1982 жылғы Хама қаласындағы қырғын

Кіріспе

1982 жылы Хама қаласының тұрғындарына қарсы сүннилерге жасалған қырғын.

Сирияда ислами көтеріліс басып тасталды.
Сириялық оппозиция қуылды.
Бағс үкіметі нығайтылды.
Сирияны азат ету үшін Ұлттық альянс құрылды.
| жауынгер1 = Сирия үкіметі
Қорғаныс компаниялары
Сирия араб армиясы
Әскери барлау
Жалпы барлау
Әуе күштері барлау
Бағс партиясы
| жауынгер2 = Мұсылман бауырластығы
Алдыңғы қатар
| командир1 = Хафез әл-Асад Рифат әл-Асад Хикмат әл-Шихаби Шафик Файяд Әли Хайдар Әли Дуба Мұхаммед әл-Хули
| командир2 = Әднан Уқла Сәид Хаува Мұхаммед әл-Байануни Әднан Саад әл-Дин
| күші1 = Қорғаныс компаниялары: 3 бригада (12 000 әскер) Сирия араб армиясы: 4 бригада (15 000 әскер) Барлығы: Шамамен 30 000 әскер
| күші2 = 2000-нан аз қарулы еріктілер
| қазалар1 = ~1 000 қаза тапты
| қазалар2 = 300-400 қаза тапты
| қазалар3 = ~25 000-40 000 азамат өлтірілді ~15 000-17 000 азамат жоғалып кетті (مجزرة حماة) 1982 жылдың ақпанында Сирия араб армиясы мен Қорғаныс компаниялары президент Хафез әл-Асадтың бұйрығымен Хама қаласын 27 күн қоршап, Мұсылман бауырластығының Бағс үкіметіне қарсы көтерілісін басуға тырысты. 1976 жылы басталған, Мұсылман бауырластығы сияқты сүнни мұсылман топтарының қатысуымен болған науқан, Хамада сүннилерге қарсы жасалған қырғында қатыгездікпен басылды. Операция басталғанға дейін Хафез әл-Асад Хаманы сыртқы әлемнен оқшаулау туралы бұйрық берді; нәтижесінде қалаға бірнеше ай бойы ақпарат тарату, байланыс, электр қуаты және азық-түлік жеткізілуі тоқтатылды. Батыс елдерінен алынған алғашқы дипломатиялық есептерде 1000 адам қаза тапқан деп хабарланды. Кейінгі бағалаулар әртүрлі, ең төменгі бағалаулар кем дегенде 10 000 адамның қаза тапқанын, ал басқалары санын 20 000 деп санайды (Роберт Фиск).

Бағс әскери операциясында қаланың үштен екісі қирады. Қырғын оқиғасы кезінде Хамада болған Роберт Фиск қастандықтардың көпшілігі қатаң бомбалаудан кейін қаланың көп бөлігінің жермен-жексен болғанын және құрбандардың басым көпшілігі азаматтар екенін хабарлады. Патрик Сил "Глоб энд Мейл" газетінде жазғандай, бұл операция "қаланы қиратып, кемінде 25 000 тұрғынын өлтірген" "қазалау, қирату және тонаудың екі апталық оргиясы" деп сипатталды. Бұл оқиға Хамадағы сүнни қауымына қарсы діни антагонизммен тудырылды. Осы қырғын туралы естелік сириялық мәдениеттің маңызды бөлігі болып қала береді және бүгінгі күнге дейін сириялықтар арасында күшті эмоцияларды оятады.

