Қасиетті Кітаптарды тарихи тұрғысынан зерттеу

Кіріспе

Библиялық жазбаларды ғылыми тұрғысынан зерттеу – Библияны тарихи құжат ретінде академиялық деңгейде қарастыру.

Библияны сынға алу – табиғатүсті құбылыстарға жүгінбестен, Библияны түсіну және түсіндіру үшін сыни талдауды қолдану. Ол он сегізінші ғасырда тарихи Библияны сынға алу ретінде басталып, екі ерекшелікке негізделген: 1) Библияны зерттеуде догма мен жақпарушылықтан сақтану үшін бейтарап, діни емес, ақылға негізделген бағалауды қолдануға қатысты ғылыми көңіл бөлу және 2) мәтіндердің артындағы тарихи оқиғаларды және мәтіндердің өзі қалай дамығанын анықтау, Библияны дұрыс түсінуге жетелеуіне сенім. Бұл оны бұрынғы, сынға дейінгі әдістерден, сынға қарсы тұратындардың сынға негізделмеген әдістерінен, кейінгі зерттеулердің сыннан кейінгі бағытынан және жиырмасыншы ғасырдың соңы мен жиырма бірінші ғасырдың басында пайда болған сын мектептерінен ерекшелендіреді. Ғалымдар Библияны сынға алудың пайда болуын көбінесе неміс ағартушылығына (шамамен 1650 – 1800 жылдар) жатқызады, бірақ кейбіреулері оның тамырларын одан да ертерек, Реформацияға дейін іздейді. Оның негізгі ғылыми ықпалы рационалистік және протестанттық болды; неміс пиетизмі мен британ деизмі де оның дамуына әсер етті. Ағартушылық дәуірінде Библия мен шіркеу билігіне күмәнмен қарау аясында ғалымдар Исаның өмірін тарихи тұрғысынан зерттей бастады, оның құдайлық сипаты мен түсіндіріліміне қатысты дәстүрлі теологиялық көзқарастан алшақтады. Бұл тарихи бетбұрыс 200 жылдан астам уақыт бойы ғалымдардың қызығушылығын тудырған тарихи Исаны іздеудің басталуы болды. Тарихи Библияны сынға алу төрт негізгі әдістемедегі әртүрлі тәсілдер мен сұрақтарды қамтиды: мәтіндік, дереккөздік, формалдық және әдеби сын. Мәтіндік сын Библияның қолжазбаларын және олардың мазмұнын зерттейді, түпнұсқа мәтіннің қандай болғанын анықтауға тырысады. Дереккөздік сын мәтіннің бастапқы көздерін іздейді. Формалдық сын мәтіннің қысқа бөлімдерін анықтап, олардың пайда болған ортасын іздейді. Редакциялық сын кейіннен дереккөздік және формалдық сынның туындысы ретінде дамыды. Бұл әдістердің барлығы тарихи сипатқа ие және мәтіндердің қазіргі түріне дейін не болғанын анықтауға бағытталған. ХХ ғасырда пайда болған әдеби сын бұл бұрынғы әдістерден ерекшеленді. Ол мәтіндердің қазіргі әдеби құрылысына назар аударды, мүмкіндігінше автордың мақсатын анықтап, риторикалық, канондық және повестволық сын сияқты әдістер арқылы мәтінге оқырманның реакциясын анықтады. Библияны сынға алудың осы әртүрлі әдістері адамдардың Библияны түсіну жолын түбірінен өзгертті. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында Библияны сынға алуға көптеген қосымша академиялық пәндер мен теориялық көзқарастар әсер етті, бұл оның өзгеруіне әкелді. Ұзақ уақыт бойы ақ нәсілді протестант ғалымдар басым болғаннан кейін, ХХ ғасырда басқалар, мысалы, ақ емес ғалымдар, әйелдер және еврей және католик дәстүрінен келгендер Библияны сынға алудағы маңызды дауыстарға айналды. Жаһандану осы салаға әртүрлі көзқарастар мен дүниетанымын енгізді, ал Таяу Шығыс зерттеулері және филология сияқты басқа академиялық пәндер Библияны сынға алудың жаңа әдістерін жасады. Сонымен қатар, постмодернистік және сыннан кейінгі түсіндірмелер Библияны сынға алудың рөлі мен қажеттілігіне күмән тудыра бастады. Бұл жаңа әдістер жаңа мақсаттарға әкелді, өйткені Библияны сынға алу тарихи тұрғысынан әдеби тұрғысына ауысты, ал оның негізгі қағидасы бейтарап бағалаудан мәтіндерді зерттеуге оқырманның әртүрлі көзқарасын мойындауға өтті.

