Кіріспе

12 ғасырдағы көне шығыс славяндық батырлық жыр

"Игорь жорығының оқиғасы" немесе "Игорь жорығының оқиғасы" – көне шығыс славян тілінде жазылған анонимді эпикалық жыр. Бұл жырдың атауы кейде "Игорь жорығы туралы әңгіме", "Игорь жорығының әні", "Игорь жорығының айтылысы", "Игорь әскерінің айтылысы" және "Игорь жүргізген соғыс туралы айтылыс" деп аударылады. Жырда Игорь Святославичтің (1202 жылы қайтыс болған) Дон өңіріндегі половцыларға қарсы жасаған сәтсіз шабуылы баяндалады. Кейбір зерттеушілер жырдың нақтылығына күмән келтіргенімен, қазіргі ғалымдардың пікірінше, жыр нақты және орта ғасырларға (12 ғасырдың соңы) жатады. "Игорь жорығының оқиғасы" Александр Бородин тарапынан опера ретінде бейімделді және орыс театрының ұлы классикасының біріне айналды. "Князь Игорь" атты опера алғаш рет 1890 жылы қойылды.

Мазмұны

Бұл әңгімеде Новгород Северск князі Игорь Святославичтің 1185 жылы төменгі Дон бойында тұратын половцилерге жасаған сәтсіз шабуылы туралы баяндалады. Русьтің басқа да тарихи тұлғалары, соның ішінде скальд Боян (Бард), Полоцк князі Всеслав, Халычтың Ярослав Осмомысл және Суздальдың Ұлы ұясы Всеволод есімдері аталады. Автор соғысып жатқан Русь князьдеріне үндеу жасап, түркі шығысынан келіп тұратын қауіп-қатерге қарсы бірлікке шақырады. Игорьдің жорығы Киев жылнамасында (шамамен 1200 жыл) тіркелген. Сипаттамалар христиан діні мен ежелгі славян дінінің бірге өмір сүргенін көрсетеді. Игорьдің әйелі Ярославна Путивль қабырғаларынан табиғат күштерін шақырып, дұға етеді. Христиандық мотивтермен қатар, тұлғасыз бейнеленген ежелгі славян құдайлары да көркемдік бейнелерде ұсынылады. Әңгіменің басты тақырыптары – патриотизм, табиғаттың күші мен рөлі (12 ғасырдағы оқиғалар кезеңінде) және туған жерге деген сүйіспеншілік. Басты идея – адамдардың бірлігі. Бұл дастан басқа ұлттық эпостармен, оның ішінде «Ролан әні» мен «Нибелунгтер әнімен» салыстырылады. Дегенмен, бұл кітап қазіргі батыс эпостарындағыдай емес, табиғаттың көптеген және егжей-тегжейлі сипаттамаларымен және адам өміріндегі табиғаттың атқаратын рөлінің бейнеленуімен ерекшеленеді.

Ашылуы және жариялануы

"Тайл" ертегісінің 15 ғасырға жатқан деп саналатын жалғыз қолжазбасы 1795 жылы Ярославльдегі Преображение монастырінің кітапханасында табылды. Бұл монастырьде 12 ғасырда Ресейдегі алғашқы кітапхана мен мектеп құрылған болатын. Бірақ, оның шығу тегі туралы дау бар. Монастырь басшысы Жоел (Быковский) қолжазбаны жергілікті жер иесі Алексей Мусин Пушкинге он мәтіннен тұратын жинақтың бір бөлігі ретінде сатты. Алексей кітаптың құндылығын түсініп, 1795 немесе 1796 жылдары Екатерина II патшайымға көшірмесін жасап берді. Ол оны 1800 жылы сол кездегі Ресейдің жетекші палеографтары Алексей Малиновский мен Николай Бантыш Каменскийдің көмегімен жариялады. Бастапқы қолжазба 1812 жылғы (Наполеон басып алу кезіндегі) Мәскеудегі үлкен өртте Мусин Пушкинге тиесілі кітапханамен бірге өртенді деп хабарланды. Бұл тарихи еңбектің ғылыми айналымға енгізілуі орыс әдеби ортасында қызығушылық тудырды, себебі ертегі шіркеу славян тілінің ешқандай элементін қамтымайтын, ең ерте славян тілінде жазылған туынды болды. Тіл біліміндегі талдаудан кейін, Австрия империясындағы украин ғалымдары құжатта а) Русьтің бастапқы аймағының (Чернигов аймағы, Киев арқылы шығысқа қарай және Галицке) тілінің ерте үзінділері мен б) осы аймақтың Галицк-Волын дәуірінен кейінгі үзінділері арасындағы көпірлік тіл бар екенін мәлімдеді. Орыс-американдық жазушы Владимир Набоков бұл еңбекті 1960 жылы ағылшын тіліне аударды. Басқа да маңызды басылымдардың ішінде академик Дмитрий Лихачевтың кеңейтілген түсіндірмелерімен дайындалған стандартты советтік басылымы бар.

