Кіріспе
Сириядағы негізгі экологиялық мәселелерге орманды жою, жайылымдардың шамадан тыс пайдаланылуы, топырақ эрозиясы, шөлдеу, шикі сулар мен мұнай өңдеу қалдықтарын төгуден туындаған судың ластануы және ішуге жарамды судың жеткіліксіздігі кіреді. Халық санының өсуі, өнеркәсіптік кеңею және судың ластануы салдарынан су тапшылығы күшейіп, экономикалық дамудың ұзақ мерзімді кедергісіне айналды. Сириядағы су тапшылығы бес жылға созылған құрғақшылыққа ұласты, бұл Сирияның бұрыннан бар экологиялық проблемаларын ушықтырды. 1970 жылы Ассад үкіметі (Араб Социалистік Баас партиясы – Сирия аймағы) Сирияда билікке келді. Хафез әл-Асад 1971 жылдан 2000 жылға дейін президент болып билік жүргізді, ал оның қайтысынан кейін президенттік лауазымы ұлы Башар әл-Асадқа өтті. Экологиялық саясаттағы өзгерістердің болмауы бес жылдық құрғақшылыққа себеп болды. Сонымен қатар, Ассад үкіметінің төрт онжылдық бойы қалыптастырған "тұрақтылық пен бейбітшілік" идеологиясы өз халқының арасында қорқыныш пен зорлық-зомбылықты қалыптастырды, бұл 2011 жылғы Араб көктеміне әсер етті. 2011 жылғы Араб көктемі азаматтық наразылық ретінде басталды, бірақ тез арада Сирия азаматтық соғысына ұласты. Сириядағы азаматтық соғыстың басталуы экономика мен қоршаған ортаға айқын зиян келтірді.
Party – Syrian Region) came into power in Syria in 1970. Hafez al Assad ruled as President from 1971 to 2000, and following his death the presidency passed to his son, Bashar al Assad. The lack of change in environmental policies contributed to the five successive years of drought. Also, the continuous ‘stability and peace’ movement for four decades that was instilled by the Assad government transformed into institutionalizing fear and violence amongst its own people had a effect in the 2011 Arab spring. The 2011 Arab Spring, which began as a civil uprising, quickly transformed into the Syrian Civil War. The outbreak of the Civil War in Syria has been detrimental to the economy and environment.
Кіріспе
Сирияның Баас партиясы 1970 жылдан бері билікте, және Сирия мен халқына авторитарлық билік орнату арқылы билікте қалуға ұмтылып келеді. Сирия халқына қарсы қорқыныш пен зорлық-зомбылық идеологиясын бұрынғы президент Хафез әл-Асад (1971–2000) жүзеге асырды. Хафез әл-Асадтың қайтысынан кейін оның ұлы Башар әл-Асад Араб социалистік Баас партиясының төрағасы болып тағайындалды және қазіргі таңда Сирия Президенті (2000 жылдан бүгінге дейін). Сирияда әртүрлі этникалық және діни жіктер бар, олар елдің кейбір бөліктерін бөліп, сонымен бірге елдің белгілі бір бөліктерінде адалдық сезімін қалыптастырды. Сириядағы негізгі азшылықтарға алавиттер (12 пайыз), грек православ христиандары және басқа христиан діндері (9 пайыз), күрдтер (9 пайыз) және друздар (3 пайыз) жатады. Сунни дін тобы Сирия халқының көпшілігін құрайды. Сириядағы этникалық және діни әртүрлілік биліктің теңсіз таралуына әкеп соқты. Сунни мұсылмандары саяси үстемдік құрды және алавиттердің саяси қатысуына кедергі келтірді. Алавиттер – азшылық ретінде – өз елінің тағдырына әсер етуге ұмтылып, қарулы күштер мен Баас партиясын бағындыруға тырысты. Бұл Сирияның секулярлық және тұрақсыз болуына себеп болды. Елдегі тұрақсыздық 1963 жылы Баас партиясының құрылуымен байланысты. Баас партиясын бұрынғы шаруа текті әскери шенеуніктер басқарды, олар радикалды көзқараспен билікке келді, бұл ескі олигархия, «Мұсылман бауырластығы» және Нассеристер сияқты көптеген оппозициялық күштердің пайда болуына әкеп соқты. Баас партиясы «Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Сирияда туған радикалды қозғалыстардың ең маңызды және сәттісі» болуды көздеді, яғни олардың төменнен ұйымдасуы табысқа жете алмайтынын, ал «жоғарыдан» революция жасаса, сәттілікке жететінін түсінді. Баас партиясы экономиканы бақылауға алған кезде, үкімет пен оппозиция арасындағы тұрақсыздық күшейді. 