Халықаралық қатынастар теориясы: Неореализм және құрылымдық реализм

Кіріспе

Халықаралық қатынастар теориясы

Неореализм немесе құрылымдық реализм – халықаралық қатынастар теориясы, ол халықаралық қатынастардағы күш саясатының рөлін баса көрсетеді, бәсекелестік пен қақтығысты тұрақты ерекшеліктер ретінде қарастырады және ынтымақтастыққа деген мүмкіндіктің шектеулі екенін айтады. Халықаралық жүйенің анархиялық күйі мемлекеттердің басқа мемлекеттердің ниеттеріне және өз қауіпсіздігіне толық сенімді бола алмайтынын білдіреді, соның салдарынан олар күш саясатына ұмтылады. Оны алғаш рет Кеннет Уолц 1979 жылы жарық көрген «Халықаралық саясат теориясы» атты кітабында жазды. Неолиберализммен бірге неореализм – халықаралық қатынастардағы ең әсерлі қазіргі заманғы екі бағыттың бірі болып саналады; осы екі бағыт 1960 жылдардан 1990 жылдарға дейін халықаралық қатынастар теориясын басып озды. Неореализм Солтүстік Американың саяси ғылым саласынан туындады және Э.Х. Карр, Ханс Моргентау, Джордж Кеннан және Рейнхольд Нибурдың классикалық реалистік дәстүрін жаңартады. Неореализм қорғаныс және шабуылдық неореализмге бөлінеді.

Шығу тегі

Неореализм – Ханс Моргентаудың классикалық реализм туралы жазғандарынан идеологиялық үзіліс. Классикалық реализм бастапқыда халықаралық саясаттың қылықтарын адам табиғатына негізделгендігімен, демек әлемдік лидерлердің жеке басы мен сезімдеріне тәуелді деп түсіндірді. Неореалистік ойшылдардың пікірінше, стратегия, жекешелік немесе ынта емес, құрылымдық шектеулер халықаралық қатынастардағы мінез-құлықты анықтайды. Джон Миршаймер өзінің "Ұлы державалар саясатының трагедиясы" атты кітабында шабуылдық неореализмнің өзінің түрі мен Моргентау арасындағы маңызды айырмашылықтарды көрсетті.

Теория

Структуралық реализм халықаралық құрылымның сипаты тәртіптік принципімен (анархия), жүйенің құрамымен (мемлекеттер) және күштердің таралуымен (халықаралық жүйедегі ірі державалардың санымен өлшенетін) анықталады деп тұжырымдайды, мұнда тек соңғысы уақыт өте келе мағыналы өзгерістерге ұшырайтын тәуелсіз фактор болып саналады. Халықаралық құрылымның анархиялық тәртіп принципі орталықтандырылмаған, яғни формалды орталық билік жоқ; әрбір тәуелсіз мемлекет осы жүйеде формалды түрде тең. Бұл мемлекеттер өзімшілдік логикасымен әрекет етеді, яғни мемлекеттер өз мүдделерін іздейді және оларды басқа мемлекеттердің мүдделеріне бағындырмайды. Мемлекеттердің ең болмағанда өздерінің өмір сүруін қамтамасыз етуге ұмтылатыны қабылданады, себебі бұл басқа мақсаттарға жетудің алғышарты болып табылады. Өмір сүруге ұмтылыс – олардың мінез-құлқына әсер ететін басты фактор және олардың шетелдік араласулар үшін шабуылдық әскери күшін дамытуына, сондай-ақ салыстырмалы күштерін арттыру құралы ретінде қызмет етеді. Мемлекеттер басқа мемлекеттердің болашақ ниеттеріне толық сенімді бола алмайтындықтан, мемлекеттер арасында сенімсіздік орнап, олардың өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін күштердің салыстырмалы жоғалтуларына қарсы сақтану қажеттігі туындайды. Бұл белгісіздікке негізделген сенімсіздік – қауіпсіздік дилеммасы деп аталады. Неореализм мемлекеттерді «қара жәшіктер» ретінде қарастырады, себебі халықаралық жүйенің құрылымы, оның құрамы мен олардың ерекшеліктерінен гөрі себепші болып табылады. Неореалистер халықаралық жүйедегі ірі державалардың санына байланысты халықаралық жүйенің үш түрі болуы мүмкін екенін айтады. Бірполярлы жүйеде тек бір ірі держава, екіполярлы жүйеде екі ірі держава, ал көпполярлы жүйеде екіден астам ірі держава болады. Неореалистер екіполярлы жүйені көпполярлы жүйеге қарағанда тұрақтырақ деп санайды (ірі державалар арасындағы соғысқа және жүйелік өзгерістерге аз бейім), себебі теңгерімділік тек ішкі теңгерімділік арқылы қамтамасыз етіледі, себебі одақ құруға болатын қосымша ірі державалар жоқ. Екіполярлы жүйеде сыртқы теңгерімділік орнына ішкі теңгерімділік басым болғандықтан, қате есептеулер мен ірі державалар арасындағы соғыс қаупі азаяды. Бұл – қарапайым және теориялық тұжырым. Неореалистер эмуляция және бәсекелестік процестері мемлекеттерді жоғарыда аталғандай әрекет етуге итермелейді деп санайды. Эмуляция мемлекеттерді табысты мемлекеттердің мінез-құлқына еліктеуге (мысалы, соғыста жеңіске жеткендер) жетелесе, бәсекелестік мемлекеттерді өздерінің қауіпсіздігі мен өмір сүруін қамтамасыз етуге барынша күш салуға мәжбүр етеді. Халықаралық жүйенің анархиялық сипаты мен мемлекеттердің басқа мемлекеттерге немесе ұйымдарға сене алмауына байланысты мемлекеттер «өз күшіне сүйенуге» мәжбүр. Бұл кейбір классикалық реалистердің нормалардың маңызды болуы мүмкін деген пікіріне қайшы келеді. Неореалистер халықаралық ұйымдардың халықаралық жүйеде тәуелсіз әрекет ету қабілетіне және мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты жеңілдетуіне де күмәнмен қарайды. Қорғаныс реализмі саласындағы негізгі зерттеу – Роберт Джервистің 1978 жылғы «қауіпсіздік дилеммасы» туралы классикалық мақаласы. Онда қауіпсіздік дилеммасын күшейту немесе жұмсарту үшін белгісіздік пен қорғаныс және шабуыл арасындағы тепе-теңдікті қалай қарастыруға болады. Джервистің еңбектеріне сүйене отырып, Стивен Ван Эвера соғыстың себептерін қорғаныс реалистік тұрғысынан зерттейді.