Biblical criticism is the use of critical analysis to understand and explain the Bible without appealing to the supernatural. During the eighteenth century, when it began as historical biblical criticism, it was based on two distinguishing characteristics: (1) the scientific concern to avoid dogma and bias by applying a neutral, non sectarian, reason based judgment to the study of the Bible, and (2) the belief that the reconstruction of the historical events behind the texts, as well as the history of how the texts themselves developed, would lead to a correct understanding of the Bible. This sets it apart from earlier, pre critical methods; from the anti critical methods of those who oppose criticism based study; from the post critical orientation of later scholarship; and from the multiple distinct schools of criticism into which it evolved in the late twentieth and early twenty first centuries. The emergence of biblical criticism is most often attributed by scholars to the German Enlightenment (c. 1650 – c. 1800), but some trace its roots back further, to the Reformation. Its principal scholarly influences were rationalist and Protestant in orientation; German pietism played a role in its development, as did British deism. Against the backdrop of Enlightenment era skepticism of biblical and church authority, scholars began to study the life of Jesus through a historical lens, breaking with the traditional theological focus on the nature and interpretation of his divinity. This historical turn marked the beginning of the quest for the historical Jesus, which would remain an area of scholarly interest for over 200 years. Historical biblical criticism includes a wide range of approaches and questions within four major methodologies: textual, source, form, and literary criticism. Textual criticism examines biblical manuscripts and their content to identify what the original text probably said. Source criticism searches the text for evidence of their original sources. Form criticism identifies short units of text seeking the setting of their origination. Redaction criticism later developed as a derivative of both source and form criticism. Each of these methods was primarily historical and focused on what went on before the texts were in their present form. Literary criticism, which emerged in the twentieth century, differed from these earlier methods. It focused on the literary structure of the texts as they currently exist, determining, where possible, the author's purpose, and discerning the reader's response to the text through methods such as rhetorical criticism, canonical criticism, and narrative criticism. All together, these various methods of biblical criticism permanently changed how people understood the Bible. In the late twentieth and early twenty first century, biblical criticism was influenced by a wide range of additional academic disciplines and theoretical perspectives which led to its transformation. Having long been dominated by white male Protestant academics, the twentieth century saw others such as non white scholars, women, and those from the Jewish and Catholic traditions become prominent voices in biblical criticism. Globalization introduced a broader spectrum of worldviews and perspectives into the field, and other academic disciplines, e. g. Near Eastern studies and philology, formed new methods of biblical criticism. Meanwhile, postmodern and post critical interpretations began questioning whether biblical criticism even had a role or function at all. With these new methods came new goals, as biblical criticism moved from the historical to the literary, and its basic premise changed from neutral judgment to a recognition of the various biases the reader brings to the study of the texts.

