Кіріспе

Әлеуметтік тәртіптің қалай туындайтынының зерттелуі

Этнометодология – әлеуметтік өзара әрекеттесу процестерінде және олар арқылы әлеуметтік тәртіптің қалай қалыптасатынын зерттейтін ғылым. Ол көбінесе бағытты әлеуметтанулық тәсілдерге балама ретінде қарастырылады. Ең радикальды түрінде, ол жалпы әлеуметтік ғылымдарға тікелей қарсы тұрады. Оның алғашқы зерттеулері академиялық ортада мойындалған ғылым саласы – әңгімелесуді талдаудың негізін қалады. Псатас бойынша, этнометодологиялық ғылымдар отбасында бес негізгі бағытты ажыратуға болады (қараңыз). Этнометодология – бұл негізінен сипаттамалық ғылым, ол зерттеу нысаны ретінде алынған нақты әлеуметтік тәртіпті түсіндіруге немесе бағалауға ұмтылмайды, "нақты жағдайларда адамдардың не істейтінін, олардың әдістерін және әлеуметтік өмірдің реттелген тәртібін қалыптастыру үшін қолданатын тәсілдерін анықтауға" бағытталған. Дегенмен, оның қолданбалары бағдарламалық құралдарды жобалау және басқару саласындағы зерттеулер сияқты көптеген қолданбалы ғылымдарда да табылды.

Анықтама

Терминнің мағынасын түсіндіру үшін оны үш құрамдас бөлігіне жіктеуге болады: этно – әдіс – логия. Мысал ретінде Оңтүстік Калифорниядан бір жағдай келтірейік: «этно» дегеніміз – нақты бір әлеуметтік-мәдени топ (мысалы, серфингпен айналысатын жергілікті қауым); «әдіс» – осы топтың күнделікті қызметінде қолданатын тәсілдер мен амалдар (мысалы, серфингке қатысты); ал «логия» – осы тәсілдер мен амалдардың жүйелі сипаттамасы. Біздің мысалымыздағы зерттеудің негізгі фокусы – серфингтің әлеуметтік реті, ал этнометодологиялық қызығушылық – осы әлеуметтік ретті қалай құру және сақтау (яғни, қолданылатын тәсілдер мен амалдар) деген сұраққа жауап табу. Қысқасы, этнометодология топтар ішіндегі адамдардың әлеуметтік әрекеттерін жіктеуге тырысады, бұл жіктеу топтардың өзінің тәжірибесіне негізделген, зерттеушінің әлеуметтік ретке қатысты пікірлерін нақты жағдайға таңуды болдырмайды, бұл басқа социологиялық зерттеулерге тән емес.

Шығу тегі және қолданылу аясы

Бұл тәсілді алғаш рет 1954 жылы қазылар алқасы мүшелерінің қылықтарын зерттеген Харольд Гарфинкель әзірлеген. Осыған деген қызығушылық Гарфинкельдің Талкотт Парсонстың қоғам туралы жалпы теория құруға жасаған тытыруынан туындады. Бұл тытыру Альфред Шутцты оқығаннан бастау алды, алайда Гарфинкель соңында Шутцтың көптеген идеяларын қайта қарады. Гарфинкель қаржылық есептің қағидалары мен тәжірибелерін зерттеуге де сүйенді; Дюркгейм мен Вебердің классикалық әлеуметтану теориясы мен әдістеріне; сондай-ақ Хоббстың «тәртіп мәселесі» туралы дәстүрлі әлеуметтанушылардың алаңдаушылығына. Этнометодолог үшін қатысушылар ортақ түсіну амалдары арқылы әлеуметтік ортаның ретін құрайды. Осылайша, әлеуметтік ортаны түсіну әрекеті мен осы ортаның үнемі жасалуы арасында маңызды табиғи рефлексивтілік бар; екеуі де мәні жағынан бірдей. Бұған қоса, осы амалдар (немесе әдістер) көзге көрінетіндей орындалады, осылайша оларды зерттеуге мүмкіндік туады.

