруге қолданылатын деректер жиынтығын толықтыру.
Нейробиологиялық зерттеу әдістері
Экономикалық мінез-құлықтың биологиялық негізін түсіну үшін бірнеше түрлі техникаларды пайдалануға болады. Адамдардың миының қай аймақтары белгілі бір тапсырмалар орындалған кезде ең белсенді екенін анықтау үшін нейробейнелеу қолданылады. fMRI және мидың тербелістік белсенділігі сияқты кейбір техникалар мидың жалпы аймағындағы оқиғалардың уақыт бойынша қалай өрбуін егжей-тегжейлі зерттеуге мүмкіндік береді. Егер мидың нақты бір аймағы экономикалық шешім қабылдау процесіне қатысқан деп күдіктелсе, зерттеушілер Transcranial Magnetic Stimulation (TMS) арқылы осы аймақты уақытша тоқтатып, нәтижелерді ми қалыпты жұмыс істеген кездегі нәтижелермен салыстырады. Соңғы кезде ми құрылымы, мысалы, ми аймақтары арасындағы ақ зат байланысы, сыйақыға негізделген шешімдер қабылдаудағы жеке ерекшеліктерді анықтауда қандай рөл атқаратынына қызығушылық артып келеді. Нейроғылым әрқашан миды тікелей бақылауды қамтамайды, себебі ми белсенділігін терінің өткізгіштігі, жүрек соғуы, гормондар, оқушының кеңеюі және бұлшық еттердің жиырылуы сияқты физиологиялық өлшемдер арқылы да түсіндіруге болады. Бұл электромиография деп аталады, әсіресе бет бұлшық еттерінің жиырылуы арқылы шешімдермен байланысты эмоцияларды анықтауға көмектеседі.
Есіктің нейроэкономикасы
Мидың кейбір аймақтарын зерттеуден басқа, кейбір зерттеулер мінез-құлыққа қатысты мидың әртүрлі химиялық заттарының функцияларын түсінуге бағытталған. Мұны жасаудың екі жолы бар: біріншіден, химиялық заттардың қазіргі деңгейін түрлі мінез-құлық үлгілерімен салыстыру, екіншіден, мидағы химиялық заттардың мөлшерін өзгертіп, одан туындайтын мінез-құлық өзгерістерін байқау. Мысалы, серотонин нейротрансмиттері интертемпоральді таңдау, аутизм және депрессия сияқты жағдайлардың патофизиологиясын түсіну үшін маңызды шешімдер қабылдауға қатысқандай көрінеді. Зерттеуші содан кейін әртүрлі айнымалыларды өлшеп, субъект шешім қабылдаған кезде миында не болып жатқанын анықтайды. Кейбір авторлар нейроэкономиканың тек сыйлықтармен байланысты эксперименттерді ғана емес, сонымен қатар тәуелділік немесе қате түсініктермен байланысты психиатриялық синдромдарды сипаттау үшін де пайдалы екенін көрсетті.