Structural realism holds that the nature of the international structure is defined by its ordering principle (anarchy), units of the system (states), and by the distribution of capabilities (measured by the number of great powers within the international system), with only the last being considered an independent variable with any meaningful change over time. The anarchic ordering principle of the international structure is decentralized, meaning there is no formal central authority; every sovereign state is formally equal in this system. These states act according to the logic of egoism, meaning states seek their own interest and will not subordinate their interest to the interests of other states. States are assumed at a minimum to want to ensure their own survival as this is a prerequisite to pursue other goals. This driving force of survival is the primary factor influencing their behavior and in turn ensures states develop offensive military capabilities for foreign interventionism and as a means to increase their relative power. Because states can never be certain of other states' future intentions, there is a lack of trust between states which requires them to be on guard against relative losses of power which could enable other states to threaten their survival. This lack of trust, based on uncertainty, is called the security dilemma. Neorealism sees states as "black boxes," as the structure of the international system is emphasized rather than the units and their unique characteristics within it as being causal. Neorealists contend that there are essentially three possible systems according to changes in the distribution of capabilities, defined by the number of great powers within the international system. A unipolar system contains only one great power, a bipolar system contains two great powers, and a multipolar system contains more than two great powers. Neorealists conclude that a bipolar system is more stable (less prone to great power war and systemic change) than a multipolar system because balancing can only occur through internal balancing as there are no extra great powers with which to form alliances. Because there is only internal balancing in a bipolar system, rather than external balancing, there is less opportunity for miscalculations and therefore less chance of great power war. That is a simplification and a theoretical ideal. Neorealists argue that processes of emulation and competition lead states to behave in the aforementioned ways. Emulation leads states to adopt the behaviors of successful states (for example, those victorious in war), whereas competition leads states to vigilantly ensure their security and survival through the best means possible. Due to the anarchic nature of the international system and the inability of states to rely on other states or organizations, states have to engage in "self help." This is in contrast to some classical realists which did see norms as potentially important. Neorealists are also skeptical of the ability of international organizations to act independently in the international system and facilitate cooperation between states. A foundational study in the area of defensive realism is Robert Jervis' classic 1978 article on the "security dilemma." It examines how uncertainty and the offense defense balance may heighten or soften the security dilemma. Building on Jervis, Stephen Van Evera explores the causes of war from a defensive realist perspective.

Шабуылдаушы реализм

Мэршаймер дамытқан шабуылшыл реализм мемлекеттердің қанша күшке ұмтылатынымен ерекшеленеді. Мэршаймер мемлекеттердің салыстырмалы күшін максималды деңгейге дейін жеткізіп, нәтижесінде аймақтық гегемонияға қол жеткізуді ұсынады. Эрик Лабс соғыс кезінде соғыс мақсаттарының кеңеюін шабуылшыл әрекеттердің мысалы ретінде зерттейді. Фарид Закария 1865 жылдан 1914 жылға дейінгі АҚШ-тың сыртқы саясаты тарихын талдап, осы кезеңдегі шетелдік араласулар сыртқы қауіптерге байланысты емес, АҚШ-тың ықпалын кеңейтуге деген ниеттен туындағанын мәлімдейді.

