Кіріспе
Орыс халық ертегілеріндегі жау Кошчей, сондай-ақ Кашчей, көбінесе "Өлмес" немесе "Өлсіз" (Бессме́ртный) деген сипаттамамен аталады, ол орыс халық ертегілеріндегі архетиптік еркек қарсыласы болып табылады. Кошчей туралы әңгімелердегі ең көп кездесетін ерекшелік – оны өлтіруге болмайтын сиқыр. Ол "өлімін" қорғау үшін бір-біріне енген заттардың ішінде жасырады. Мысалы, оның өлімі инеде жасырылуы мүмкін, ал ине жұмыртқаның ішінде, жұмыртқа қаздың ішінде, қаз қоянның ішінде, қоян сандықтың ішінде, сандық алыс аралда жерленген немесе тізгімен байланған болуы мүмкін. Әдетте ол еркек батырдың сүйіктісі үшін бәсекелес (немесе тұтқындаушы) жауыз тұлға рөлін атқарады. Бұл әңгімелердің шығу тегі белгісіз. Архетипте 12 ғасырдың құдайсыз Куман-қыпшақ (Половтский) ханы Кончактан алынған элементтер болуы мүмкін, ол "Игорь жорығының әңгімесінде" тіркелген; уақыт өте келе христиан емес Куман ханының объективті бейнесі христиан славян жазушылары тарапынан бұрмаланып немесе пародиленіп көрсетілген болуы мүмкін.
Koshchei , also Kashchei often given the epithet "the Immortal", or "the Deathless" (Бессме́ртный), is an archetypal male antagonist in Russian folklore. The most common feature of tales involving Koschei is a spell which prevents him from being killed. He hides "his death" inside nested objects to protect it. For example, his death may be hidden in a needle that is hidden inside an egg, the egg is in a duck, the duck is in a hare, the hare is in a chest, the chest is buried or chained up on a far island. Usually he takes the role of a malevolent rival figure, who competes for (or entraps) a male hero's love interest. The origin of the tales is unknown. The archetype may contain elements derived from the 12th century pagan Cuman Kipchak (Polovtsian) leader Khan Konchak, who is recorded in The Tale of Igor's Campaign; over time a balanced view of the non Christian Cuman Khan may have been distorted or caricatured by Christian Slavic writers.
Тарихи және халықтық шығу тегі
Кем дегенде 18 ғасырда, және тіпті одан бұрын, Кощей туралы әңгімелер славян халықтарының ертегілерінде пайда бола бастады. Ұзақ жылдар бойы оны ешқандай тарихи тұлғамен байланыстырмады.
Шығысы Хан Кончактан
Бұл ертегі 12 ғасырда өмір сүрген половец (куман) көшбасшысы Хан Кончакқа байланысты болуы мүмкін. "Игорьдің жорығының әңгімесінде" Кончак "қоше" (құл) деп аталады. Кончак Грузиядан (Кавказ) 1126–1130 жылдары далаға келген/қайтып келген деп есептеледі; шамамен 1172 жылы Киев Русінің жылнамаларында ол половецтердің басшысы ретінде және көтеріліске қатысқандығы туралы айтылады. Тарихи дереккөздерде Кончақтың сыртқы келбеті немесе мінезі туралы толыққанды мәліметтер жоқ; әдетте, жылнамашылар ерекше белгілер немесе аномалияларды (көбінесе эпитеттер түрінде) жазатын, бірақ Кончак туралы мұндай жазбалар жоқ. Кощейдің алтынға құштарлығы Кончақтың Кош ресурстарын сақтаушысы ретіндегі рөлінің бұрмаланған көрінісі болуы мүмкін. Кощейдің "өлімсіз" деген лақабы Кончақтың ұзақ өмір сүруімен байланысты болуы мүмкін. Кончак 1203 жылы Киевтің алынуы туралы орыс жылнамаларында соңғы рет тіркелген. Егер бұл жазба дұрыс болса, Кончак үшін бұл өте ұзақ өмір – мүмкін 100 жылдан астам – сол кезде шамамен алты буынға тең болар еді. Кощейдің өмірін сақтау сиқыры дәстүрлі түркі амулеттерінен шыққан болуы мүмкін, олар жұмыртқа тәрізді және көбінесе жебе ұштарын қамтиды (Кощей жұмыртқасындағы инемен салыстырыңыз). Кощей кейіпкерінің көптеген жағымсыз аспектілері хан Кончақтың христиан славяндарымен болған қарым-қатынасының бұрмаланған түрі болуы мүмкін, мысалы, ханзада Игорді тұтқыннан босатуы немесе Игордың ұлы мен Кончақтың қызының үйленуі. Кончак, пұтқа табынушы болғандықтан, уақыт өте келе стереотиптік жамандыққа айналуы мүмкін еді.
