Кіріспе

Португалия Республикасының мемлекет басшысы тізімі

Португалия президенті, ресми түрде Португалия Республикасының президенті (Presidente da República Portuguesa, pɾɨziˈðẽtɨ ðɐ ʁɛˈpuβlikɐ puɾtuˈɣezɐ), Португалияның мемлекет басшысы және ең жоғары лауазымы болып табылады. Бұрынғы президенттік кеңселердің өкілеттіктері, функциялары және міндеттері, сондай-ақ премьер-министр мен кабинеттермен арақатынастары, әртүрлі португал конституцияларына сәйкес уақыт өте келе өзгеріп келді. Қазіргі уақытта Үшінші Республикада, жартылай президенттік жүйеде, президент АҚШ және Франция президенттерінен айырмашылығы, тікелей атқару билігіне ие емес. Дегенмен, ол парламенттік жүйелердегідей тек қана рәсімдік тұлға емес: оның ең маңызды міндеттерінің бірі – Республика Ассамблеясы (парламент) немесе Үкімет қабылдаған барлық заңдарды жариялау (мұндай заңдар осы акті арқылы ғана заңдық күшке ие болады), сондай-ақ оларға вето қою мүмкіндігі (бірақ Парламент бекіткен заңдарға қатысты бұл вето еңсеріледі) немесе оларды Конституциялық сотқа Конституцияға сәйкестігін тексеру үшін жіберу. Бұл және басқа да қабілеттері Португалия президентінің дәстүрлі үш билік – заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің ешқайсысына толыққанды сәйкес келмейтінін көрсетеді, керісінше ол дәстүрлі үш биліктің арасындағы «тепе-теңдік сақтаушы билік» ретінде әрекет етеді. Португалияның қазіргі президенті – Марсело Ребело де Суза, ол 2016 жылдың 9 наурызында қызметке кірді.

Рөл

Португалияның Үшінші Республикасы – жартылай президенттік жүйе. Еуропалық президенттердің көпшілігінен айырмашылығы, олар көбінесе рәсімдік тұлғалар ғана болса, Португалия президентіне кең ауқымды өкілеттіктер берілген. Премьер-министр мен парламент Португалияның мемлекеттік басқару істерінің көп бөлігін қадағалап, бағыттай білсе де, президент, әсіресе ұлттық қауіпсіздік және сыртқы саясат салаларында маңызды ықпал мен билікке ие (бірақ Франция немесе Румыния сияқты "күшті" жартылай президенттік жүйелерге қарағанда кем). Президент – Қарулы Күштердің Бас қолбасшысы, елдің ең жоғары лауазымын атқарады және барлық басқа саясаткерлерден жоғары тұрады. Гвоздика революциясына дейін президенттік өкілеттіктер әртүрлі болды; кейбір президенттер дерлік диктаторлар болды (мысалы, Паис және Кармонаның алғашқы жылдары), ал басқалары тек қана бейнелі тұлғаларға айналды (Кармонаның кейінгі жылдары, Крейвейро Лопес және Америко Томас сияқты). Estado Novo кезінде президент номиналды түрде диктаторлық өкілеттіктерге ие болды, бірақ іс жүзінде жоғары билікті Министрлер Кеңесінің төрағасы Антонио де Оливейра Салазар жүзеге асырды.

Үкімет ұсынуы

Президенттің ең үлкен күші – премьер-министрді тағайындау мүмкіндігі. Алайда, Республика Ассамблеясы премьер-министрдің үкіметін қызметтен босатуға жалғыз құқық ие болғандықтан, президент тағайындаған премьер-министр ассамблеядағы өкілдердің көпшілігінің сенімін ұстауы керек, әйтпесе оған сенімсіздік дауысы қойылуы мүмкін. Президент парламентті қалауынша таратуға құқылы (Португалияда бұл «атом бомбасы» деп аталады), және президент Хорхе Сампайо 2004 жылдың соңында Педро Сантана Лопестің даулы үкіметін тарату үшін осы құқығын пайдаланды, депутаттардың көпшілігі үкіметті қолдағанмен.

Қарулы Күштер

2003 жылы президент Сампаио Ирак соғысына Португалияның қатысуын шектеу үшін араласты. Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас қолбасшысы ретінде ол Португалия армиясын өзі келіспейтін соғысқа аттандыруға тыйым салды, бұл сол кездегі премьер-министр Жозе Мануэль Баррозумен келіспеушілікке әкелді. Осының салдарынан үкімет 2003 жылдан 2005 жылға дейін Иракқа Ұлттық республикалық гвардияның (ҰРГ) 128 адамын жіберді, мұндай мүмкіндік болғанының себебі – ҰРГ әскери күш болғанымен, Қарулы Күштер құрамына кірмейтін еді.

Сайлау

Португалияның 1976 жылы қабылданған Конституциясына сәйкес, 1974 жылғы "Гвоздика революциясынан" кейін, президент бес жылдық мерзімге сайланады. Ол кез келген санымен қайта сайлануға құқылы, бірақ қатарынан екі реттен аспауы керек. Президент сайлауы екі турлы жүйе бойынша өтеді: егер бірінші турда ешбір кандидат дауыстардың 50%-ын алмаса, ең көп дауыс жинаған екі кандидат екі аптадан кейін өтетін екінші турда бақ сынасады. Дегенмен, екінші тур тек 1986 жылғы президенттік сайлауда ғана қажет болды. Бүгінгі күнге дейін Гвоздика революциясынан бері сайланған барлық президенттер екі мерзім бойы қатарынан қызмет етті, және президенттер елдегі ең танымал саяси тұлғалардың бірі болып саналады. Алайда, қызмет істеген кезінде бұрынғы президент Анибал Кавако Сильваның танымалдылығы күрт төмендеп, оны елдегі ең нашар танымал саяси тұлғалардың бірі етті, сол кездегі премьер-министрден жоғары, сондай-ақ 1974 жылдан кейін теріс танымалдылық көрсеткен алғашқы португал президенті болды. Конституцияның 132-бабына сәйкес, егер президент қызмет істеген кезінде қайтыс болса немесе денсаулығына қатысты шектеулерге тап болса, жаңа президент сайланғанша Ассамблея төрағасы шектеулі өкілеттіктермен оның орнын басады.

Президенттің резиденциясы

Белем сарайы 1910 жылдан бері Португалия Республикасы Президентінің ресми резиденциясы болып табылады. 16 ғасырда Мануэль де Португалия есімді жоғары ранкті дипломат салған, 18 ғасырда король Жоау V сатып алып, 20 ғасырдың басына дейін Корольдық отбасының тұрақты тұрағы ретінде қызмет еткен. Қазіргі президент Марсело Ребело де Соуза осы сарайда тұрады.

Президенттердің тарихи рейтингісі

+Президенттердің рейтингісі
Президент | Партия | Қызмет мерзімі
2018 жыл | 2023 жыл | Жалпы саны
Марсело Ребело де Соуза | ПДПД | 2016 – қазіргі уақыт | 39.4% | 27.0%
Рамалхо Эанес | Тәуелсіз/PRD | 1976–1986 | 26.7% | 25.7%
Хорхе Сампаио | ПС | 1996–2006 | 17.3% | 22.3%
Марио Соарес | ПС | 1986–1996 | 8.8% | 8.8%
Анибал Кавако Сильва | ПДПД | 2006–2016 | 4.5% | 6.7%
Шексіз | 3.3% | 9.5%