Кіріспе
Ежелгі Мысыр архитектурасына негізделген сәулет стилі. Ежелгі Мысыр жаңғыруы – ежелгі Мысырдың мотивтері мен бейнелерін пайдаланатын сәулет стилі. Бұл стиль, әдетте, Наполеонның Мысырды басып алуы және адмирал Нельсонның 1798 жылы Нил шайқасында француз флотын жеңісі арқасында ежелгі Мысыр ескерткіштері туралы хабардарлықтың артуымен байланысты. Наполеон өзімен бірге Мысырға ғылыми экспедиция алып барды. Экспедицияның еңбектерінен құралған "Мысыр сипаттамасы" 1809 жылы жариялана бастады және 1826 жылға дейін серия болып басылды. Оның саяхаты барысында ашылған қасбеттердің айқындылығы мен монументалдығы египеттік эстетиканың париждік элита арасындағы беделін нығайтты. Дегенмен, египет стиліндегі өнер туындылары мен сәулеттік құрылыстар (мысалы, жерлеу ескерткіштері) Еуропа құрлығында Ренессанс дәуірінен бері мерзім-мерзіммен жасалып келген.
Egyptian Revival is an architectural style that uses the motifs and imagery of ancient Egypt. It is attributed generally to the public awareness of ancient Egyptian monuments generated by Napoleon's conquest of Egypt and Admiral Nelson's defeat of the French Navy at the Battle of the Nile in 1798. Napoleon took a scientific expedition with him to Egypt. Publication of the expedition's work, the Description de l'Égypte, began in 1809 and was published as a series through 1826. The size and monumentality of the façades discovered during his adventure cemented the hold of Egyptian aesthetics on the Parisian elite. However, works of art and architecture (such as funerary monuments) in the Egyptian style had been made or built occasionally on the European continent since the time of the Renaissance.
Наполеонға дейінгі Мысыр ықпалы
Ежелгі Египет өнері мен сәулеті туралы алғашқы білімнің көп бөлігі классикалық әлем, оның ішінде ежелгі Рим арқылы сүзгіленді. Наполеонның ықпалына дейін ерте мысал – 1651 жылы Бернинидің Римдегі Навона алаңындағы Фонтана деи Квартро Фиуми үстіне орнатқан Домициан обелискі. Ол 18-ші ғасырдың басында Ирландияда салынған бірнеше египеттік обелискілерге үлгі болды. 1717 жылы Ирландиядағы Стиллорган жерінде сэр Эдвард Ловетт Пирс Аллен отбасы үшін салған отбасылық жерлеу ескерткіші де осы обелискінің әсерімен салынды. Бұл 18 ғасырдың басында Ирландияда тұрғызылған көптеген египеттік обелискілердің бірі еді. Тағылары Кильдер округіндегі Белан мен Мит округіндегі Данган жерлерінде табылады. Кильдер округіндегі Конноллидің ақымағы, ең аз египеттік стильде болғанымен, ең танымал. Египеттік ғимараттар бақшалық сәндік құрылыстар ретінде де салынды. Ең күрделісі, әлдебір Вюртемберг герцогы Фредерик I Монбельярд сарайының бағында салған құрылыс болды. Онда қонақтар египеттік суретке келген көпір арқылы өтіп, египеттік ваннасы бар аралға жететін. Бұл жобаны кейіннен Египеттегі француз әскерін басқарған Жан Батист Клебер жасаған. Ғимаратта бильярд залы мен багно болды. 18-ші ғасырдың екінші жартысында неоклассицизмнің дамуымен бірге кейбір сәулетшілер ежелгі грек, рим және египеттік стильдерді біріктірді. Олар өткеннің жай ғана көшірмешілері болмай, жаңа формалар мен әшекейлік идеяларды табуға ұмтылды.