Атау және этимология
В. И. Даль сөздігінде Кашчей есімі "kastit" етістігінен – зиян келтіру, ластау сөзінен туындаған дейді: «мүмкін, "kastit" сөзінен, бірақ "кошчей" түріне өзгертілген, "сүйек" сөзінен, яғни тым арық болғандықтан әлсіреген адамды білдіреді». ("Мұндағы "сүйек" сөзі орыс тіліндегі кость kost' сөзі.) Васмер бұл сөздің екі мағынасы бар екенін айтады: "адамның сүйегі көрінетіндей арық, қаңқа сияқты" немесе "жақымсыз, сараң" – сөздің "сүйек" түбірінен шыққан. Ежелгі орыс тілінде "жас жігіт, ұл, тұтқын, құл" мағыналарында қолданылған, бұл түркі тіліндегі "қошчи" ("құл") сөзінен, ал ол "қош" ("лагерь") сөзінен туындаған. Кошчей, ертегідегі кейіпкер ретінде де, арық адамды белгілеу ретінде де, Макс Васмер оны түпнұсқа славян сөзі (омоним) деп қарастырады және "сүйек" сөзімен (*kostь – ортақ славян тілінде) байланыстырады, яғни бұл "костіі" (дара жақтағы атаулық сөздің атаулық түрі), "Құдай" сияқты төмендеуге бейім. Кошчейге қатысты көптеген нұсқалар мен жазылулар бар: Кашчей, Кошчай, Кашшей, Ковшей, Кош, Кашч, Кашель, Костеи, Костсей, Кашшуй, Козель, Коз'олок, Корачун, Корчун бессмертный, Кот бессмертный, Кот Безмертный, Костии бездушный; "былиналарда" ол Кошчеиушко, Кошчег, Кошчеришчо, Кошчуи, Кошль түрінде де кездеседі. "Кошей" термині славян жылнамаларында 12 ғасырдан бері әскери жорық кезіндегі офицер немесе лауазымды тұлғаны білдіру үшін қолданылып келеді. Осыған ұқсас терминдердің бірі – украин тіліндегі "Кошовий" (Koshovyi) – "Киш" (әскери) басшысы (Киш отаманы). Ежелгі орыс тілінде "қош" – лагерь, белорус тілінде ұқсас термин – "лагерь құру", ал түркі тілдерінде – "саяхатшы" мағынасын білдіреді. Жеке есім ретінде қолданылуы 15 ғасырдың басында Новгород қайың қабық қолжазбаларында тіркелген. "Игорь жорығының әңгімесінде" осыған ұқсас дыбысталатын термин монеталардағы жазуларда кездеседі, ол түркі тілінен "тұтқын" немесе "құл" деген мағынаны білдіреді. Осы термин Ипатьев жылнамасында да "тұтқын" мағынасында қолданылған. "Игорь жорығының әңгімесінде" Игорь Половцы тарапынан тұтқынға алынған кезде осы термин тағы бір рет айтылады, бұл оқиға жұмбақ түрінде баяндалған: «Сол жерде князь Игорь князьдық алтын ершегін Кошейдің (құлдың) ершегіне алмастырды». Николай Новиков "қошчи" сөзінің этимологиялық шығу тегін "жас", "бала", "тұтқын", "құл" немесе "қызыметші" мағыналарымен байланыстырды. "Тұтқын" түсінігі қызығушылық тудырады, себебі Кошчей кейбір ертегілерде бастапқыда тұтқын болып көрінеді.