1970 жылы Хафез әл-Асад билікке келгеннен кейін, ол өзінің алдыңғы басшылары ұстанып келген радикалды Баас идеологиясынан бас тартып, монархиялық президенттік жүйесіне көшуге бейімделді. Оның президенттігі президенттік республиканың сыртқы көрінісін қалыптастырды. Ол билікті өз қолына шоғырландырғандықтан, нақты оппозиция болған жоқ. Қатаң құрғақшылық Сирияның қалалық аймақтарында халық санының қалыптан тыс өсуіне себеп болды. 1997 жылы Сирияның бес ірі қаласынан 21 730 тонна өнеркәсіптік қауіпті қалдықтар жиналды, сондай-ақ 470 000 тонна фосфогипс өндірілді. Фосфатты кендерді өндіру және фосфатты тыңайтқыштарды тасымалдау кезінде халық пен қоршаған орта осы заттарға ұшырады. Жерорта теңізінің ластануына құятын жер бетінен келген ластаушыларға ағынды сулар, қалалық ағынды сулар, қалалық қатты қалдықтар, тұрақты органикалық ластаушылар (ТОЛ), ауыр металдар, органогалогендік қосылыстар, радиоактивті заттар, қоректік заттар, суспензиядағы қатты заттар және қауіпті қалдықтар жатады. Террористік ұйымды қаржыландырса да, ИМ-ден мұнай сатып алу экономикалық тұрғыдан тиімді болып табылады. Көптеген ішкі көшіп қонғандар Сирияның жағалау аймағына көшіп, қақтығыстан қашуға тырысты.
Топырақ эрозиясы
Топырақ эрозиясы жел мен су топырақты бір аймақтан алып тастағанда пайда болады. Егер жоғарғы қабат және органикалық заттар алынып тасталса, жер шөлге айналады және өсімдіктер мен жануарлар тіршілігін сақтау қиын болады, бұл процеске шөлдеу дейді. Аймақта тік беткейлер де бар, бұл эрозия қаупін күшейтеді. Сириядағы құрғақшылық, азаматтық қақтығысты күшейткен болуы мүмкін, сондай-ақ Сирияның су ресурстарын тиімсіз басқару Сирияның ауылшаруашылық аймағында су тапшылығына әкелді. Бұл тапшылық шамамен 1,5 миллион ауылшаруашылық жұмысшысын шаруашылықтарын тастап, қалаларға көшіп кетуге мәжбүр етті. Суармау салдарынан өсімдіктер өлді. Өсімдік жамылғысының азаюы топырақты эрозияға осал етіп, оны көп мөлшерде алып кетуге мүмкіндік берді, нәтижесінде шаң дауылдары пайда болды. Ауыр бомбалау да топырақты көтеріп, жел мен су арқылы оңай тасымалдануына жағдай жасап, топырақ эрозиясына себепкер болды.
Қалдықтар
Қатты қалдықтарды басқару Сирия азаматтық соғысынан бұрын да мәселе болып келген, бірақ қақтығыс жағдайлар оны едәуір нашарлатты. Соғыс мемлекеттік қалдықтарды басқару қызметтерінің тоқтатылуына себеп болды. Бұл бақылаусыз өртеуге және төгуге алып келді. Екеуі де ауадағы зиянды заттар арқылы немесе топырақ пен жер асты суларына сіңіп жатқан химиялық заттар арқылы қоршаған ортаны ластауы мүмкін. Соғыс жалғасып, кедейлік артқан сайын, көбірек адамдар тамақ, құрылыс материалдары немесе сатуға болатын нәрселерді іздеп қоқысқа қараяды. Осы құлдыраудың салдарынан қалалық, медициналық және қауіпті қалдықтар араласып, оларды өңдеу өте қауіпті болып кетті. Артық қалдықтар ел бойынша аурулар мен паразиттердің таралуына да мүмкіндік береді. Халық БҰҰ Даму бағдарламасы, ХҚЖК және Сирия Араб Қызыл Жарты Ай ұйымдарымен қатар өздерінің қалдықтарды басқару бағдарламаларын іске қосуда.