Наполеондық және Наполеоннан кейінгі дәуірлер
Наполеондық шабуылдан кейін жаңалық – өнер туындыларының санының күрт өсуі және алғаш рет бүкіл ғимараттар ежелгі Египеттің ғимараттарына ұқсатып салына бастады. Франция мен Ұлыбританияда бұл, кем дегенде, ішінара, екі елдің Египетте жүргізген сәтті соғыс науқандарының нәтижесі болды. Наполеонның жорықтан алынған ескерткіштер мен табылған заттарды каталогтау ниетімен жүздеген суретшілер мен ғалымдар "Египеттің ежелгі ескерткіштері, этнографиясы, сәулет өнері және табиғи тарихы" туралы мәліметтерді жинауға шақырылды; кейін бұл жазбалар мен эскиздер Еуропаға әкелінді. 1803 жылы осы құжаттар негізінде "Description de l'Égypte" жинағы құрастырыла бастады және жиырма жылдан астам уақытқа созылды. Бұл археологиялық мәтіннің мазмұны, Розетта тасының, пирамидалардың және басқа да бейнелеулердің аудармаларын қамтиды, Еуропа мен Америкада Египет өнері мен мәдениетіне қызығушылықты арттырды. Джеймс Стивенс Керлдің сөзіне сүйенсек, адамдар Египет туралы өз фантазияларын әртүрлі жолдармен бейнелеуге кірісті. Біріншіден, крокодилдер, пирамидалар, мумиялар, сфинкстер және басқа да мотивтер кеңінен таралды. 1800 жылы Лондонның Дрюри Лейн сахнасында египеттік опера фестивалі өтті, онда египеттік тақырыптағы декорациялар мен костюмдер пайдаланылды. Басқа жағынан, Уильям Капон (1757–1827) Шутерс-Хиллде Ұлттық ескерткіш ретінде үлкен пирамида салуды ұсынды, ал Джордж Смит (1783–1869) Александрияда Ральф Аберкромби үшін египеттік стильдегі мазардың жобасын жасады. Дэвид Браунлидің айтуынша, 1798 жылғы Карлсруэ синагогасы, ықпалды Фридрих Вайнбреннердің ерте туындысы "Ежелгі заманнан бері салынған алғашқы египеттік ғимарат" болды. Диана Мьюрдің пікірінше, бұл "Египеттік қайта жаңғыру стилінде салынған алғашқы қоғамдық ғимарат (яғни, ақымақтық, сахналық немесе жерлеу ескерткіші емес)" еді. Ежелгі Египеттің ықпалы негізінен кіреберістің екі жағында орналасқан екі үлкен пилоннан көрінді; әйтпесе, терезелер мен орталық бөлімнің кіреберісінде тік аркалар болды, ал жалпы жоспары неоготикалық элементтерімен дәстүрлі болды. Париждегі египеттік қайта жаңғырудың ең ерте ескерткіштерінің бірі – 1806 жылы салынған Фонтан дю Фелла. Оның дизайнын Франсуа Жан Бралле жасаған. Наполеон биліктен қуылғаннан кейін жойылған, жақсы құжатталған мысал – 1810 жылы Victoires алаңында генерал Луи Десеге арналған ескерткіш. Онда генералдың жалаңаш мүсіні мен обелиск орналасқан, екеуі де египеттік қайта жаңғыру стиліндегі негізде тұрды. Египеттік қайта жаңғырудың әлі күнге дейін сақталған тағы бір мысалы – 1829 жылы салынған Царское Селоның Египет қақпасы. 1798 жылы Парижде "Филл де ла Шарите" монастырының бұрынғы орнында Каир алаңы немесе Каир жәрмеңкесі деп аталатын көше немесе өткел салынды. №2 Place du Caire, 1828 жылдан бастап, жалпы пішіні бойынша дәстүрлі париждік құрылым, бірақ египеттік безендіру элементтерімен, соның ішінде үлкен Хатор бастарының қатарымен және мүсінші Ж.Г. Гарроның фризімен ерекшеленеді. Египеттік қайта жаңғыру стиліндегі интерьерді көрсеткен алғашқы британдық ғимараттардың бірі – Лондонның Страндтағы Courier газетінің кеңсесі. Ол 1804 жылы салынды және каветто (дөңгелек) карнизімен және египеттік ықпалдағы, палма жапырақтары түріндегі капительдері бар бағаналарымен ерекшеленеді. Басқа ерте британдық мысалдар – Лондондағы Египет залы, 1812 жылы аяқталды, және Гудвуд үйіндегі Египеттік асхана (1806). Сондай-ақ, Египеттік галерея, танымды Томас Хоуптың үйіндегі жеке бөлме, оның египеттік ескерткіштерін көрсетуге арналған, және оның "Household Furniture" (1807) кітабындағы мұқият сызықтық суреттерінен жасалған ою-өрнектер британдық жиһаздың Регент стилі үшін маңызды көз болды.