Халық аңыздарында
Кощей – шығыс славян халық аңыздарында жиі кездесетін зұлым кейіпкер. Көбінесе оған қатысты әңгімелер AT 302 "Жүрексіз алып" (Аарне–Томпсон жіктеу жүйесін қараңыз) типінде болады. Ол сондай-ақ AT 313 "Сиқырлы қашқындау" типіне ұқсас әңгімелерде де кездеседі. Ол көбінесе басты кейіпкердің қарсыласы немесе бәсекелесі болып табылады. Көбінесе махаббат пен бәсекелестік тақырыптары кездеседі. Кощей туралы әңгімелердің ерекшелігі – оның өлімнен қорғануы (AT 302). Оны өлтіру үшін жұмыртқаның ішінде жасырылған өлімін табу керек. Жұмыртқа түрлі жануарлардың ішінде жасырылады, ал олар контейнерлерде немесе шалғай жерлерде қорғалған. Басқа әңгімелерде Кощей ұйықтату сиқырын қолданады, одан құтылу үшін сиқырлы гуслі тартылуы керек. Әңгімеге байланысты оның сипаттамалары әртүрлі болуы мүмкін: ол үш немесе жеті аяқты атқа мінуі мүмкін; оның қасқалары немесе тістері болуы мүмкін; кейіпкерге алу үшін жіберілген түрлі сиқырлы заттарға (плащтар мен жүзіктер сияқты) ие болуы мүмкін; немесе оның басқа да сиқырлы күштері болуы мүмкін. Бір әңгімеде оның қабақтары соншалықты ауыр болғандықтан, оларды көтеру үшін оған қызметшілердің көмегі керек (келттік Балор немесе Ysbaddaden, немесе сербтік Vy-мен салыстырыңыз). Баба Яга – Кощеймен бір ертегіде сирек кездесетін, параллель әйел кейіпкер, бірақ кейбір жағдайларда олар бірге тұрған жұбайлар немесе туыстар ретінде бейнеленеді. Кейде Баба Яга Кощеймен бірге анасы немесе әпкесі сияқты қарт әйел рөлінде кездеседі.
"Мария Моревна"
"Өлмес Кощейдің өлімі" деп аталатын ертегіде Иван Царевич Кощейді әйелі (Мария Моревна) тұтқынында, шынжырланған күйде кездестіреді. Ол Кощейді босатып, қайта тірілтеді, бірақ Кощей Марияны ұрлап кетеді. Иван Марияны бірнеше рет құтқаруға тырысады, бірақ Кощейдің аты тым жылдам болып, қашып бара жатқан ғашықтарды оңай қуып жетеді. Әр жолы Кощейдің сиқырлы аты оған, бұрын бірнеше іс жасап болғаннан кейін де жете алатынын айтады. Үшінші сәтсіз қашқаннан соң, Кощей Иванды кесіп, дене мүшелерін шелекке салып теңізге лақтырады. Бірақ, тіршілік суы Иванды қайта тірілтеді. Одан кейін ол Баба Ягаға барып, Кощейдің атынан да жылдам ат сұрайды. Бірнеше сынақтан өткен соң ол атты ұрлап алып, Марияны сәтті құтқарады.
"Царевич Петр және сиқыршы"
Патша Бел Белианиннің әйелі, Царица Кощей (моңгер) тарапынан ұрлап әкелінеді. Патшаның үш ұлы оны құтқаруға тырысады. Бірінші екеуі моңгердің сарайына жетпейді, бірақ үшіншісі, Петр, жетіп жетеді. Ол Царицаға жетеді, жасырынып, моңгер өмірін қалай сақтайтынын біледі. Алғашында ол жалған айтады, бірақ үшінші рет ол оның жұмыртқада, үйрек ішінде, қоянның ішінде, қуыс ағаш түбіндегі ұясында, көлде жүзген, Буян аралындағы орманда табылғанын айтады. Петр жұмыртқаны іздеп шығады, жол бойында жануарларды босатады – Буянға келгенде босатылған жануарлар оған моңгердің жаратылыстарын ұстап, жұмыртқаны алуға көмектеседі. Ол моңгердің иелігіне қайта оралып, жұмыртқаны сығып өлтіреді – жұмыртқаға жасалған әрбір әрекет моңгердің денесінде көрінеді.
"Жылан ханшайымы"
"Жылан ханшайымы" (орысша "Царевна змея") ертегісінде Кощей өзіне тұрмысқа шығуға ниеті жоқ ханшайымды жыланға айналдырады.
Иван Соснович
Қошай бір патшалықтағы үш әдемі қыз туралы естиді. Ол екеуін өлтіріп, үшіншісін жаралайды, патшалықты ұйықтатып (тасқа айналдырып) және ханшайымдарды алып қашады. Иван Соснович (орысша Иван Соснович) Қошайдың әлсіз тұсын біледі: таудың астында жасырылған қораптағы жұмыртқа, сондықтан ол бүкіл тауды қазып, жұмыртқа қорабын тауып, оны сындырып, ханшайымды құтқарады.
Ұқсас фольклорлық кейіпкерлер
Сербиялық Баш Челик (Темірдің басы); Венгриялық "Қоңырбас монах"; және Словакиялық "Темір монах" – олардың бәрі де әлсіздіктерін бір-біріне енген жануарлар тізбегінің ішінде жасырады.
Көркем шығармаларда
Кощей Пушкиннің "Руслан мен Людмила" атты прологында ашкөздігімен еске алынады, онда Лукоморье ертегілер елінің ғажайыптары суреттеледі: "Там царь Кащей над златом чахнет" (Онда патша Кащей алтынға құмар).