Реалистік ойдың ішінде

Неореалистер халықаралық қатынастардың құрылымы қауіпсіздік іздеудегі басты себеп екендігіне келіссе де, неореалистік ғалымдар арасында мемлекеттер жай ғана өмір сүруді мақсат ете ме, әлде өздерінің салыстырмалы күшін арттыруға тырыса ма деген пікір таласы бар. Демократиялық бейбітшілік теориясының жақтастары демократияның таралуы анархияның салдарына қарсы тұруға көмектеседі деп есептейді. Брюс Рассетт әлемде жеткілікті демократиялар болған жағдайда, «кем дегенде он жетінші ғасырдан бері тәжірибеге үстемдік еткен ‘реалистік’ принциптерді (анархия, мемлекеттердің қауіпсіздік дилеммасы) ішінара еңсеру мүмкін» дейді. Джон Мюллер демократияның таралуы емес, керісінше, басқа жағдайлар (мысалы, билік) демократия мен бейбітшілікті әкеледі деп санайды. Мюллердің аргументімен келісетін Кеннет Уолтс «бірнеше ірі демократиялар – XIX ғасырдың Ұлыбританиясы және XX ғасырдың АҚШ-сы – өз дәуірлерінің ең қуатты мемлекеттерінің қатарында болды» деп атап көрсетті. Сондай-ақ, неоклассикалық реалистер де неореализмнің кейбір аспектілерін сынға алды. Неореализмге тағылған сынның ішінде ішкі саясатқа немқұрайлы қарау, нәсіл, саудадан түсетін пайда, институттардың бейбітшілікті нығайту әсері және сыртқы саясаттағы режим түрінің маңыздылығы бар. Дэвид Странг неореалистік болжамдардың уақыт өте келе және түрлі аймақтарда егемендіктің өзгеруін ескере алмайтынын айтады. Егемендіктегі осы өзгерістер ынтымақтастық пен бәсекеге әсер етті, себебі егемендік танылған мемлекеттердің тұрақтылығы айтарлықтай артты. Неореализмнің қазіргі халықаралық саясатқа қатысының жоқтығы және ірі державалардың сыртқы саясатын түсіндірудегі әлсіздігіне жауап ретінде Чарльз Глейзер 2003 жылы: «Бұл көңіл көншітпейтін де, аса маңызды да емес, себебі халықаралық саясатты реалистік көзқараспен түсіндіретін ғалымдар, сәйкессіздікке немесе қайшылыққа жол бермей, реализмнің негізгі саласынан тыс мәселелерді түсіну үшін басқа теорияларды да қолдана алады және қолданады» деп жазды.

While neorealists agree that the structure of the international relations is the primary impetus in seeking security, there is disagreement among neorealist scholars as to whether states merely aim to survive or whether states want to maximize their relative power. Advocates of democratic peace theory see the spreading of democracy as helping to mitigate the effects of anarchy. With enough democracies in the world, Bruce Russett thinks that it "may be possible in part to supersede the 'realist' principles (anarchy, the security dilemma of states) that have dominated practice since at least the seventeenth century." John Mueller believes that it is not the spreading of democracy but rather other conditions (e. g., power) that bring about democracy and peace. In consenting with Mueller's argument, Kenneth Waltz notes that "some of the major democracies—Britain in the nineteenth century and the United States in the twentieth century—have been among the most powerful states of their eras." and neoclassical realists have also challenged some aspects of neorealism. Among the issues that neorealism has been criticized over is the neglect of domestic politics, race, gains from trade, the pacifying effects of institutions, and the relevance of regime type for foreign policy behavior. David Strang argues that neorealist predictions fail to account for transformations in sovereignty over time and across regions. These transformations in sovereignty have had implications for cooperation and competition, as polities that were recognized as sovereign have seen considerably greater stability. In response to criticisms that neorealism lacks relevance for contemporary international policy and does a poor job explaining the foreign policy behavior of major powers, Charles Glaser wrote in 2003, "this is neither surprising nor a serious problem, because scholars who use a realist lens to understand international politics can, and have, without inconsistency or contradiction also employed other theories to understand issues that fall outside realism's central focus."

Мақалалар

Джервис, Роберт (1978). Қауіпсіздік дилеммасындағы ынтымақтастық (Дүниежүзілік саясат, 30-том, №2, 1978)
Арт, Роберт Дж. (1998). Геосаясатты жаңарту: Селективті қатысу стратегиясы (Халықаралық қауіпсіздік, 23-том, №3, 1998–99)
Фарбер, Генри С.; Гова, Жанна (1995). Саясат және бейбітшілік (Халықаралық қауіпсіздік, 20-том, №2, 1995)
Гилпин, Роберт (1988). Гегемониялық соғыс теориясы (Дисциплинааралық тарих журналы, 18-том, №4, 1988)
Позен, Барри (2003). Ортақ мүліктерге бақылау: АҚШ гегемониясының әскери негіздері (Халықаралық қауіпсіздік, 28-том, №1, 2003)