Америкада египет қайта жаңғыруының өрлеуі
АҚШ-тағы египеттік қайта жаңғыру стиліндегі алғашқы ғимарат 1824 жылы Филадельфияда салынған Congregation Mikveh Israel синагогасы болды. Одан кейін 19 ғасырдың бірінші жартысында бірқатар маңызды қоғамдық ғимараттар салынды, олардың ішінде 1835 жылғы Филадельфиядағы Мояменсинг түрмесі (Пенсильвания, АҚШ), 1836 жылғы Нью-Орлеандағы Төртінші аудандық полиция бөлімі және 1838 жылғы Нью-Йорк қалалық түрмесі («Tombs» деп белгілі) бар. Египет стиліндегі басқа да қоғамдық ғимараттарға 1844 жылғы Нью-Йорктегі Саг-Харбордағы Ескі кит аулаушылар шіркеуі, 1846 жылғы Коннектикут штатының Эссекс қаласындағы Бірінші баптист шіркеуі, 1845 жылғы Вирджиния медициналық колледжінің Ричмондтағы Египет ғимараты және 1848 жылғы АҚШ Кеден үйі (Нью-Орлеан) жатады. АҚШ-тағы ең танымал египеттік құрылыс – 1848 жылы құрылысы басталған Вашингтон монументі. Бұл обелиск бастапқыда каветто ендірістері және қанатты күн дискілері бар есіктермен жасалған, бірақ кейіннен олар алынып тасталды. Канзас-Ситидегі (Миссури штаты) Бірінші дүниежүзілік соғыс мұражайы мен Ескерткіші – египеттік қайта жаңғыру архитектурасы мен өнерінің тағы бір мысалы. 1870 жылдар шамасында американдықтар Жапония, Таяу Шығыс және Солтүстік Африка сияқты басқа мәдениеттерге қызығушылық таныта бастады, бұл египеттік қайта жаңғыруға деген қызығушылықтың екінші толқынына әкелді. Дизайн элементтерінде египеттік мотивтер мен символдар жиі қолданылды, оларға «сфинкстерге ұқсас алтын қоладан жасалған әрлеулер, тоқымаға тоқылған египеттік көріністер және пальма жапырақтары сияқты өсімдіктердің геометриялық бейнелері» кірді. 1880 жылдары кейбір американдықтар АҚШ-тың өнерден мүлдем құр болған ұлт екенін сенді, сондықтан оны египеттік пирамидалар мен обелискілерден, грек ғибадатханаларынан және готикалық шпильдерден ерекшелендіру үшін эстетикалық дизайн саласында жаңашылдықтар жасауға ұмтылды. Бірақ мұндай жаңалықтарды іске асыру қиын болды, және Кларенс Кинг айтқандай, «Америкалық нәсіл болмайынша, американдық стиль болмайды». Америка стилін құруға американдықтардың этникалық құрамының әртүрлілігі де кедергі келтірді. Алайда, кейін Американың өзіндік мәдениеті египеттік қайта жаңғыру архитектурасын сіңіріп алды, ал олардың тектоникалық маңызы тұрақсыз болды. Мүмкін, бұл 20 ғасырдың басындағы АҚШ-тың өзіне сенімді ел болғанынан және ежелгі Египет сияқты ұлы өркениетпен байланыс орнатып, өз рухани әлемін анықтау қажеттілігінің осындай мәдени ортада жоғалып кетуінен болды.
