Дамаск көктемі: Сириядағы саяси ояну кезеңі

Кіріспе

Сириядағы уақыт кезеңі

Дамаск көктемі (ربيع دمشق, ) – Сирияда президент Хафиз әл-Асадтың 2000 жылдың маусым айындағы қазасынан кейін басталған және 2001 жылдың күзіне дейін белгілі бір деңгейде жалғасқан қарқынды саяси және әлеуметтік пікір-таластар кезеңі. Бұл 99-шы мәлімдеме және Азаматтық қоғам комитеттерінің құрылуымен басталды, содан кейін 2001 жылы 1000 сириялық зиялының қолтаңбасымен 1000-шы мәлімдеме жарияланды.

Өмірбаян

Ресми түрде республика болып табылатын Сирия 1963 жылдан бері Баас партиясы, ал 1970 жылдан бері Әл-Асад отбасының басқаруында. 1963 жылдан 2011 жылға дейін төтенше жағдай күшінде болды. 1971 жылдан 2000 жылы қайтыс болғанға дейін Сирия президенті болған Хафиз әл-Асадтың кезінде саяси белсенділік қатаң түрде бақыланды, ал 1980 жылдан бастап оппозициялық қызметтерге қатысу іс жүзінде мүмкін болмай қалды. Басқарушы партияға қарсылықты бақылау үшін бес негізгі қауіпсіздік агенттігі жұмыс істеді: 1963 жылдан бері төтенше жағдай сақталды, әскери соттар әскери заңдарды қолданды, ал арнайы соттар адам құқықтары мен заңды процеске немқұрайлы қарап саяси істерді қарады. Тұтқындарға жүйелі түрде азапталды және өте жаман жағдайда ұсталып тұрды. 1998 жылдан бастап репрессия деңгейі айқын түрде төмендеді. 2000 жылдың маусымында Хафиз қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Башар Сирия президенті қызметіне тағайындалды.

Оқиғалар

"Дамаск көктемі" ең алдымен ағылшын тілінде "салондар" немесе "форумдар" деп аталатын көптеген мундадаяттардың (бірлік – мундада) пайда болуымен сипатталды. Бір ойдағы адамдар жеке үйлерде жиналатын, оқиға туралы ақпарат ауызша таратылып, саяси және кең ауқымды әлеуметтік мәселелерді талқылайтын. Салондар Дамаскіде және, аздап, басқа қалаларда тарады. Сирия оппозициясының көп жылдық белсенді мүшелері осы қозғалысты жандандырды, сондай-ақ, өздерін саяси емес деп жариялаған бірқатар зиялылар, мысалы, режиссер Омар Амиралай да қатысты. Сирия Коммунистік партиясының мүшелері мен реформаға ұмтылған Баас партиясының мүшелері де пікір алмасуға қатысты. Форумдардың ең танымалдары – Рияд Сейф форумы және Джамал әл-Атасси ұлттық диалог форумы. "Дамаск көктемі" белгілі зиялылардың қол қойған "99-ның манифесті" деп аталатын бірқатар саяси талаптарды жандандырды. Олардың арасында ең бастысы – төтенше жағдайды жою, әскери жағдай мен арнайы соттарды тарату; барлық саяси тұтқындарды босату; саяси қуғын-сүргінді қудалаудан қорқымай, саяси эмигранттардың елге оралуы; саяси партиялар мен азаматтық ұйымдар құру құқығы. Бұған жиі Сирия Конституциясының 8-бабын жою туралы нақтырақ саяси талап қосылды. Аталған бапта "Араб Социалистік Баас партиясы мемлекет пен қоғамды жетекшілік етеді" делінген. "Дамаск көктемі" араб әлемінде үлкен резонанс тудырды және бастапқыда бұл нақты өзгерістерге алып келеді деген үміт болды. Сирияның "Тишрин" газетінің редакторы Махер Шариф, Ахмад Барқави және Юсуф Салама сияқты көрнекті зиялылардан тұратын жаңа пікір бетін дайындау үшін комитет құру ниетін білдірді, бірақ бұл жоспар іске аспады. Салондарда әйелдердің мәртебесінен бастап білім беру жүйесінің мәселелері мен Израильдің Палестина аумақтарын оккупациялауына дейін, көптеген саяси және әлеуметтік мәселелер талқыланды. 2000 жылдың қарашасында үкімет жүздеген саяси тұтқындарды босатып, Мецце түрмесін жапты. 2001 жылы репрессивтік шараларға оралып, бірнеше адам қамауға алынып, салондар мәжбүрлеп жабылды, осылайша "Дамаск көктемі" аяқталды. Форумға қатысушылар мен ұйымдастырушылардың арасында ұзақ мерзімге қамалғандар Маммун әл-Хомси мен Рияд Сейф болды. Олар "құқықсыз жолмен конституцияны өзгертуге тырысқандығы" және "ұлтаралық және діни араздық тудырғандығы" айыбымен Дамаск қылмыстық сотында бес жылға бас бостандығынан айырылды. Басқа сегіз белсенді – Риад әл-Түрк, Ареф Далила, Валид әл-Бунни, Камал әл-Лабвани, Хабиб Салих, Хасан Саъдун, Хабиб Иса және Фавваз Телло – екі жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айырылған Жоғарғы мемлекеттік қауіпсіздік сотына жіберілді. Қамауға алулар "Дамаск көктемін" аяқтады, бірақ оның салдары сақталды: Сириялық зиялылар 99-шы жылғы манифестке ұқсас мәлімдемелер жасады, Дамаскіде шағын демонстрациялар өтті және 2005 жылға дейін Джамал әл-Атасси ұлттық диалог форумы жұмыс істеуге рұқсат етілді. Атасси форумы 1980 жылдардың басында Хафиз әл-Асад үкіметіне қарсы көтерілген, мыңдаған мемлекеттік қызметкерлер мен бейбіт азаматтарды өлтірген, Хама трагедиясына әкелген Сирия мұсылман бауырластығының тыйым салынған ұйымынан бір мүше мәлімдеме оқығаннан кейін жабылды. Үкімет Бауырластықпен кез келген ынтымақтастық, оның басшылығы эмиграцияда болғанына қарамастан, Сириядағы ең күшті оппозициялық қозғалыс саналатынын "қызыл сызық" екенін мәлімдеді.