Тұрақты даму жоспары
БҰҰ-ның тұрақты даму жоспары басталғанға дейін Сирияда қоршаған ортаны жақсартуға бағытталған бірнеше конференциялар өтті. 1992 жылы Қоршаған орта және даму конференциясы аясында конференциялар ұйымдастырылды. Қоршаған орта және даму жөніндегі Жер саммиті шөлдеумен күресуге, биологиялық әртүрлілікті сақтауға және климаттың өзгеруіне қарсы шаралар қабылдауға бағытталды. Қоршаған орта және даму конференциялары кедейлік, даму, қоршаған ортаны қорғау, адам құқықтары, тиімді басқару, әйелдерді күштендіру, балалар мен жастар мәселелері сияқты көптеген тақырыптарды қамтыды. 2002 жылы Тұрақты даму жөніндегі әлемдік саммит (ТДӘС) өтті. Саммитте тұрақты даму іс-қимыл жоспары бекітілді, ол 2012 жылы БҰҰ-ның тұрақты даму жөніндегі конференциясында жаңартылу жоспарланды. ТДӘС Сирияның тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған саясатты іске асыруға бағытталды. Қоршаған ортаны қорғау министрлігі кедейлік, өмір сүру сапасы, білім, денсаулық сақтау, әйелдерді күштендіру және қоршаған ортаны қорғауға баса назар аударған мемлекеттік бесжылдық жоспарды іске асырды. 2011 жылғы көтеріліске дейін Министрлік қоршаған ортаны жақсартумен қатар, әлеуметтік және экономикалық мәселелерді де шешуге мүдделі болды. 2012 жылы барлық тараптар үшін тұрақтылықтың басымдығы бірдей болған жоқ. Өндірушілер, тұтынушылар, мемлекеттік мекемелер, үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ) және жеке сектордың барлығы Сирия үшін әртүрлі басымдықтарға ие болды және бастапқыда экономикалық, экологиялық және әлеуметтік аспектілерді қамтитын (2006-2010 жылдар) бесжылдық жоспарға толық назар аудармауы мүмкін. Шындығында, олар көбінесе экономиканы жақсартуға бағытталды, бұл бесжылдық жоспарды іске асырудағы жетіспеушілікті және тұрақты Сирияны құрудағы қиындықтарды көрсетті.
Тұрақты даму жоспарының сәтсіздігі
2012 жылғы Сирия жөніндегі ұлттық баяндамада БҰҰ-ның тұрақты даму жөніндегі конференциясы туралы мәлімделгендей, тұрақты даму жоспарына кедерес келтіретін бірнеше кемшілік бар. Жұмыс саласында тұрақты даму тұжырымдамасын түсіну деңгейі жеткіліксіз. Асад үкіметі мен элиталар тұрақтылықтың тек бір жағына ғана ден қойып, Сириядағы басқа да маңызды мәселелерді ескермейді. Экономиканы жақсартуға баса назар беріп, әлеуметтік және қоршаған ортаға қатысты мәселелерді назардан тыс қалдыру тұрақты даму жоспарына зиян келтіреді. Сириядағы өзекті экономикалық қиындықтарды ескере отырып, үкімет асығыс шешімдер қабылдауы және жоспардың сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. 2015 жылдың 20 қазанында Біріккен Ұлттар Ұйымы тұрақты даму мәселесін талқылау үшін Бас Ассамблея отырысын өткізді. Тұрақты даму жоспары Сириядағы өмір сапасын арттыруға мүмкіндік беретіні айтылды, бірақ 2011 жылғы көтеріліс азамат соғысына ұласқаннан кейін жоспарды іске асыру мүмкін болмай қалды.