Кіріспе

Баба Яга – славян мифологиясының және фольклорының жұмбақ немесе екіұшты кейіпкері (немесе сол аттас үш қарындастың бірі). Ол кейбір сюжеттерде балаларды қуырып жейтін, көзге жағымсыз немесе қатыгез қарт әйел ретінде, ал басқаларында – батырға көмектесетін мейірімді қарт әйел ретінде бейнеленеді. Ол көбінесе орман жануарларымен байланысты. Оның ерекше белгілері – диірменде ұшып жүру, иінтіректі (тоқмақты) қолдану және тауық аяқтарында тұрған үйінде орманның тереңіне тығылу.

Этимология

Баба Яга есімінің әртүрлі нұсқалары көптеген славян тілдерінде кездеседі. Бірінші элемент сөздерді шатастыруға байланысты, ол қазіргі украин және поляк тілдерінде бабуся (бабуся немесе "әже"), қазіргі орыс тілінде бабушка (бабушка немесе "әже"), ал поляк тілінде бабця немесе бабуня ("әже") сөздерін береді. Серб, хорват, босния және болгар тілдерінде baba "әже" немесе "қарт әйел" дегенді білдіреді. Қазіргі поляк және орыс тілдерінде "баба" сөзі "әйел" деген сөздің, әсіресе қарт, лас немесе ақымақ әйелге қатысты, қорлаушылық синонимі болып табылады. Славян тілдеріндегі басқа туыстық атаулар сияқты, баба басқа мағыналарда да қолданылуы мүмкін, бұл тыйымның салдары болуы мүмкін; оны түрлі жануарларға, табиғи құбылыстарға және саңырауқұлақтар, торт немесе алмұрт сияқты заттарға қолдануға болады. Украинаның Полесье аймағында "бабы" көпше түрі күзгі жерлеу тойына қатысты болуы мүмкін. Бұл элемент екінші элемент, яга, таныс компонентпен түсіндіру үшін немесе Баба Яганы еркек әріптесінен ажырату үшін қолданылған болуы мүмкін. Яганың этимологиясы күрделірек және ғалымдар арасында оның мағынасы туралы нақты пікір жоқ. 19 ғасырда Александр Афанасьев протославян *ož және санскрит ahi ("жылан") сөздерінен шыққандығын ұсынды. Бұл этимологияны 20 ғасыр ғалымдары зерттеді. Серб және хорват тілдеріндегі jeza ("қорқыныш", "дірілдеу", "суық"), словен тіліндегі jeza ("ашу"), көне чех тіліндегі jězě ("қарқын", "зұлым әйел"), қазіргі чех тіліндегі jezinka ("зұлым орман нимфасы", "құрғақ"), және поляк тіліндегі jędza ("қарқын", "зұлым әйел", "ашу") сияқты сөздер осыған ұқсас. Бұл термин көне шіркеу славян тілінде jęza/jędza ("ауру") түрінде кездеседі. Басқа да үнді-еуропа тілдерінде iaga элементі литва тіліндегі engti ("әдепсіздікпен сөйлеу", "көре алмау", "пайдалану"), көне ағылшын тіліндегі inca ("күмәндану", "уайым", "ауырсыну") және көне скандинав тіліндегі ekki ("ауырсыну", "уайым") сөздерімен байланыстырылған.

Суретте

Баба Яга XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Ресейде танымал болған түрлі лубок (бірлік лубок) ағаш блоктарында кездеседі. Кейде Баба Яга "крокодил" деп аталатын жорғалаулы жаратылысқа қарсы шайқасуға бара жатқан шошқаның үстінде көрінеді. Кейбір ғалымдар бұл көріністі саяси пароди́я ретінде түсіндіреді. Ұлы Петр Ескі Нанымдылардың өкілдерін қуғынға түсірді, ал олар оны крокодил деп атады. Кейбір лубоктерде крокодилдің астында кеме бейнеленген, ал Баба Яга фин киімінде көрсетілген; Ұлы Петрдің әйелі Екатерина І-ді кейде ащы пікірмен чухонка ("фин әйелі") деп атаған. Баба Яганың аққабақ күйінде, сыбызғы тартып ойнайтын шалмен билегені бейнеленген лубок, Питер мен Екатеринаның отбасылық өмірін көңілді түрде бейнелеу ретінде қарастырылады. Балама ретінде, кейбір ғалымдар осы лубок мотивтерін Баба Яганың шаман ретіндегі түсінігін көрсетеді деп түсіндіреді. Осы жағдайда крокодил – сиқыршылармен күресетін монстр, ал баспа – «мәдени қоспа» сияқты, ол «сол кезде шаманизмге деген қызығушылықты көрсетеді». Ф.ғ.д. Андреас Джонстың диссертациясына сәйкес, «Бұл екі түсіндірме де Баба Яганың халық ертегілерінен таныс бейнесін едәуір өзгерте алмайды. Оны осы баспаларда біршама әзілмен бейнеленген нағыз зұлым сиқыршы немесе бейнелі «сиқыршы», таныс емес шетелдік императрица ретінде қарастыруға болады. Баба Яганың тура және бейнелі түсініктері он тоғызыншы ғасырда жазылған және осы баспалар жасалған кезде де болған болуы мүмкін». Жалпы, Джонс Баба Яганы «Шығыс Еуропа фольклорындағы ең есте қаларлық және ерекше тұлғалардың бірі» деп сипаттайды және оның «тілсіздікке толы» екенін және көбінесе «көзге түсетін екіұштылықты» көрсететінін байқайды. Ол Баба Яганы «көп қырлы тұлға ретінде сипаттайды, зерттеушілерді оны бұлт, ай, өлім, қыс, жылан, құс, пеликан немесе жер анасы, тотемдік аналық ата-баба, әйел бастамашы, фалликалық ана немесе архетиптік бейне ретінде көруге шақырады».