Теория және әдістер

Этнометодология көбінесе теория мен әдіс мәселелеріне қатысты радикалды көзқарасының арқасында түсіндірушілерді қыңырқалдырады. Теорияға қатысты Гарфинкель этнометодологиялық бейтараптық позициясын тұрақты түрде қолдады, ол әлеуметтік теорияға қатысты принциптік агностицизмді білдіреді, яғни зерттеліп отырған әлеуметтік ортаның мүшелерінің ортақ түсініктері, әлеуметтік теоретик осы ортадан тыс талдауға тартатын кез келген ұғымдардан жоғары тұрады деп талап етеді. Бұл әлеуметтік теорияның қажеттілігі туралы білім алған дәстүрлі әлеуметтік ғалымдарды таң қалдыруы мүмкін. Энн Роулздың «Этнометодология бағдарламасына» жазған кіріспесіндегі көптеген теориялық сілтемелер Гарфинкельдің өмірінің соңына қарай осы позициядан бас тартқанын көрсетеді. Бұл Людвиг Витгенштейннің кейінгі философиясымен, әсіресе Питер Винчтің әлеуметтік зерттеулерде қолданған тәсілімен де тығыз байланысты. Гарфинкельдің еңбектерінде Гуссерлдің («Трансценденталды феноменология»), Гурвицтің («Гештальт теориясы») және, әрине, әлеуметтік феноменолог Альфред Шюцтың («Табиғи көзқарастың феноменологиясы») еңбектеріне де сілтемелер жасалған. Бірақ, Гарфинкельдің сілтеме жасайтын авторлар мен теориялық тұжырымдары этнометодологияның берік теориялық негізін құрамайды. Этнометодология Дюркгеймнің кейбір қызығушылықтарын бөліссе де, Дюркгеймдік емес; ол феноменология емес, бірақ Гуссерл мен Шюцтің өмірлік әлемді (Lebenswelt) зерттеулерінен қарыз алады; гештальт теориясының бір түрі емес, бірақ ол әлеуметтік тәртіптерді гештальт сияқты қасиеттерге ие деп сипаттайды; және Витгенштейндік емес, бірақ Витгенштейннің ережелерді қолдану туралы түсінігін пайдаланады. Керісінше, бұл қарыздар этнометодологияның этнометодологиялық зерттеулер жүргізу мақсатымен теориялық идеяларды иемденген теориялық еңбектерге жасалған фрагменттік сілтемелер ғана. Сол сияқты, этнометодология зерттеудің ешқандай формалды әдістерін жақтамайды, зерттеу әдісі зерттеліп отырған құбылыстың мәніне сәйкес болуын қажет етеді. Майкл Линч атап көрсеткендей: «Осы саланың жетекші тұлғалары этнометодологтардың қолдануға міндетті әдістер жиынтығы жоқ екенін және зерттеліп отырған нақты құбылыстарға сәйкес келсе, кез келген зерттеу процедурасын қолдануға тыйым салынбағанын бірнеше рет баса айтты».

Түрлері

Джордж Псатас бойынша, этнометодологиялық зерттеудің бес түрін анықтауға болады (Псатас 1995:139–155). Оларды былай сипаттауға болады:

Практикалық әрекеттер мен практикалық ойлауды ұйымдастыру. Бұған Гарфинкельдің «Этнометодологиядағы зерттеулер» сияқты алғашқы зерттеулер де кіреді. Өзара әрекеттесуде сөйлеуді ұйымдастыру. Бұл тәсілді Харви Сакс, әріптестері Эммануэль Шеглофф пен Гейл Джефферсонмен бірлесіп, қазіргі кезде әңгімелесуді талдау деп белгіледі. Институционалдық немесе ұйымдық ортада өзара әрекеттесудегі сөйлеу. Алғашқы зерттеулер сөйлеудің контекстен тыс абстракцияланған түріне назар аударған болса (әдетте телефондық әңгімелердің жазбаларын пайдаланып), бұл тәсіл нақты жағдайларға тән өзара әрекеттесу құрылымдарын анықтауға бағытталған. Жұмысты зерттеу. Мұндағы «жұмыс» термині кез келген әлеуметтік белсенділікті білдіреді. Зерттеудің қызығушылығы – осы жұмыс орындалатын ортада қалай атқарылатыны. Жұмыстың мәні. Бір әрекетті осы әрекетке айналдыратын не? Мысалы, сынақты сынақ, жарысты жарыс, ал анықтаманы анықтама деп қалай атаймыз? Этнометодологиялық зерттеулердің түрлері мен әртүрлілігі туралы толыққанды ақпаратты Мейнард пен Клейменнің еңбектерінде табуға болады.

Әңгімелесуді талдаумен байланысы

Этнометодология мен әңгімелесуді талдау арасындағы қарым-қатынас кейде олардың өзара үндес мүдделерін, олардың негізін қалаушылары арасындағы тығыз ынтымақтастығын және көптеген зерттеушілер арасындағы қызығушылықтың кейіннен айырмашылықтарын ескере отырып, шиеленіске ұшыраған. Әлеуметтік тәртіптерді зерттеу сол тәртіптер туралы әңгімелесудің құрылымдық ерекшеліктерімен "ажырамас байланыста" болғандықтан, этнометодология әңгімелесудегі сөздерге де, осы сөздердің осы тәртіпті құрудағы рөліне де қызығушылық танытады. Әңгімелесу индекстік және нақты бір әлеуметтік тәртіпке енгізілген болып саналады. Сонымен қатар, ол осы тәртіпке табиғи түрде рефлексивті және оны құруға қатысады. Энн Роулз көрсеткендей: "Этнометодологияға шын мәнінде қызығушылық танытқандардың көпшілігі, тіпті басым бөлігі, Сакс, Шеглофф және Джефферсон жасаған әңгімелесуді талдауды зерттеу құралдарының бірі ретінде пайдаланды". Екінші жағынан, әңгімелесуді зерттеу оның нақты жағдайынан ажыратылғанда, яғни, ол таза техникалық әдіс сипатын және өзіндік "формальды талдау" саласын қабылдағанда, ол этнометодологияның бір түрі емес. Роулз атап өткендей, мұндағы қате түсініктің "қаупі" – әңгімелесуді талдау, басқа формальды талдау саласы сияқты, зертенеін жағдайға/ортаға алдын ала түсініктер, формальды анықтамалар және операциялық процедуралардан тұратын аналитикалық құралдар жиынтығын әкелуі мүмкін. Мұндай талдау тұжырымдары бір ортадан туып, екінші ортаға тұжырымдамалық тұрғыдан қолданылған (жалпыланған) жағдайда, бұл әдістердің бірегей жеткіліктілік талабының күшті формасын бұзу болып табылады.

Феноменологиямен байланысы

Этнометодология "феноменологиялық сезімталдыққа" ие деп сипатталғанмен, сенімді сарапшылар "феноменологияның этнометодологияға күшті әсері бар" екенін мойындайды (Мейнард және Кардаш 2007:1484). Гарфинкель феноменологиялық мәтіндер мен нәтижелерді әлеуметтік тәртіпті зерттеу тақырыптарын қарастыру үшін "пайдалануға" (немесе "қолдануға") болатын нәрсе деп атайды. Этнометодология феноменологияның бір түрі болмаса да, феноменологиялық мәтіндерді оқу мен түсіну және феноменологиялық көзқарас дамыту этнометодологиялық зерттеулердің практикасы үшін өте маңызды. Гарфинкель феноменолог Арон Гурвичтің, әсіресе оның "Аң-сезім алаңы" (1964: этнометодологияның феноменологиялық бастапқы мәтіні) еңбегіне сілтеме жасай келе былай дейді: "оның мәтіндерін оқымасаңыз, сіз ештеңе жасай алмайсыз".