Анықтама

Дэниел Харрингтон Киелі кітапты сынға алуды "библиялық жазушылардың мақсатын мүмкіндігінше объективті түрде түсіну және түсіндіру үшін ғылыми (тарихи және әдеби) критерийлерді және адам ақылын қолдану" деп түсіндіреді. Киелі кітаптың бастапқы сын-пікірі негізінен оның тарихи мәселелеріне байланысты анықталды. Сыншылар мәтіннің артында тұрған тарихи оқиғаларға, сондай-ақ мәтіндердің қалай қалыптасқаны туралы тарихқа назар аударды. Киелі кітапты сынға алудың көп бөлігі теология емес, тарих ретінде жасалды, оны кейде "тарихи сын әдісі" немесе тек Киелі кітапты сынға алудың орнына тарихи Киелі кітапты сынға алу (немесе кейде жоғары сын) деп атайды. Спинозаның айтуынша, Мұса пайғамбар Жордан өзенінен өтіп, Уәде етілген жерге кірмегендіктен, ол Мұса пайғамбардың 5-ші кітабы – Заңның кіріспесін жазған жоқ. Мұсаны үшінші тұлғада атаған 31-тарау 9-тармақ сияқты басқа да проблемалар болды. Спинозаның айтуынша: "Бұл егжей-тегжейлі мәліметтердің бәрі, баяндаудың түрі, куәліктері және бүкіл оқиғаның мән-жайы бұл кітаптарды Мұсаның өзі емес, басқа біреу жазғаны деген тұжырымға әкеледі". Жан Аструк (1684–1766 жж.), француз дәрігері, бұл сыншылардың Мұсаның авторлығы туралы қате пікірде екеніне сенді. Ежелгі Келісімнің ғалымы Эдвард Янг (1907–1968 жж.) Аструктың Мұсаның Еврей халқының мұрагерлік жазбаларын қолданып, Жаратылыс кітабын құрастырғанына сенгенін айтады. Киелі кітапты сынға алудың басталуы Аструк тексті сынға алу әдістерін (грек және рим мәтіндерін зерттеу үшін пайдаланылған) алып, оларды түпнұсқалық жазбаларды іздеу үшін Киелі кітапқа қолданған кезде басталды деп жиі айтылады. Аструк осы әдіс арқылы Жаратылыс кітабына біріктірілген жеке көздерді анықтады деп сенді. Жеке көздердің болуы Жаратылыс кітабының стилі мен сөздік қорының сәйкессіздігін, баяндаудағы сәйкессіздіктерді, әртүрлі есептерді және хронологиялық қиындықтарды түсіндірді, бірақ әлі де Мұсаның авторлығын қабылдады. Аструктың еңбегі Киелі кітапты сынға алудың бастауы болды, әрі ол кейінгілердің бәріне үлгі болғандықтан, оны жиі "Киелі кітапты сынға алудың атасы" деп атайды. Швейцариялық теолог Жан Альфонс Турретин (1671–1737 жж.) – осы дәуірдегі "орталық рационализмнің" үлгісі. Турретин Киелі кітапты Құдайдың аян еткендігіне сенді, бірақ аян табиғатқа сай және ақылға сай болуы керек деп тұжырымдады, "Аян авторы Құдай, ақыл авторы да". Өте ұтымды рационализм ретінде қарастырылатын нәрсе кереметтердің бар екенін жоққа шығарған Генрих Паулюстың (1761–1851 жж.) еңбегінде болды. Иоганн Соломон Семлер (1725–1791 жж.) өзінің еңбегінде аянды "адам тәжірибесінің тереңдігі арқылы түсінілетін шындықтың құдайлық ашылуы" деген көзқарасты қолдап, құдайлық аян мен экстремалды рационализмнің арасында жүруге тырысты. Семлер тарихи сынға сектанттық емес сипат беріп, барлық ілімдік болжамдарға тоқталуды талап етті. Нәтижесінде Семлер тарихи-сараптамалық зерттеулердің атасы деп аталады. Байланыс зерттеушісі Джеймс А. Херрик (т. 1954 ж.) ғалымдардың көпшілігі Киелі кітапты сынға алудың неміс ағартушылығынан пайда болғанын мойындаса да, кейбір тарихшылар "жақын байланыс" британдық деизммен байланысты деп есептейді. Геррик неміс теологы Хеннинг Граф Ревентлоуға (1929–2010 жж.) деизмді гуманистік дүниетанымымен байланыстыратынын айтады, бұл Киелі кітап сын-пікірінде маңызды болды. Британдық деизм философ және жазушы Герман Сэмюэл Реймарусқа (1694–1768 жж.) аянға қатысты сын көзқарасын дамытуға ықпал етті. Киелі кітапты тарихи тұрғыдан түсіндірудің орнына Иоганн Готфрид Эйххорн (1752–1827 жж.), Иоганн Филипп Габлер (1753–1826 жж.) және Георг Лоренц Бауэр (1755–1806 жж.) мифтік ұғымды Киелі кітапты түсіндіру құралы ретінде қолданды. Рудольф Бултман кейін осы әдісті қолданды, ал ол әсіресе ХХ ғасырдың басында ықпалды болды. Тексттік сынның маңыздылығы "төменгі сын" термині жиырма бірінші ғасыр зерттеулерінде көп қолданылмайтынын білдіреді. Гюго Гроций (1583–1645 жж.) Жаңа Келісім мәтіндерін классикалық, яһуди және ерте христиан жазбалары аясында талдап, салыстырмалы дін зерттеулеріне жол ашты.