Аутентиктік талқылау

Көпшілік пікір бойынша, поэма 12 ғасырдың соңында жазылған, мүмкін ауызша таралып, 13 ғасырда жазбаша нысанда бекітілген. Кейбір ғалымдар қазіргі түріндегі поэманың ұлттық романтизм ағымындағы жинақ екенін және бірнеше нақты дереккөздердің қайта жөнделуінен құралғанын санайды. Поэманың толығымен жалған екендігі туралы пікір бұрын айтылған, бірақ ол кеңінен қабылданбады; поэманың тілі 18 ғасырдың соңындағы жалған автордың жаза алатынынан гөрі, шынайы ортағасырлық шығыс славян тіліне жақын екені дәлелденді. 1951 жылға дейін ғалымдар осы ортағасырлық тілде жазылған ежелгі қайың қабығынан жасалған құжаттарды таба алмады. Поэманың шынайылығына қатысты даудың маңызды мәселесі – «Игорьдің жорығы туралы айыту» мен «Задонщина» арасындағы байланыс. «Задонщина» – сөзсіз нақты поэма, ол 1300 жылдардың соңында немесе 1400 жылдардың басында Дмитрий Донскойдың Алтын Орда билеушісі Мамайдың моңғол-татар әскерлеріне қарсы Куликово шайқасындағы жеңісін жырғау үшін жазылған және алты ортағасырлық түрінде сақталған. Екі мәтінде де жеке есімдерден басқа, дерлік бірдей келеспелер бар. Дәстүрлі көзқарас бойынша, «Задонщина» «Игорьдің жорығы туралы айытуды» үлгі етіп алған кешкі еліктеушілік. Ал жалғандық теориясы керісін айтады: «Игорьдің жорығы туралы айыту» «Задонщинаны» дереккөз ретінде пайдаланып жазылған. Жақында Роман Якобсон мен Андрей Зализняк жасаған талдаулар «Задонщинадағы» «Игорьдің жорығы туралы айытумен» сәйкес келетін бөлімдердің мәтіннің қалған бөлігінен бірнеше тіл білімі параметрлері бойынша ерекшеленетінін көрсетті, ал «Игорьдің жорығы туралы айытуда» мұндай ерекшелік жоқ. Бұл факт «Задонщинаға» қатысты «Игорьдің жорығы туралы айытудың» бастапқы нұсқа екенін көрсетеді. Зализняк сондай-ақ «Задонщинадағы» «Игорьдің жорығы туралы айытуға» ұқсас, бірақ одан өзгешелеген бөлімдерді, егер «Игорьдің жорығы туралы айыту» «Задонщинаның» көзі болса ғана түсіндіруге болатынын айтады (айырмашылықтар автордың және «Задонщинаның» әртүрлі редакцияларының бастапқы «Игорьдің жорығы туралы айыту» мәтінін бұрмалауының нәтижесі болуы мүмкін), керісінше емес. Жалғандық теориясын қолдайтындар кейде қайшылы аргументтер келтіреді: кейбір авторлар (Мазон) мәтінде көптеген галлизмдерді көреді; ал басқалары (Трост, Хендлер) германиздерді, ал тағы басқалары (Кинан) богемизмдерді көреді. Зимин автордың тек Иоил Быковский болуы мүмкін екеніне сенімді, ал Кинан тек Йозеф Добровский жалған автор болуы мүмкін екеніне сенімді. Қазіргі тіл білімі Псков пен Полоцк қалаларын поэма жазылған ең ықтимал орындар деп санайды. Князь Игорь және оның бауырлары сияқты көптеген адамдар оның авторы ретінде ұсынылды. Басқа авторлар эпосты Оңтүстік Русьте пайда болды деп санайды, оның көптеген элементтері қазіргі украин тіліне сәйкес келеді.