Байланысты цифрлар мен аналогтар

Баба Ягаға жақын тұлға Батыстық славян халықтарының фольклорында кездеседі. Бұл екі сурет орта ғасырларда немесе одан бұрын белгілі болған ортақ түбірден шыққан болуы мүмкін; екеуі де мінез жағынан ұқсас, бірақ сыртқы түрімен және кездесетін әңгімелердің түрлерімен ерекшеленеді. Ежибаба туралы мәліметтер тіркелген шектеулі славян аймағы – Шығыс славян халықтары, Словакия және Чехия жерлері – туралы сұрақтар әлі де туындап тұр. , Баба Ягамен байланысты тағы бір тұлға, поляк фольклорында кездеседі. Баба Яга мен фольклордағы басқа да жандардың ұқсастығы Шығыс славяндар мен айналасындағы халықтардың тікелей байланысы немесе мәдени әсері болуы мүмкін. Орталық және Шығыс Еуропадағы бұл суреттерге болгарша gorska maika (Горска майка', 'Орман анасы', сонымен қатар гүлдің атауы); венгр vasorrú bába ('Темір мұрынды ескі әйел'), серб Baba Korizma, Gvozdenzuba ('Темір тіс'), Baba Roga (Босния, Хорватия, Черногория, Солтүстік Македония және Сербияда балаларды қорқыту үшін қолданылады), šumska majka ('Орман анасы') және babice; ал словендік jaga baba немесе ježibaba, Pehta немесе Pehtra baba және kvatrna baba немесе kvatrnica кіреді. Румын фольклорында бірнеше тұлғаларда ұқсастықтар анықталды, соның ішінде Mama padurii ('Орман анасы') немесе Баба Клоанта, мұрынды құстың тұмсығына теңейді. Көршілес германдық Еуропада Альпілік Перхта мен Холда немесе Холле (Орталық және Солтүстік Германия фольклорында) және швейцариялық Хлунгери арасындағы ұқсастықтар байқалды. Кейбір ғалымдар Баба Яга тұжырымына Шығыс славяндардың финно-угр және сибирлік халықтарымен байланысының әсер еткенін болжайды. "Орманның тереңіне орналасқан тауық аяқтарындағы үй" финно-угр халықтары арасында кең таралған, тамырлары бар ағаш діңгектерге тіреліп тұрғызылған үйлерге ұқсайды және көбінесе ауылдар емес, ормандарда кездеседі. Тамырлары бар діңгектерді жаңа жерге көшіруге болады, мысалы, Скансенде көрсетілгендей немесе олар кесілген жерде орналастыруға болады. Баба Яганың үйі сияқты, бұл үйлер де әдетте кішкентай, бірақ Баба Яганың үйінен айырмашылығы, олар өздігінен қозгалмайды және пеші де жоқ, олар сақтау үшін, тұру үшін емес, арналған. Карелиялық Syöjätär Баба Яганың кейбір қасиеттерін мұра еткен, бірақ тек жағымсыз жақтарын ғана, ал басқа карелиялық ертегілерде Баба Яга сияқты көмектесетін рөлді акка ('қарт әйел') атты кейіпкер орындай алады.

Бейімделулер

Мусоргскийдің 1874 жылғы "Көрмедегі суреттер" суитасында "Тауықтың аяқтарындағы үйшік (Баба Яга)" деп аталатын бөлімі бар. Ағылшын прогрессивті рок тобы Emerson, Lake & Palmer осы шығарманы рокқа бейімдеп жазғанда, "Баба Яганың үйі" атты екі бөлімді трек пен оны үзе білген "Баба Яганың қарғысы" (8-ден 10-ға дейінгі бөлімдер) енгізілген. 2014 жылы американдық режиссер Джессика Оректің "Баба Яганың жеңілуі" деректі фильмінде Баба Яганың тарихын баяндайтын анимациялық бөлімдер қолданылды. Генна-Роуз Нетеркотттің "Тислфут" атты тұңғыш романы "Баба Яганы 1919 жылы азамат соғысы мен погромдар кезінде Шығыс Еуропаның штетлінде тұратын еврей әйел ретінде жаңаша бейнелейді". Софи Андерсонның марапатталған "Тауықтың аяқтары бар үй" кітабында Баба Яганың немересі Маринка сомдалған. Мұнда "Яга" – есім емес, өлгендерді артық өмірге бастайтын қорғаушының лақабы, ал Маринка осы рөлге дайындалуда. Ягалар мейірімді және жақсы ниетті болып қайта қарастырылған.