Daniel J. Harrington defines biblical criticism as "the effort at using scientific criteria (historical and literary) and human reason to understand and explain, as objectively as possible, the meaning intended by the biblical writers." The original biblical criticism has been mostly defined by its historical concerns. Critics focused on the historical events behind the text as well as the history of how the texts themselves developed. So much biblical criticism has been done as history, and not theology, that it is sometimes called the "historical critical method" or historical biblical criticism (or sometimes higher criticism) instead of just biblical criticism. Spinoza wrote that Moses could not have written the preface to the fifth book, Deuteronomy, since he never crossed the Jordan River into the Promised Land. There were also other problems such as Deuteronomy 31:9 which references Moses in the third person. According to Spinoza: "All these details, the manner of narration, the testimony, and the context of the whole story lead to the plain conclusion that these books were written by another, and not by Moses in person". Jean Astruc (1684–1766), a French physician, believed these critics were wrong about Mosaic authorship. According to Old Testament scholar Edward Young (1907–1968), Astruc believed that Moses assembled the first book of the Pentateuch, the book of Genesis, using the hereditary accounts of the Hebrew people. Biblical criticism is often said to have begun when Astruc borrowed methods of textual criticism (used to investigate Greek and Roman texts) and applied them to the Bible in search of those original accounts. Astruc believed that, through this approach, he had identified the separate sources that were edited together into the book of Genesis. The existence of separate sources explained the inconsistent style and vocabulary of Genesis, discrepancies in the narrative, differing accounts and chronological difficulties, while still allowing for Mosaic authorship. Astruc's work was the genesis of biblical criticism, and because it has become the template for all who followed, he is often called the "Father of Biblical criticism". Swiss theologian Jean Alphonse Turretin (1671–1737) is an example of the "moderate rationalism" of the era. Turretin believed that the Bible was divine revelation, but insisted that revelation must be consistent with nature and in harmony with reason, "For God who is the author of revelation is likewise the author of reason". What was seen as extreme rationalism followed in the work of Heinrich Paulus (1761–1851) who denied the existence of miracles. Johann Salomo Semler (1725–1791) had attempted in his work to navigate between divine revelation and extreme rationalism by supporting the view that revelation was "divine disclosure of the truth perceived through the depth of human experience". Semler argued for an end to all doctrinal assumptions, giving historical criticism its nonsectarian character. As a result, Semler is often called the father of historical critical research. Communications scholar James A. Herrick (b. 1954) says that even though most scholars agree that biblical criticism evolved out of the German Enlightenment, there are some historians of biblical criticism that have found "strong direct links" with British deism. Herrick references the German theologian Henning Graf Reventlow (1929–2010) as linking deism with the humanist world view, which has been significant in biblical criticism. British deism was also an influence on the philosopher and writer Hermann Samuel Reimarus (1694–1768) in developing his criticism of revelation. Instead of interpreting the Bible historically, Johann Gottfried Eichhorn (1752–1827), Johann Philipp Gabler (1753–1826), and Georg Lorenz Bauer (1755–1806) used the concept of myth as a tool for interpreting the Bible. Rudolf Bultmann later used this approach, and it became particularly influential in the early twentieth century. The importance of textual criticism means that the term 'lower criticism' is no longer used much in twenty first century studies. Hugo Grotius (1583–1645) paved the way for comparative religion studies by analyzing New Testament texts in the light of Classical, Jewish and early Christian writings.