Опера және балет
Игорь Стравинскийдің "От құсы" балетіндегі жаман мінезді кейіпкер. Николай Римский-Корсаков Кощей туралы "Кащей бессмертный", яғни Өлімсіз Қашшей деп аталатын опера жазды.
Фильм
Қашшай өлмейтін, орыс Кащей Бессмертный, 1945 жылы Александр Ру режиссерлік жасаған, Георгий Миллиар Кошчей рөлін сомдаған. Өрт, су және мыс құбырлар, Огонь, вода и медные трубы, Огон, 1968 жылы режиссер Александр Ру, Георгий Миллиар Кошей рөлінде. Маша мен Витяның жаңа жылдық оқиғалары, орысша Новогодние приключения Маши и Вити, 1975 жылғы балалар фильмі. Сүйікті сұлулық, орыс Краса́ ненагля́дная, 1958 жылы тоқтатылған анимациялық фильм. Белгісіз жолдар бойында, орыс Там, на неведомых дорожках, 1982 жылғы балалар фантастикасы. Александр Филиппенко – Кошей рөлінде. Жаңбырдан кейін, бейсенбіде, орысша После дождичка в четверг, 1985 жылғы музыкалық балалар фантазиясы. Олег Табаков – Кошейдің постмодернистік, деконструкцияланған нұсқасы. "Алтын верандада отыр", 1986 жылы Борис Рыцарев режиссерлік еткен ертегі фильмі. Лила шар, орыс Лиловый шар, 1987 жылғы ғылыми фантастика. Шеберлер кітабы, орыс Книга Мастеров, 2009 жылғы фантастика. Соңғы жауынгер, орыс Последний богатырь, 2017 жылғы фантастика. Кошейді қаһарман емес ететін сирек нұсқалардың бірі. Sisu, 2022 жылғы финляндиялық фильм, онда көріне бермейтін өлмейтін кейіпкер Атамами Корпи (Жорма Томмила ойнаған) совет әскерлерімен Кошей деп аталған. Қошқар. Күйеу ұрлаушы; орысша атауы: Кощей. Похититель невест, "Кошчей. Күйеу ұрлаушы" – 2022 жылғы орыс анимациялық фильмі, онда Кошчей өзінің жақсы жағын көрсететін басты рөлде.
Теледидар
Кішкентай Эйнштейнде Кацчай – сиқырлы От құсынан музыка күшін ұрлауға тырысқан, біріне бірі кірісетін қуыршақ. Кацчай жануарлар пішіндес кірісетін қуыршақтарды пайдаланып, Кішкентай Эйнштейндер командасының Ресейдегі ғимараттың шатырында қамап қойған От құсына жетуіне бөгет жасады. АҚШ-тың "Гримм" телесериалының 3-ші маусымының 9-шы эпизодында Кощей – басты қонақ кейіпкер. (Қызыл қатер (Гримм) бөлімін қараңыз)
Роман және комикс
Менделе Мохер Сфоримнің идиш тіліндегі аллегориялық романы «Ди Клатше» («Наг»; 1873) Кошеи кейіпкері Сруликке қасқыр түрінде көрінеді. Сара Дж. Маастың «Күміс жалын соты» кітабында «Өлмес Кошей» – көлде сиқырмен тұтқындалған ежелгі тұлғаға берілген атау. Ол алдыңғы кітаптарда айтылған бауырлары сияқты өлім құдайы деп есептеледі. Джеймс Бранч Кэбеллдің «Юрген, әділдік комедиясы» және Роберт А. Хайнлайнның «Жоб: әділдік комедиясы» әңгімесін қайта баяндауында, Өлімсіз Кошкей барлық нәрсені өздері сияқты жасаған ең жоғарғы тұлға ретінде көрінеді, сондықтан Юргеннің мейірімді сөздері айтылғанға дейін оны жалпыға бірдей бағаламайды. Александр Велтманның «Кошкей бессмертни: Былина старого времени» («Кошкей өлмейтін: Ескі заманның Былинасы», 1833) тарихи оқиғалар романына пародия жасаған, кейіпкер Ива Олелькович өзінің қалыңдығын Кошкей тұтқынға алған деп санайды. Мерседес Лаккидің «Стравинскийдің от құсы» романында Кацчей басты қасқыр ретінде көрінеді, ол классикалық ертегіді заманауи аудиторияға қайта айтып береді. Катерина Валентенің «Өлімсіз» романы – 20-ғасырлық Ресей тарихы аясында Кошей оқиғасының қайта баяндалуы. 