Басқа елдер
Сол кездегі британдық Кейп колониясындағы Оңтүстік Африка колледжінде 1841 жылы салынған "Мысыр ғимараты" бар; Кейптаун еврей қауымының Мысыр стиліндегі ғимараты да әлі тұр. Йорк-стрит синагогасы Австралиядағы алғашқы Мысыр стиліндегі ғимарат болды, одан кейін 1850 жылға дейін Хобарт синагогасы, Лансестон синагогасы және Аделаида еврей қауымы салынды. Австралиядағы ең алғашқы обелиск 1818 жылы Сиднейдегі Маккуари-плейс алаңында орнатылды.
Кейінгі қайта өрлеулер
1922 жылы археолог Говард Картердің Тутанхамонның қабірін табуына әкелген экспедициялар 20 ғасырда египеттік стильге деген қызығушылықты қайта жаңғыртуға себеп болды. 1920-жылдардағы осы қайта жаңғыру кейде Ар-Деко стилінің бір бөлігі деп есептеледі. Бұл кезеңде, көбінесе АҚШ-та ғана таралған, египеттік театр қозғалысы пайда болды. Египеттік стильдегі сәндік өнер жиһаз, тұрмыстық заттар және сәулет өнерінде де көрініс тапты.
Иероглифтер
Британиядағы көптеген маңызды туындыларда сәулетшілер мысыр иероглифтеріндегі хабарларды аударуға және бейнелеуге тырысты. Композицияларға деген ниеттері шынайы болғанмен, иероглифтік синтаксис пен семантиканы түсіну олар салынғаннан бері жетілді және осы туындылардың көптегенінде қателер анықталды. Мысыр жаңғыру стилінде Ұлыбританияда мемлекеттік де, жеке де ғимараттар салынды, бірақ дәл жазуға ұмтылған жазулардың көп бөлігі қоғамдық жұмыстарда немесе қоғамдық ғимараттардың кіреберістерінде кездеседі. 1824 жылы француз классикалық ғалымы және египтологы Жан Франсуа Шампольон «Precis du systeme hieroglyphique des anciens Egyptiens» еңбегін жариялады, бұл Ұлыбританияда иероглифтік тілді түсіндіруге жасалған алғашқы маңызды әрекеттерге түрткіс берді. Жозеф Бономи кішісінің 1840 жылы Абни Парк зиратының кіреберіс бөлімшелеріндегі жазулары – оқылатын мәтін құрастыруға жасалған алғашқы жазылған әрекет болды. Өзі египтолог болған Бономи, сондай-ақ Сэмюэл Берч, Сэмюэл Шарп, Уильям Осбурн және тағы басқалар 19 ғасырда Лидстегі Маршаллдың диірмені, Букингемширдегі Хартвелл үйі аумағындағы эдикула және Лондонның оңтүстік-шығысында қайта орнатылғаннан кейінгі Кристалл сарайындағы египеттік көрме сияқты көптеген британдық жобалар үшін мәтіндер жазды. Жазулардың мазмұны жобалардың ерекшелігіне қарай өзгерді. Кристалл сарайындағы көрмеде бірнеше түрлі жазулар бар, олардың негізгісі залдың құрылысын және мазмұнын егжей-тегжейлі сипаттайды және оны қоғам үшін білім беру құралы ретінде жариялайды. Жазу «Сәттілік болсын» деп аударылатын ырыс тілеумен аяқталады. Көрмеге кіретін есіктің карнизіндегі кішірек жазуларда құрылысшылардың есімдері және грек тілінде Виктория патшайымы мен Альберт ханзадасының денсаулығы мен әл-ауқаты тіленеді. Негізгі жазуға ағылшын тіліндегі аударма қоса берілген, әрі әріптер ағылшын сөздерінің орнымен сәйкес келеді. Алайда, Крис Эллиот аударманың тым көп фонетикалық транслитерацияға тәуелді екенін және иероглифтерге аудару қиын болған сөздер үшін ерекше таңбалардың қолданылғанын атап өтті.