Тарихи сын

ХХ ғасырдың соңғы жартысында тарихи сыншылар Киелі кітапты тарихи тұрғыдан ғана қарастырудың, басқа көне жазбаларды зерттеу тәсілінен өзгеше екенін мойындады. 1974 жылы Ханс Фрей тарихи бағыттың евангелиялардың "повествовательный сипатын" ескермейтінін көрсетті. Сыншылар осы мәтіндерді басқа нәрсенің куәлігі ретінде қолданудан бұрын, олардың өзінің мағынасын түсінуге бола ма деген сұрақ қоя бастады. Кристофер Т. Пэрис: "Повествовательный сын көздер мен редакциялардың бар екенін қабылдайды, бірақ осы материалдарды көркемдік тұрғыдан тоқу арқылы тұрақты повествовательный сурет құруға баса назар аударады" дейді. Повествовательный сын алғаш рет 1970 жылдары Дэвид Роудс, Джек Д. Кингсбери, Р. Алан Калпеппер және Роберт С. Таннехилл еңбектері арқылы Жаңа өсиетті зерттеуде қолданылды. Стивен Д. Мур "повествовательный сын термині Киелі кітапты зерттеуден туындады" деп жазды, бірақ оның әдісі наратологиядан алынған.

Мұра

Кен мен Ричард Сулен "Киелі кітапты сынға алу адамдардың Киелі кітапты түсіну жолын түбірінен өзгертті" дейді. Осының салдарынан Киелі кітап енді тек діни артефакт ретінде қарастырылмайды, ал оны түсіндіру құқығы сенушілер қауымымен шектелмейді. Киелі кітаптың мәдени әсері көптеген академиялық салаларда зерттеледі, бұл мәдени Киелі кітапты ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманғы академиялық Киелі кітапты да тудырады. Киелі кітапты сынға алудың кейбір аспектілері тек Киелі кітапқа ғана емес, сонымен қатар оның қасиетті мәтіні болып табылатын діндерге де қарсылық тудырды, тікелей де, жанама да. Киелі кітап сын-пікірінің мұрасының бір бөлігі – оның өркендеуі Киелі кітаптың беделінің төмендеуіне әкелді. Джеффри Бертон Расселл бұл құбылысты былай сипаттайды: "Иман Киелі жазбалардың өзінен, ықпалды Киелі кітап сыншыларының сөздеріне ауыстырылды. Либералдық христиандық ғылымның жетістіктері мен Киелі кітапты сынға алудың алға жылжуына қарсы тез шегінді. XVIII ғасырдың соңына қарай, либералдық көзқарасты ұстанғандар христиандық нанымдардың негізгі қағидаларын тастап кетті". Бұл ХХ ғасырдың басында американдық христиандықта "интеллектуалдық дағдарысқа" әкеп соқты, одан кейін сын көзқарасқа қарсы күрес басталды. Бұл қарсылық жергілікті шіркеулер, ұлттық конфессиялар, діни мектептер мен семинарияларды бақылау үшін қатал ішкі шайқас тудырды. Роджерсонның айтуынша, "тарихи сын христиандық сенімге қанағаттандыруға қарсы емес". "Киелі кітаптың қасиетсіздігіне қол жеткізуді жаңа сезімдер мен ойлау қабілеттерінің пайда болуына мүмкіндік берген бақытты жағдай деп санайтындар бар, бұл жаңалықтар қазіргі әлемді құруға септігін тигізді". Кейбір фундаменталистер либералды сыншылардың "христиандық сенімге мүлдем қайшы келетін" жаңа дінді ойлап тапты деп сенді. Сонымен қатар, Киелі кітапты сынға алған консервативті протестанттар да болды, бұл да Киелі кітапты сынға алу мұрасының бір бөлігі. Уильям Робертсон Смит (1846–1894) – XIX ғасырдың евангелисттерінің мысалы, ол тарихи сынның протестанттық реформацияның Киелі кітап мәтініне назар аударуының логикалық жалғасы деп санайды. Ол оны "ақылды шіркеушілерге" Киелі кітапты түсінуге көмектесетін қажетті