Өмірбаян

Сирияның Баас партиясы, баасшылдықты, араб ұлтшылдығы және араб социализмін жақтаған идеологияны ұстанады, 1940 жылдан бері сунниттік исламист идеологиясын ұстанатын «Мұсылман бауырлары» тобымен қақтығысқа түсті. Екі топтың арасында маңызды қарама-қайшылықтар болды. Баас партиясы формальды түрде діннен қол үзген, ұлтшыл болды. «Мұсылман бауырлары», басқа исламистік топтар сияқты, ұлтшылдықты исламға қайшы деп есептеді және дінді саясаттан және үкіметтен ажырату мүмкін емес деп санайтын. Баас партиясының көп бөлігі қарапайым, беделсіз отбасылардан шыққан және радикалды экономикалық саясатты қолдады, ал сунниттер Сүрияның базарларында (суқтарда) және жер иелігінде үстемдік құрды, экономикаға үкіметтің араласуын қауіпті деп қарады. Барлық сунниттер фундаментализмге сенбесе де, олардың көпшілігі Баасқа қарсы «Мұсылман бауырларын» пайдалы құрал ретінде қарады. Хама қаласы әсіресе «жер иелерінің консервативті көзқарасы мен Мұсылман бауырларының бекінісі» болды және «Баас мемлекетінің ұзақ жылдар бойы қарсыласы» болды. Режимге қарсы белсенділер, мысалы, Марван Хадид және Мұхаммед әл-Хамид те мұқият тыңдалды. 1976 жылдан 1982 жылға дейін сунниттік исламистер Сирияның Баас партиясы басқаратын үкіметке қарсы «ұзақ террорлық науқан» деп аталған соғыста күресті. 1980 жылдардың басында «Мұсылман бауырлары» және басқа да исламистік фракциялар үкіметке және оның шенеуніктерiне қарсы шабуылдар жасады, оның ішінде 1980 жылдың 26 маусымында Мали президенті құрметіне өткен ресми қабылдау кезінде президент Хафез әл-Асадты өлтіруге жасалған сәл сәтті болмаған қастандық. Асад автоматтан атылған оқтардан қашқанда, қол гранатасын тепкілеп ұшырып жіберді, ал оның қауіпсіздік күзетшісі (аман қалған және кейін жоғары лауазымға көтерілген) тағы бір гранатаның жарылуын тоқтатып, өзін құрбан етті. Жеңіл жарақаттармен аман қалған Асадтың кек алуы жылдам және аяусыз болды: бірнеше сағаттан кейін Тадмор түрмесінде (Пальмира маңында) 600-ден 1000-ға дейін тұтқынға алынған исламистер президентінің бауыры Рифат әл-Асадқа адал күштер тарапынан өлім жазасына кесілді. 1981 жылы болған трагедияда Баас қауіпсіздік күштері Хама қаласының 300-ден астам тұрғынын өлтірді.

The Ba'ath Party of Syria, which advocates Ba'athism, the ideologies of Arab nationalism and Arab socialism had clashed with the Muslim Brotherhood, a group which advocates a Sunni Islamist ideology, since 1940. The two groups were opposed in important ways. The Ba'ath party was nominally secular, nationalist. The Muslim Brotherhood, like other Islamist groups, saw nationalism as un Islamic and religion as inseparable from politics and government. Most Ba'ath party members were from humble, obscure backgrounds and favored radical economic policies, while Sunni Muslims had dominated the souqs and landed power of Syria, and tended to view government intervention in the economy as threatening. Not all Sunni notables believed in fundamentalism, but even those who did not often saw the Brotherhood as a useful tool against the Ba'ath. The town of Hama in particular was a "stronghold of landed conservatism and of the Muslim Brothers," and "had long been a redoubtable opponent of the Ba'athist state." Anti regime activists such as Marwan Hadid and Muhammad al Hamid were also carefully listened to. From 1976 to 1982, Sunni Islamists fought the Ba'ath Party controlled government of Syria in what has been called a "long campaign of terror". Throughout the first years of the 1980s, the Muslim Brotherhood and various other Islamist factions staged hit and run and bomb attacks against the government and its officials, including a nearly successful attempt to assassinate President Hafez al Assad on 26 June 1980, during an official state reception for the president of Mali. When a machine gun salvo missed him, al Assad allegedly ran to kick a hand grenade aside, and his bodyguard (who survived and was later promoted to a much higher position) smothered the explosion of another one. Surviving with only light injuries, al Assad's revenge was swift and merciless: only hours later a large number of imprisoned Islamists (reports say from 600 to 1000 prisoners) were executed in their cells in Tadmor Prison (near Palmyra), by units loyal to the President's brother Rifaat al Assad. In an earlier massacre in 1981, over 300 residents of Hama were killed by the Baathist security forces.

