Кіріспе

Словакиялық заңнан тыс Юрай Яношик (алғашқы аты Юро немесе Юрко,; 25 қаңтар 1688 жылы крещениеден өткен, 17 наурыз 1713 жылы қайтыс болды) – словакиялық қарақшы. Яношик көптеген словак романдарының, өлеңдердің және фильмдердің басты кейіпкері болды. Аңыз бойынша, ол ақсүйектерді тонап, олжасын кедейлерге таратып берген, бұл іс жиі аңызға толы Робин Гудқа байланыстырылады. Бұл аңыз көршілес Польшада (Ержи Яношик, Яношик, Яничек немесе Яничек деген аттармен) және Чехияда, сондай-ақ Словакияда кеңінен танымал. Шын мәніндегі қарақшының қазіргі аңызбен көптеген байланысы жоқ, оның мазмұны байлардан алып кедейге беру туралы кең таралған халықтық мифтерді ішінара көрсетеді. Дегенмен, аңыз 19-шы ғасырда белсенділер мен жазушылардың ықпалымен қалыптасты, сол кезде Яношик Венгрия Корольдігінің солтүстік округтерінде (қазіргі Словакияның көп бөлігі) және Татра тауларының солтүстігіндегі Подале аймағының жергілікті горал тұрғындары арасында тараған әңгімелердегі басты қарақшы кейіпкеріне айналды. Яношиктің қанаушылыққа қарсы тұру символы ретіндегі бейнесі, оның туралы өлеңдер словак және чех орта және жоғары мектептерінің оқу бағдарламасына енген кезде, содан кейін 20-шы ғасырда оның қазіргі аңызын таратуға көмектескен көптеген фильмдер арқылы нығайтылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі словак ұлттық көтерілісіндегі партизандық топтардың бірі оның есімін алып жүрді.

Өмірбаян

Яношик 1688 жылдың 25 қаңтарында дүниеге келді және көп ұзамай крещение рәсімінен өтті. Оның ата-анасы Мартин Яношик және Анна Чишникова Терховадан. Оның спонсоры Якуб Мерджад және Барбара Криштофикова болды. Ол Габсбург монархиясының Венгрия Корольдігі аймағындағы Терхова ауылында (қазіргі Словакияның солтүстік-батысындағы Жилина ауданы) өсті. 15 жасында ол Курук көтерілісшілерімен шайқасты. Тренчин шайқасында жеңіліс тапқаннан кейін Яношик Габсбург армиясына қабылданып, 1710 жылдың күзінде Бытчадағы түрме күзетшісі болып жұмыс істеген кезде тұтқынға алынған Томаш Ухорчикке қашуға көмектесті. Олар жол тонаушылар тобын құрды, ал Ухорчик Кленовецке көшіп кеткеннен кейін Яношик 23 жасында олардың басшысы болды. Топ негізінен Венгрия Корольдігінің солтүстік-батысында (қазіргі Словакия), Важец пен Виходна арасындағы Вах өзені маңында белсенділік танытты, бірақ олардың әрекеттері қазіргі Словакияның басқа да аймақтарына, сондай-ақ Польша мен Моравияға дейін жетті. Ол 1713 жылдың көктемінде Кленовецтегі (Кленок) Ухорчик резиденциясында қайтадан тұтқындалды. Ухорчик сол кезде Мартин Мравец деген жалған атпен өмір сүрді. Көп тараған аңыз бойынша, ол Томаш Ухорчикке тиесілі болатын тавернада, арам пиғылды қарт әйелдің лақтырған құйылған бұршағына тұрып қалып құлап, ұсталған. Яношик Липтовский Святый Микулаш (қазіргі Липтовский Микулаш) қаласында түрмеге қамалып, сотталды. Оның ісі 1713 жылдың 16 және 17 наурызында қаралып, өлім жазасына кесілді. Оның қазаға тартылған күні тіркелмеген, бірақ сот шешімінен кейін оны орындау қалыпты жағдай еді. Оның өлім жазасын орындау әдісі 19 ғасырдың басына дейін кеңінен белгілі болмады, бірақ ол қазіргі заманғы аңыздардың бір бөлігіне айналды. Оның сол жағынан ілгек өткізіліп, өлгенше дарға ілінді. Мұндай қатал жазалау әдісі жол тонаушылардың басшыларына ғана арналған.

Жаношик кинода

1921 жылы «Яношик» – алғашқы словак көркем фильмі; «Словак Америкалық Татра Фильм Ко.» компаниясы қаржыландырды; режиссері: Ярослав Джерри Сиакель, Яношик рөлінде: Теодор Пиштек. (Осы фильмнің негізінде ЮНЕСКО Словакияны әлемде көркем фильмдерді өндіруді бастаған онінші ұлттық кино саласы ретінде тіркейді). 1935 жылы «Яношик» – словак және чех фильмі; режиссері: Мартин Фрич, Яношик рөлінде: Пало Билик. 1954 жылы «Яносик» – алғашқы поляк анимациялық фильмі; режиссерлері: Влодзимиерз Хаупе және Халина Билинская. 1963 жылы «Яношик I» және «Яношик II» – словак фильмі; режиссері: Пало Биелик, Яношик рөлінде: Франтишек Кухта. 1974 жылы «Яносик» – поляк фильмі; режиссері: Ежи Пассендорфер, Яношик рөлінде: Марек Перепечко. 1974 жылы «Яносик» – поляк 13 сериялық телесериал; режиссері: Ежи Пассендорфер, Яношик рөлінде: Марек Перепечко. 1976 жылы «Автомагистральшы Юрко» / «Збожник Юрко» – словак анимациялық фильмі; режиссері: Виктор Кубаль. 1991 жылы «Автомагистральшы Юрошик» / «Збожник Юрошик» – словак 28 сериялық анимациялық телесериал; режиссері: Ярослав Баран. 2009 жылы «Яношик: Шын оқиға» / «Яношик. Правдива история» / «Яносик. Prawdziwa historia» – словак-поляк-чех бірлескен туындысы; режиссерлері: Агнешка Холланд және Катажина Адамик, Яношик рөлінде: Вацлав Жирачек.