құрал ретінде қарастырды және құжаттамалық гипотезаның қосымша гипотезасының соңғы түрін қалыптастыруда алғашқы қадам жасады. Марк Нолл былай дейді: "Соңғы жылдары білікті және көптеген еңбектер жариялаған ғалымдардың саны евангелистік зерттеулердің әсерін кеңейтіп, тереңдетіп келеді". Ричард Симон, Игнац фон Деллингер және Болландист бұл ерекшеліктерге жатады. Шіркеу бұл кезеңде Киелі кітапты сынға алуға қатаң қарсылық көрсетті. Саяси төңкерістердің жиілігі, шіркеуге "либерализмнің" ашық қарсылығы және Франция мен Германиядан діни ордендердің қууы шіркеуді жаңа интеллектуалдық ағымдарға күдікпен қарауға мәжбүр етті. 1864 жылы Папа Пий IX "Қазіргі қателіктерді айыптау" энцикликалық хатын жариялады, онда Папа қазіргі заманның маңызды қателіктері деп санаған нәрселерді айыптады. Ол бұл қателіктерді "Силлабус Errorum" ("Жұмбақтар силлабусы") деп аталатын қосымшада тізімдеді, онда Киелі кітаптың рационалистік түсіндірмелері де айыпталды. Сол сияқты, 1871 жылы Бірінші Ватикан кеңесінде бекітілген "Құдайдың Ұлы" догматикалық конституциясы да Киелі кітапты сынға алуды жоққа шығарды, Киелі кітапты Құдай жазғанын және оның қатесіз екенін қайтадан растады. Бұл он тоғызыншы ғасырдың соңғы онжылдықтарында өзгерді, 1890 жылы француз доминикандық Мари Жозеф Лагранж (1855–1938) Иерусалимде "Киелі кітапты зерттеудің тәжірибелік мектебін" құрды, ол 1920 жылы "Киелі кітап мектебіне" айналды, Киелі кітапты тарихи-сараптамалық әдіспен зерттеуді ынталандыру үшін. Екі жылдан кейін Лагранж журналға ("Revue Biblique") қаржылай қолдау көрсетті, әртүрлі конференцияларда сөйледі, өзінің мәтіндік сын жұмысына кіріктірілген Киелі кітап түсініктемелерін жазды, библиялық жанрлар мен формалар бойынша ізашарлық жұмыс жасады және өзінің әріптестері арасындағы тарихи сын әдісіне қарсылықты жеңу жолын ашты. және табиғат ғылымдары туралы білімі бар. 1912 жылы "Киелі кітап мектебі" мен "Revue Biblique" жабылып, Лагранж Францияға қайта оралды. Пийдің өлімінен кейін Папа Бенедикт XV өзінің паптық энцикликасында тағы бір рет рационалистік Киелі кітап сын-пікірін айыптап отырды. "Параклит Рухы", "Құдай сөзі" догматикалық конституциясы, Екінші Ватикан кеңесі бекіткен және 1965 жылы Папа Пауыл VI жариялаған Киелі кітапты сынға алуға рұқсат берді. Реймонд Э. Браун, Джозеф А. Фицмайер және Роланд Э. Мерфи Киелі кітапты талдауда библиялық сын мен тарихи-сараптамалық әдісті қолданған ең әйгілі католик ғалымдары болды: олар бірлесіп "Жеромның библиялық түсіндірмесі" және "Жаңа Жеромның библиялық түсіндірмесі" атты еңбектерді жазды, соңғысы АҚШ-тың католик семинарияларында ең көп қолданылатын оқулықтардың бірі болып табылады. Жиырма бірінші ғасырға арналған "Жеромның библиялық түсіндірмесінің" үшінші толық қайта қаралымы 2022 жылы жарияланады және оны Джон Дж. Коллинз, Джина Хенс Пиазза, Барбара Рейд және Дональд Синиор редакциялайды. Бұл дәстүрді Джон П. Мейер және Конлет Кернс сияқты католик ғалымдары жалғастыруда, олар Реджинальд С. Фуллер және Леонард Джонстонмен бірге "Қасиетті жазуларға жаңа католик түсіндірмесін" дайындады. Мейер сонымен қатар тарихи Иисус туралы көп томдық еңбектердің авторы, "Шеттегі еврей".