Алғашқы реакциялар

1812 жылғы Наполеонның басып кіруі кезінде "Әңгіме" дастанының жалғыз қолжазбасы жойылғаннан кейін, оның түпнұсқалығына күмән туды, көбінесе тіліне байланысты. Сол кездегі жалған туындылар (мысалы, Джеймс Макферсонның жазғандығы дәлелденген Оссиан әндері) осы күдіктілікті одан әрі күшейтті. Бүгінде көпшілік пікір мәтіннің түпнұсқалығын мойындайды, себебі оның тілі мен образдылығы "Әңгімеден" кейін табылған басқа мәтіндермен ұқсас. Алексей Мусин Пушкин, немесе орыс қолжазбаларын жасаумен айналысқан Антон Бардин мен Александр Сулакадзев жалғаншы ретінде қарастырылды. (Бардин "Словоның" төрт көшірмесін жалғандап жасағаны әшкере болды). Журналист және шығыстанушы Йозеф Сьенковский – жалғандық теориясын ерте қолдаушылардың бірі болды.

Кеңес дәуірі

Ұлттық мәтін мәселесі Кеңес Одағы жылдарында саяси тұрғыдан одан да күшейді. Slovo-ның нақтылығына күмән келтіруге жасалған кез келген әрекет (мысалы, француз слависті Андре Мазон немесе орыс тарихшысы Александр Зимин жасаған) айыпталды. Мемлекеттік қызметкерлер түркі тілінің лексикалық негізіндегі стандартты емес түсіндірмелерді де, мысалы, Ольжас Сүлейменов ұсынған (Игорьдің ертегісін шынайы мәтін деп есептеген) сияқты, жақтамай, айыптады. Мазон мен Зиминнің пікірлеріне, мысалы, Роман Якобсон қарсы шықты. 1975 жылы Ольжас Сүлейменов "Әзіл-ай" кітабында ертегіге қатысты басым көзқарасқа қарсылық білдірді. Ол ертегінің 16 ғасырда қайта жазылғандықтан толыққанды нақты бола алмайтынын мәлімдеді. Дмитрий Лихачевты қоса алғанда, басым славистер мен түркологтар "Әзіл-айды" сынап, Сүлейменовтің этимологиялық және палеографиялық болжамдарын әуесқойлық деп бағалады. Зализняк сияқты тіл білімі мамандары Slovo-дағы кейбір тілдік элементтердің түпнұсқа қолжазбаның көшірмесі (немесе көшірмесі) жасалған 15 немесе 16 ғасырларға жататынын көрсетті. Олар мұның көшірілген құжаттардың қалыпты ерекшелігі екенін, себебі көшірушілер көптеген басқа қолжазбаларда белгілі болғандай, өздерінің орфографиялық және грамматикалық элементтерін қосады деп атап өтті. Зализняк бұл дәлелдер Slovo-ның нақтылығын растайтын қосымша аргумент екенін айтты. Анонимді жасалмашы 12 ғасырдың өте күрделі орфографиясы мен грамматикасын ғана емес, сонымен қатар 15 немесе 16 ғасырлардағы көшірмелердің күрделі іздерін де шығаруға тиіс болар еді.