The "Damascus Spring" was characterised above all by the emergence of numerous muntadayāt (singular muntadā), referred to in English as "salons" or "forums". Groups of like minded people met in private houses, with news of the occasion spread by word of mouth, and discussed political matters and wider social questions. The phenomenon of the salons spread rapidly in Damascus and to a lesser extent in other cities. Long standing members of the Syrian opposition were notable in animating the movement, as were a number of intellectuals who resolutely declared themselves apolitical, such as filmmaker Omar Amiralay. Members of the Syrian Communist Party and reform minded Ba'th Party members also took part in debate. The most famous of the forums were the Riad Seif Forum and the Jamal al Atassi National Dialogue Forum. The Damascus Spring can be seen as having mobilised around a number of political demands, expressed in the "Manifesto of the 99" signed by prominent intellectuals. These were, principally, the cancellation of the state of emergency and abolition of martial law and special courts; the release of all political prisoners; the return without fear of prosecution of political exiles; and the right to form political parties and civil organisation. To these was often added the more precisely political demand that Article 8 of the Syrian constitution be repealed. This article provides that "the Arab Socialist Ba'th Party leads the state and society". The Damascus Spring made a major impact across the Arab world, and initially there was considerable optimism that it would lead to real change. The editor of the Syrian state Tishrin newspaper announced his intention of forming a committee, to comprise prominent intellectuals such as Maher Charif, Ahmad Barqawi and Yusuf Salameh, to edit a new opinion page, but this never came about. The salons debated many political and social questions to a wider nature, from the position of women to the nature of education methods and the Israeli occupation of the Palestinian territories. In November 2000, the government responded with the release of hundreds of political prisoners and the closure of Mezze prison. In 2001, it returned to repressive methods with a number of imprisonments and the forced closure of the salons, bringing the Damascus Spring to an end. Some of the forum participants and organizers who were jailed for a longer period of time were Ma'mun al Homsi and Riad Seif who were accused of "attempting to change the constitution by illegal means" and "inciting racial and sectarian strife" and were sentenced by the Damascus Criminal Court to five years in jail. The other eight activists, Riad al Turk, Aref Dalila, Walid al Bunni, Kamal al Labwani, Habib Salih, Hasan Sa`dun, Habib `Isa, and Fawwaz Tello were referred to the Supreme State Security Court which issued prison sentences between two and 10 years. Though the arrests ended the Damascus Spring, its effects persisted: Syrian intellectuals released further statements echoing that of the 99; some small demonstrations took place in Damascus; and until 2005 one salon, the Jamal al Atassi National Dialogue Forum, was still permitted to function. The Atassi forum was shut down after a member had read a statement from the banned Syrian Muslim Brotherhood, a Sunni Islamist organization which had rebelled against the government of Hafiz al Assad in the early 1980s by murdering thousands of government officials and civilians, which culminated in the Hama Massacre. The government made clear that any collaboration with the Brotherhood, which despite the exile of its leadership was considered to be by far the strongest opposition movement in Syria, was a "red line" not to be crossed.