Жаношик әдебиетте

1785 жыл, Словакия – Аноним, «Жолшыбай Жаношик заманында белгілі бір уағыздаушының керемет уағызы». «Старе новини литерного уменя», 1785 жылдың мамыр айы. 1809 жыл, Словак – Богуслав Таблиц, «Липтов округінің жолшыбы Яношик». «Словенстj Верссовци». Collecta revirescunt. Swazek druhý. 1814 жыл, Словак – Павол Йозеф Шафарик, «Славян жігіттерін атап өту». «Tatranská Můza s ljrau Slowanskau». 1829 жыл, Словакиялық төменгі дворян, неміс тілінде – Иоганн Цсаплович, «Жарлаушылар». «Гемэлде фон Унгерн». 1845 жыл, Словакиялық төменгі дворян – Штефан Марко Дакснер, «Яношиктің қазынасы». «Орол Татрански». 1846 жыл, Словак – Ян Ботто, «Яношиктің әні». «Holubica, Zábavník Levočskích Slovákou». 1846 жыл, Словак – Само Чалупка, «Яношиктің ойлары». «Орол Татрански». 1862 жыл, Ян Ботто, «Яношиктің өлімі. Романтика». «Lipa». – Словакия әдебиеті мен мәдениетіндегі маңызды поэма. 1867 жыл, Словакиялық төменгі дворян – Йонаш Заборский, «Яношиктің кешкі асы». Тарихи фонмен төрт актілі пьеса. «Сокол» журналының қосымшасы. 1875 жыл, Венгрия – «Яношик және жалтақ». «Nyitramegyei Szemle». 1884 жыл, Поляк – Август Вжесьневский, «Яносик туралы әңгіме». «Pamięci Towarzystwa Tatrzańskiego». 1884 жыл, Чех – Алоис Жирасек, «Яношик туралы». «Staré pověsti české». 1893 жыл, Америкалық, словак тілінде – Dobrý Slovák, «Яношик, бостандық жігіті: өткен заманның аңызы». 1894 жыл, Америкалық, словак тілінде – Густав Маршалл Петровский, «Яношик, тау жігіттерінің капитаны – оның қырлы өмірі мен қорқынышты өлімі». Роман. – 1921 жылғы словак «Яношик» фильмінің сценарийінің көзі. 1900 жыл, Америка – Джордж Дж. Крайса, «Яносик». 1910 жыл, Чех – Йири Махен, «Яношик». – 1921 жылғы словак «Яношик» фильміне арналған пьеса. 1933 жыл, Словак – Ян Хрушовский, «Яношик». «Slovenská politika». – Кейін роман түрінде жарық көрген газеттік басылымдар. 1943 жыл, Словак – Мария Разусова Мартакова, «Яношик: бес актілі рифмаланған пьеса». 1947 жыл, Поляк – Станислав Нендза Кубинец, «Яносик: әлемді теңдікке жеткізуді қалаған жол тонаушы туралы поэма». 1955 жыл, Словак – Мария Разусова Мартакова, «Яношик туралы әңгімелер». 1958 жыл, Поляк – Ялу Курек, «Яносик». 1964 жыл, Немец – Käthe Altwallstädt, «Яносик және студенттер». «Die blaue Rose: Märchen aus Polen». 1969 жыл, Поляк – Катажина Гартнер (музыка), Эрнест Брилл (сүрет), «Шыныға боялған». – Братиславалық қойылымы словак театры тарихындағы ең ұзаққа созылған мюзикл. 1970 жыл, Словак – Станислав Штепка, «Jááánošííík». – Пародия және ең ұзақ сахналанған словак пьесасы. 1972 жыл, Поляк – Тадеуш Квятковский, «Яносик». – Графикалық роман. 1972 жыл, Серб тілінде, словак тілінде – Штефан Граф, «Юр Яношиак». – Сербияда (Югославия) және Словакияда (Чехословакия) бірдей жарияланған. 1979 жыл, Словак – Ľubomír Feldek, «Яношик Вивальди бойынша». – Пародиялық пьеса. 1980 жыл, Словак – Маргита Фигули, «Юр Яношиктің балладасы». 1980 жыл, Словак – Ладислав Ťажкий, «Яношиктің жасы». 1985 жыл, Америкалық – Джон Х. Хауснер, «Яношик, біз есімізде сақтаймыз!» және басқа өлеңдер. 1993 жыл, Украин тілінде, поляк тілінде – Василь Іванович Сави, «Яносик, польська народна казка». – Суреттермен көркем кітап. 1994 жыл, Словак – Антон Марек, «Яношик, Яношик (33 аңыз танымал жолшыбай командирі туралы)». 2018 жыл, Америкалық, ағылшын тілінде – «Odesseus Ascendant», жасырын шабуылдық сыныптың бірі «Яношик» деп аталады және словак капитаны басқарады.