Хамадағы көтерілісшілердің шабуылы

Хамадағы қырғын 1982 жылдың 2 ақпанында сағат 2-де басталды. Ескі қаланы қарап шығып жатқан әскер бөлімі жергілікті партизан командирі Омар Жаувадтың (Абу Бакр) жасырынған жерін тапты және шабуылға ұшырады. Басқа бүлікшілер радио арқылы ескертілді, ал "шатырдан оқ жауған мергендер он шақты сириялық сарбазды өлтірді". Абу Бакрді қоршау үшін күштер жіберілді, ол Хамада "жалпы көтеріліс жасауға бұйрық берді". Мәсжидтерден намазға шақыру орнына Баас үкіметіне қарсы жиһадқа шақырылды, ал жүздеген ислами көтерілісшілер үкімет шенеуніктері мен Баас партиясы жетекшілерінің үйлеріне шабуыл жасап, полиция бекеттерін басып алды және қару-жарақ қоймаларын тонады. Олар, әсіресе солтүстік қалаларда, мемлекеттік ғимараттарға, кооперативтік дүкендерге, полиция бөлімшелеріне және әскер бөлімдеріне шабуылдар жасады, сондай-ақ демонстрациялар мен дүкендер мен мектептердің кең ауқымды жабылуына себеп болды. Бауырластық, бұрын Ирак армиясының лагерьлерінде мұсылман содырларына оқытудан өтіп, Ирактан қару-жарақ және қаржылық көмекке толық қолдау алды. 2 ақпан күні таңға дейін шамамен 70 бас Баасшы қаза тапты. Исламшы көтерілісшілер мен басқа да оппозициялық белсенділер Хаманы "азат етілген қала" деп жариялап, сириялықтарды "кәпірлерге" қарсы көтерілуге шақырды.