Соңғы көріністер

Кейбір тарихшылар мен филологтар әр түрлі себептермен мәтіннің түпнұсқалығына күмән келтіруді жалғастыруда (мысалы, оның ерекше жаңашылдық ұлттық сезімге ие екеніне сену) (Омельян Прицак және т.б.), бірақ тіл білімі мамандары соншалық күмәншіл емес. Жалпы ғалыми консенсус «Слово»-ның түпнұсқалығын қабылдайды. Кейбір ғалымдар осы «Айтыстың» мақсаты Краловедворский қолжазбасының мақсатына ұқсас деп санайды. Мысалы, Гарвард университетінің тарихшысы Эдвард Л. Кинан өзінің «1185 жылы Ярослав Галич шынымен де сұлтандарды атқан ба?» деген мақаласында және «Игорь туралы айтыс және оның шығу тегі» (2003) кітабында Игорь туралы айтыстың чех ғалымы Йозеф Добровский жазған жалған екенін айтады. Басқа ғалымдар оны Лоннроттың «Калеваласына» ұқсас, бірнеше түпнұсқа көздердің қайта құрастырылып, өңделген нұсқасы деп санайды. 2004 жылы жарық көрген кітабында орыс тіл білімі маманы Андрей Зализняк аргументтерді талдап, жалғандық теориясы дерлік мүмкін емес деген қорытындыға келеді. Тек 20 ғасырдың соңында Новгородта жүздеген қайың қабықтары табылып, ғалымдар айтыстағы кейбір түсініксіз өлең жолдары мен сөздердің 12 ғасырдағы кең таралған тілдің бір бөлігі болғанын білді, бірақ олар жылнамалар мен басқа да ресми жазбаларда кездеспеген. Зализняк 18 ғасырдың ешбір ғалымы белгілі мәтіннің нәзік грамматикалық және синтаксистік ерекшеліктерін қайталай алмайтынына келеді. Ол Добровскийдің мұны іске асыра алмайтынына сенді, өйткені оның славян тіліне қатысты көзқарастары (оның «Institutiones» атты еңбегінде көрсетілгендей) Игорь туралы айтыста жазылған жүйеден күрт өзгеше болды. 2007 жылы қайта басылған екінші басылымында Зализняк Зиминнің 2006 жылғы кітабының өлімнен кейін жарық көрген нұсқасынан алынған дәлелдерді пайдалана алды. Ол тіпті ескі мәтіндерді имитациялауға тырысқан адам да еңсеруге тиіс үлкен қиындықтарға тап болар еді, өйткені қарапайым имитация тілдің терең механизмдерін көрсете алмайды деп дәлелдеді. Юрий Лотман мәтіннің түпнұсқалығын қолдайды, себебі айтыс жарыққа шыққанға дейін орыс классицистік әдеби дәстүрінде бірқатар семиотикалық элементтердің болмауына байланысты. Ол «Орыс жері» (русская земля) термині тек 19 ғасырда ғана танымал болғанын атап өтеді. 1780-1790 жылдардағы жалған автор мәтінді жазу кезінде осындай термин қолданбас еді.

Ауызша сөйлеу

Роберт Манн (1989, 2005) жетекші зерттеулер «Қиыршық» – жазба дәстүрде жұмыс істейтін ақынның еңбегі деген қорытындыға келгенін қателік деп санайды. Манн бұл аңыздың 13 ғасырдың басында, яғни жазылып алынар алдында бірнеше онжылдық бойы ауызша эпостық ән ретінде тарағанын көрсететін дәлелдерге назар салады. Ол ашылу жолдары осындай ауызша дәстүрге сәйкес келеді деп көрсетеді: «Бауырластар, Игорьдің жорығы туралы батырлық әңгімелердің ежелгі сөздерімен бастауға бола ма?» Манн «Қиыршық» мәтінімен көптеген жаңа параллельдерді тапты, соның ішінде той әндерінде, сиқырлы дұғаларда, былиналарда және басқа көне орыс деректерінде. Ол 1835 жылы Н. Г. Головин жариялаған «Мамайға қарсы шайқас туралы әңгіме» (Skazanie o Mamaevom poboishche) атты сирек нұсқасындағы мәтіндік параллельдерді алғаш рет атап көрсеткен зерттеуші болды. Онда Маннның айтуынша, Skazanie-нің ең ерте редакциясы бар, бұл редакция ғалымдар болжаған, бірақ таба алмаған. Былиналар мен көне орыс деректеріне сүйене отырып, Манн Киев мемлекетінің дінге өтуі туралы ертедегі орыс әнін қайта құруға тырысты. Манн бұл ерте дінге өту циклінің «Қиыршық» мәтінінің бірнеше бөліміне, соның ішінде, жалған құдайдың Тмуторокан құдайына Игорь әскерінің жақындап келе жатқанын ескерткен мотивтер тізбегіне із қалдырғанына сендіреді.