1965 жылы Аркадий мен Борис Стругацкийдің «Дүйсенбі сенбіде басталады» атты ғылыми-фантастикалық романында ол NIIChaVo институтында ұсталатын жаратылыстардың бірі. Кошеи Джон К. Райттың «Ұйқы соғысы» романдарында кейіпкер ретінде пайда болады. Ол кейіпкердің әйеліне, егер кейіпкер бейтаныс адамның өмірін құртуға келіссе, оны құтқаруды ұсынады. Кошеи «Hellboy» комикс кітаптар сериясында Баба Яганың құлы ретінде пайда болады, алғаш рет «Hellboy: Darkness Calls»-те пайда болады. Кошеидің шығу тарихы кейінірек «Hellboy: The Wild Hunt»-тің жеке нөмірлеріне арналған қосымша оқиғаларда ашылады. Бұл оқиға «Құтқарылушы: Қажырлы әңгімелер» жинағында жинақталып, «Өлмес Кошкей» жинағында кеңейтілді. Кейін 2023 жылы «Құтқа түскен Қошқай» сериясы жарық көрді. Кошеи DC Comics «The Sandman: Fables and Reflections» комиксінде де көрінеді. Аарон Уильямстың «PS238» веб-комигінде 84-ші бала қаһарман қазіргі уақытта Кошеи жұмыртқасына тұтқындалып, «көзді» табуға тырысады және осылайша, енді оның жаңа Жер чемпионы болады. Кошей – Марина Францтың «Өлім оған айналады» атты қысқа көркем шығармасының басты қарсыласы. Кэтрин Арденнің «Қаладағы қыз» романында Кашеи басты антагонист ретінде бейнеленген. Бұл Орыс халық ертегілерінің әсерінен жазылған «Қысқы түн» трилогиясының екінші кітабы. Аликс Э. Харроудың «Бір кездегі және болашақтағы сиқыршылар» романында Өлімсіз Кошей ескі орыс сиқыршы ертегісінің зұлым сиқыршысы ретінде көрінеді. «Кошеи» «Doctor Who» романдарындағы Қожайынының шынайы аты ретінде пайда болады, ол «Бөлінген адалдықтар» және «Қараңғы жол» кітаптарында кездеседі. Оливия Блейктің «Бір жауым үшін» романы Баба Яга және Кошей есімді патриархтар басқарған бәсекелес орыс отбасыларының арасындағы қақтығысты қамтиды.
Ойындар
Фантазиялық үстел ойыны Dungeons & Dragons-та ол 1983 жылы Monster Manual II-де жарияланған жын-пері Костччиеге шабыт берді. Кошеи MMORPG RuneScape-де "Өлмес Кошеи" деген атпен кейіпкер ретінде пайда болады. The Incredible Adventures of Van Helsing видео ойындары сериясында Кошеидің өлімі екінші ойынның маңызды сюжеттік элементі болып табылады. Үшінші ойында, қайта-қайта көрінетін қосалқы кейіпкер Тұтқын Жетінің Өлімсіз Кошей екені анықталады және ол басты қарсыласқа айналады. Shadowrun: Hong Kong видео ойынында Рактердің "Koschei" атты дроны бар, ол кейін ойын барысында "Deathless" деп аталатын жаңарту алады, бұл дронды өлтіруге мүмкін емес етеді. Dominions 4: Thrones of Ascension компьютерлік ойынында Кошей ортағасырлық Ресей мен славян мифологиясынан шабыт алған Богарус фракциясының кейіпкері ретінде пайда болады. Өлімсіз Кошеи туралы аңыз Rise of the Tomb Raider ойынының сюжетіне шабыт берді. Mythgard цифрлық карта ойынында "Koschei, the Deathless" Дрени фракциясының мифтік жауынгері ретінде пайда болады. Arknights видео ойынында Урсус герцогы (Ресейге негізделген ойдан шығарылған ел) Кошей деп аталады және олар оны өлтіргеннен кейін басты қарсылас екені айтылады. Кошей Mantic Games-тің Hellboy: The Board Game ойынында ойналатын кейіпкер болып табылады. MMORPG Tibia (видео ойын) ойынында "Кошей Өлмес" атты Лич боссы бар, ол өзінің жанын ойын әлеміне шашыратылған амулеттің 4 бөлігінде жасырады. Кошей roguelike экшн RPG Moon Hunters ойынында NPC ретінде пайда болады. Қазіргі заманғы Battle Royale ойыны "Call of Duty: Warzone 2.0"-да "DMZ" ойын режимінде Кошеи ертегісімен аталған "Koschei Complex" деп аталатын посткеңестік нысан орналасқан.