Кіріспе

Энтимема (ἐνθύμημα, enthýmēma) – жасырын алғышарттары бар аргумент. Энтимемалар көбінесе аудиторияның әлемге деген көзқарасына және жалпыға ортақ санасына сәйкес келетін алғышарттардан дамытылады. Дегенмен, силогизмнің жалпы алғышарты шындық деп есептеліп, одан кейінгі шешілімді қажетті ететін болса, энтимеманың жалпы алғышарты тек ықтималды болып табылады, бұл тек алдын ала қорытындыға әкеледі. Алғашында Аристотель тарапынан теорияландырылған энтимеманың төрт түрі бар, олардың кем дегенде екеуі Аристотельдің еңбектерінде сипатталған. Аристотель энтимеманы «дәлелдемелердің негізі», «реторикалық дәлелдемелердің ең күштісі – силогизмнің бір түрі» деп атаған (Rhetoric I, 1.3,11). Ол оны дәлелдің екі түрінің бірі деп санаған, екіншісі – парадигма. Аристотельдің пікірінше, максималар энтимемалардың туындысы. (Rhetoric II. XX.1). Аристотель энтимемалардың екі түрін талқылайды: дәлелдемелік [деиктика] және күшін жоққа шығарушы [элентика немесе резои (ῥέζοι)]. (Rhetoric II. XXII.14). Дәлелдемелік энтимемалар бір нәрсенің факт екендігін немесе факт емес екендігін көрсетеді; олар келісімге келген нәрседен қорытынды шығарады. Күшін жоққа шығарушы энтимемалар қарсылас келіспейтін қорытындыларды шығарады. (Rhetoric II. XXII.15). Аристотельдің сөзіне сүйенсек, күшін жоққа шығарушы энтимемалар аудиторияға көбірек ұнайды, себебі сәйкессіздіктер немесе қарсы аргументтер қатар қойылғанда анық көрінеді. (Rhetoric II. XXIII.30). Энтимемалар ықтималдықтардан, яғни көбінесе болатын нәрселерден және кейде қажетті қорытындыға, ал кейде жоққа шығарылатын белгілерден туындайды.

Белгілерге негізделген силогизм

Аристотель "Реторикада" кейбір энтимомалар абсолюттік фактілердің орнына белгілерге (семейя) негізделген силлогизмдерден туындайды деп мәлімдейді. Осы контексте белгілер – «бір-бірімен тығыз байланысты, біреуінің болуы немесе болмауы екіншісінің болуын немесе болмауын көрсететін нәрселер». Мысалдар төменде келтірілген: «Ол ауырған, себебі оның жөтелі бар». «Оның баласы бар, демек ол босанған». «Ол қаңқырап тұр, сондықтан шаршаған». Мысалдарда «жөтел», «бала», және «қаңқу» – тиісінше аурудың, босанудың және ұйқының белгілері. Мұндай жағдайларда энтимома тек ықтималды түрде ғана дұрыс, себебі жөтел патогендерден басқа да себептерден, бала тууы босанудан басқа да жағдайларда, ал қаңқу ұйқыдан басқа, мысалы, аллергия, бала асырап алу немесе жаттығудан туындаған шаршау сияқты себептерден де болуы мүмкін.

Көрнекі энтимомалар

Энтимоманың тағы бір түрі – визуалды энтимома. Ғалымдар сөздер ғана энтимомалық аргументтерді құру үшін түсінілетін жалғыз сөз түрі емес екенін айтқан. Суреттер де энтимома ретінде жұмыс істей алады, себебі олар аудиторияның мағынасын толықтыруына мұқтаж. Қазіргі интернет-мемдер осыған тамаша мысал, олардың мағынасы оларды кездестіріп, бөлісіп, және (табиғи түрде) жасайтын пайдаланушылардың ұжымдық қатысы арқылы қалыптасады.

Сын

Кейбір ғалымдар энтимома туралы түсінігіміз уақыт өте келе өзгергенін және қазіргі түсінігіміз Аристотельдің бастапқы тұжырымындағы энтимоманы толық бейнелемейтінін айтады. Бұл, әсіресе, жиырма бірінші ғасырдың басында ғана пайда болған визуалды энтимомаға қатысты, сондай-ақ энтимоманы тоқыратылған силлогизм ретінде қарастыру да осыған ұқсас болуы мүмкін. Кэрол Постер бұл кейінгі түсіндірменің он сегізінші ғасырда Ричард Уэтели сияқты британдық риториктер тарапынан құрастырылғанын мәлімдейді.