Үкімет күштері қарсы шабуыл жасайды

Автор Патрик Силдің айтуынша, "Хамаға жіберілген әрбір партия қызметкері, әрбір десантшы бұл жолы ислами діншілдік қаладан қандай құнмен болса да жою керектігін білген". Әскери күштер жұмылдырылды, президент Хафез әл-Асад Рифаттың арнайы күштерін (Қорғаныс компаниялары), элиталық әскер бөлімдері мен Мухабарат агенттерін қалаға жіберді. Сирия үкіметі шабуылға дейін қала тұрғындарына берілуді талап етіп, қалада қалғандардың барлығы бүлікші деп есептелетінін ескертті. Хама қаласы 12 мың әскермен үш апта бойы қоршауға алынды – алғашқы апта "қаланың бақылауын қайтаруға" жұмсалды, ал соңғы екі апта "көтерілісшілерді іздеуге" кетті. Amnesty International мәліметінше, Сирия әскері ескі қала орталығын әуеден бомбалап, жаяу әскер мен танктардың тар көшелер арқылы өтуіне көмектесті; соғыстың алғашқы төрт күнінде танктер ғимараттарды қиратты. Ескі қаланың үлкен бөлігі қирады. Үкімет күштерінің сутегі цианидін қолданғаны туралы расталмаған хабарлар да болды. Рифаттың әскерлері қаланы артиллериямен қоршап, оққа тосты, содан кейін Мұсылман бауырластығының тірі қалған мүшелерін және жақтастарын қираған орындардан іздеді. Көтерілісшілердің ескі қаланың астындағы туннельдерде жасырынып жүргенін күдіктенген Рифат дизель отынын құйып, қашып бара жатқандарды оқтап алу үшін кіреберістеріне танктерді орналастырды. Рифат әл-Асадқа адал Алауит әскери бөлімдері, мысалы Қорғаныс компаниялары қалаға кіріп, мыңдаған сүнни азаматтарды селективті түрде қырғынға ұшыратты. Үкімет әскерлерінің салған бомбалары қаланың көптеген аудандарын, көшелерін, тарихи ескерткіштерін, мешіттерін және шіркеулерін қиратты. Азм сарайы қирап зардап шекті. Баас жарымәскери күштері бірнеше апта бойы тонауды жалғастырды, көптеген отбасылар тұтқындалып, атылды. Баасшы диссидент Акрам әл-Хаврани әйелдердің, балалардың және Хама тұрғындарының саяси көзқарасына қарамастан, режимнің шабуылы кезінде кемсіздіксіз нысанаға алынғанын мәлімдеді. Хавранидың сөзіне қарағанда, тіпті Баас партиясының мүшелері де Хафез әл-Асадтың бұйрығымен жасалған "адамгершіліксіз қырғынның" құрбаны болды. Сирия президенті Рифат әл-Асадтың інісі 38 мың адамды өлтіргенін мақтанды. Amnesty International алғашқыда қаза болғандардың саны 10 000 мен 25 000 аралығында деп бағалады, немесе 30 000 мен 40 000 адам қаза тапты. Қырғыннан кейін көтерілісшілер қатарындағы жағдай нашарлап, көтерілісші топтар арасында алауыздық күшейді. Олардың ісіне ең көп зиян келтіргені – қырғынның қорқынышты әсері және Хама көтерілісшілерін қолдау үшін елдің басқа аймақтарында сүннилердің көтерілісі болмағандығын түсіну болды. Көтерілісші топтардың көп бөлігі елден қашып кетті немесе эмиграцияда қалды, көбінесе Иранда, ал басқалары АҚШ, Ұлыбритания және Германияға бағыт алды. Ең ірі оппозициялық топ – Мұсылман бауырластығы қарулы күрестен бас тартып, екі фракцияға бөлінді. Бір фракция екіншісінен умерендырақ болды және халықаралық Мұсылман бауырластығы тарапынан мойындалды, соңында штаб-пәтері Ұлыбританияда орналасты, және бүгінгі күнге дейін сонда қалды, ал екінші, кем умеренды фракция штаб-пәтерін Иранда орналастырып, бірнеше жыл бойы Иран үкіметінің қолдауымен әскери құрылымды сақтап тұрды, содан кейін Лондонға қайтып келді. Халықаралық аренада Хамадағы қырғын Асад үкіметінің адам құқықтарын бұзуының және оның қатыгездікпен қуғын-сүргін жасауының символына айналды. Сирия ішінде қырғын туралы айтуға қатаң тыйым салынған, бірақ оқиғаның жалпы контуры және барлық тараптардан келген түрлі интерпретациялар елде кеңінен белгілі. Бұл оқиға туралы ашық айтылғанда, оны тек "оқиғалар" немесе Хамадағы "жағдай" деп атауға рұхсат етіледі. 2012 жылы Genocide Watch профессоры Грегори Стэнтон Хамадағы қырғынды "геноцидтік қырғын" деп сипаттап, оның әдістері режимді Сирия азаматтық соғысы кезінде (ол кезде ғана басталып келген) болашақта жаппай өлтірулер жасауға итермелеуі мүмкін екенін айтты. Хамадағы қырғынның естелігі сириялық мәдениеттің маңызды бөлігіне айналды және эмоционалдық жағынан сириялықтардың арасында бүгінгі күнге дейін наразылық сезімін оятады. "Асад 'алая ва фил хуриби на'има" (Менің қарсымда арыстан, ал соғыста страус) деген сатирикалық ұран сол жылы Ливанға Израильдің басып кіруіне Хафез әл-Асадтың салыстырмалы түрде әлсіз жауабы үшін сириялық диссиденттер арасында танымал болды.