Салдары

2005 жылы ақпанда Ливан премьер-министрі Рафик әл-Хариридің қазасы және БҰҰ-ның Мехлис баяндамасы жарияланғаннан кейін Сирия үкіметіне қарсы күшті халықаралық қысым көрсетілді, осыдан кейін зиялы қауым тағы да белсендірек болды. Висам Тариф сияқты демократия мен адам құқықтарын қолдайтын белсенділер Сириядан қуылғандарына қарамастан, елде демократиялық өзгерістерді талап етуде жалғастырды. 2005 жылғы қазан айының соңында оппозицияның көп бөлігі, оның ішінде «Мұсылман бауырлары» қозғалысы, демократиялық реформаға шақыратын декларация жариялады, ал үкімет оған қол қойғандарға қарсы күшті шаралар қолданбады. Бұл декларация Дамаск декларациясы деп аталды, оны Абдулразәк Ид жазды және көптеген сириялық зиялылар қол қойды. 2006 жылғы 18 қаңтарда үкімет «Дамаск көктеміне» қатысы бар 5 саяси тұтқынды босататынын мәлімдеді. Сарапшылар бұл қадамды қазадан кейін күшті халықаралық қысымнан кейін үкіметке қолдау табуға жасалған әрекет деп бағалады. «Түрмеден шыққаннан кейін саяси немесе адам құқықтары жөніндегі қызметтерін жаңартпауға мәжбүрлеу үшін жасалған соңғы әрекет сияқты», - деді Amnesty International ұйымының Таяу Шығыс және Солтүстік Африка айманы бойынша директорының міндетін атқарушы Филип Лютер, 2011 жылғы қарашада Камал әл-Лабвани босатылғаннан кейін. 2011 жылы араб әлеміндегі халықтық көтерілістер мен революциялардың толқынынан кейін Сирияда тәртіпсіздік пен наразылықтар күшейді, бұл Асад үкіметіне қарсы көтеріліске ұласты. 2012 жылғы қараша айына қарай көтеріліс Сирия азамат соғысына айналды. Сирия президентінің баспасөз хатшысы Баутиана Шаабан үш инициатива ұсынды. Біріншісі – мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын арттыру және медициналық көмек көрсету арқылы тұрмыстық жағдайды жақсарту және халықтың қолдауын ұлғайту. Екіншісі – Сирияның шекаралық аймақтарындағы жерді сатып алу және сату ережелерін жеңілдету. Үшіншісі – саяси және медиалық қысымды, жемқорлықты азайту және төтенше жағдай заңдарының қатыгездігіне қарсы күресуді қамтиды.

Following intense international pressure on the Syrian government after the assassination of Lebanese prime minister Rafik al Hariri in February 2005 and the release of the UN Mehlis report, intellectuals again grew more outspoken. Pro democracy and human rights activists, such as Wissam Tarif, continued being active in their call for democratic change within Syria, despite being expelled from the country. In late October 2005, a declaration calling for democratic reform was issued by most of the opposition, including the Muslim Brotherhood, and the government refrained from taking serious action against the signers. The declaration was called Damascus Declaration, drafted by Abdulrazak Eid, and signed by many Syrian intellectuals. On 18 January 2006, the government said that it would release 5 political prisoners linked to the Damascus Spring, in what analysts called an attempt to rally support for the government after unprecedented international pressure in the wake of the assassination. The prisoners were held for a few more days prior to release, "seemingly in a final attempt to press them not to resume their political or human rights work when they leave prison," said Philip Luther, Amnesty International's Acting Director for the Middle East and North Africa, after Kamal al Labwani's release in November 2011. In 2011, following a wave of popular uprisings and revolutions in the Arab world, Syria deteriorated into civil disorder and unrest, developing into an uprising against Assad's government. By November 2012, the uprising had become the Syrian Civil War. Bouthaina Shaaban, the media adviser to the Syrian president, has presented three sets of initiatives. The first would be to increase the wage of state workers and offer healthcare, thus improving living standards and public support. The second would decrease the regulation of buying and selling land in Syria's border regions. The third would have to address political and media suppression, decreasing corruption and the brutality of their emergency laws.