According to author Patrick Seale, "every party worker, every paratrooper sent to Hama knew that this time Islamic militancy had to be torn out of the city, whatever the cost". The military was mobilized, and president Hafez al Assad sent Rifaat's special forces (the Defense Companies), elite army units and Mukhabarat agents to the city. Before the attack, the Syrian government called for the city's surrender and warned that anyone remaining in the city would be considered a rebel. Hama was besieged by 12,000 troops for three weeks – the first week spent "in regaining control of the town", and the last two "in hunting down the insurgents". According to Amnesty International, the Syrian military bombed the old city center from the air to facilitate the entry of infantry and tanks through the narrow streets; buildings were demolished by tanks during the first four days of fighting. Large parts of the old city were destroyed. There were also unsubstantiated reports of use of hydrogen cyanide by the government forces. Rifaat's forces ringed the city with artillery, shelled it, then combed the rubble for surviving Muslim Brotherhood members and supporters. Suspecting that rebels were still hiding in tunnels under the old city, he had diesel fuel pumped into them and stationed tanks at their entrances to shell fleeing militants. Alawite military units loyal to Rifaat al Assad such as the Defense Companies entered the city and indiscriminately massacred thousands of Sunni civilian survivors. The indiscriminate bombardment by government forces razed much of the city's districts, streets, heritage sites, mosques and churches. The Azm palace was severely damaged. Baathist paramilitaries continued looting for weeks and numerous families were rounded up and shot. Baathist dissident Akram al Hawrani asserted that women, children and all Hama inhabitants irrespective of their political leanings were targeted indiscriminately during the regime onslaught. Even Ba'ath party members, according to Hawrani, were victims of the "savage slaughter" ordered by Hafez al Assad. Syrian general and brother to the president Rifaat al Assad reportedly boasted of killing 38,000 people. Amnesty International initially estimated the death toll was between 10,000 and 25,000. or between 30,000 and 40,000 people were killed. After the massacre, the already evident disarray in the insurgents' ranks increased, and the rebel factions experienced acrimonious internal splits. Particularly damaging to their cause was the deterrent effect of the massacre, as well as the realization that no Sunni uprisings had occurred in the rest of the country in support of the Hama rebels. Most of the members of the rebel groups either fled from the country or remained in exile, mainly in Iran, while others made their way to the United States, the United Kingdom and Germany. The Muslim Brotherhood—the largest opposition group—split into two factions, after giving up on armed struggle. One faction, more moderate than the other faction and recognized by the international Muslim Brotherhood, eventually headquartered itself in the UK, where it remains today, while the less moderate faction headquartered itself in Iran and retained a military structure for several years, with backing from the Iranian government, before it rejoined the London based mainstream. Internationally, the Hama massacre became a symbol of the al Assad government's human rights violations as well as a symbol of its brutal repression. Within Syria, mention of the massacre has been strictly suppressed, but the general contours of the events—and various partisan versions, on all sides—are well known throughout the country. When the massacre is publicly referenced, it is only referenced as the "events" or it is referenced as the "incident" at Hama. In 2012, Professor Gregory Stanton of Genocide Watch characterized the Hama massacre as a 'genocidal massacre', and he also stated that its methods could prompt the regime to pursue future mass killings during the Syrian Civil War (which was just beginning at the time). Memory of the Hama Massacre has become an important aspect of Syrian culture and on an emotional level, it has evoked a strong feeling of resentment amongst Syrians to the present day. The satirical slogan "Asad 'alayya wa fi l huriibi na'iimah (Against me a lion and in the wars an ostrich )" became popular amongst Syrian dissidents for Hafez al Assad's comparatively muted response to Israeli invasion of Lebanon the same year.