Ken and Richard Soulen say that "biblical criticism has permanently altered the way people understand the Bible". As a result, the Bible is no longer thought of solely as a religious artifact, and its interpretation is no longer restricted to the community of believers. The Bible's cultural impact is studied in multiple academic fields, producing not only the cultural Bible, but the modern academic Bible as well. There are aspects of biblical criticism that have not only been hostile to the Bible, but also to the religions whose scripture it is, in both intent and effect. Part of the legacy of biblical criticism is that, as it rose, it led to the decline of biblical authority.</blockquote> Jeffrey Burton Russell describes it thus: "Faith was transferred from the words of scripture itself to those of influential biblical critics liberal Christianity retreated hastily before the advance of science and biblical criticism. By the end of the eighteenth century, advanced liberals had abandoned the core of Christian beliefs." This created an "intellectual crisis" in American Christianity of the early twentieth century which led to a backlash against the critical approach. This backlash produced a fierce internal battle for control of local churches, national denominations, divinity schools and seminaries. On one hand, Rogerson says that "historical criticism is not inherently inimical to Christian belief". "There are those who regard the desacralization of the Bible as the fortunate condition for the rise of new sensibilities and modes of imagination" that went into developing the modern world. Some fundamentalists believed liberal critics had invented an entirely new religion "completely at odds with the Christian faith". There have also been conservative Protestants who accepted biblical criticism, and this too is part of biblical criticism's legacy. William Robertson Smith (1846–1894) is an example of a nineteenth century evangelical who believed historical criticism was a legitimate outgrowth of the Protestant Reformation's focus on the biblical text. He saw it as a "necessary tool to enable intelligent churchgoers" to understand the Bible, and was a pioneer in establishing the final form of the supplementary hypothesis of the documentary hypothesis. Mark Noll says that "in recent years, a steadily growing number of well qualified and widely published scholars have broadened and deepened the impact of evangelical scholarship". Notable exceptions to this included Richard Simon, Ignaz von Döllinger and the Bollandist. The Church showed strong opposition to biblical criticism during that period. Frequent political revolutions, bitter opposition of "liberalism" to the Church, and the expulsion of religious orders from France and Germany, made the church understandably suspicious of the new intellectual currents. In 1864, Pope Pius IX promulgated the encyclical letter Quanta cura ("Condemning Current Errors"), which decried what the Pontiff considered significant errors afflicting the modern age. These he listed in an attachment called Syllabus Errorum ("Syllabus of Errors"), which, among other things, condemned rationalistic interpretations of the Bible. Similarly, the dogmatic constitution Dei Filius ("Son of God"), approved by the First Vatican Council in 1871, rejected biblical criticism, reaffirming that the Bible was written by God and that it was inerrant. That began to change in the final decades of the nineteenth century when, in 1890, the French Dominican Marie Joseph Lagrange (1855–1938) established a school in Jerusalem called the École prátique d'études biblique, which became the École Biblique in 1920, to encourage study of the Bible using the historical critical method. Two years later, Lagrange funded a journal (Revue Biblique), spoke at various conferences, wrote Bible commentaries that incorporated textual critical work of his own, did pioneering work on biblical genres and forms, and laid the path to overcoming resistance to the historical critical method among his fellow scholars. and have a knowledge of natural science. The École Biblique and the Revue Biblique were shut down and Lagrange was called back to France in 1912. Following Pius's death, Pope Benedict XV once again condemned rationalistic biblical criticism in his papal encyclical Spiritus Paraclitus ("Paraclete Spirit, The dogmatic constitution Dei verbum ("Word of God"), approved by the Second Vatican Council and promulgated by Pope Paul VI in 1965 furtherly sanctioned biblical criticism. Raymond E. Brown, Joseph A. Fitzmyer and Roland E. Murphy were the most famous Catholic scholars to apply biblical criticism and the historical critical method in analyzing the Bible: together, they authored The Jerome Biblical Commentary and The New Jerome Biblical Commentary the later of which is still one of the most used textbooks in Catholic Seminaries of the United States. The Jerome Biblical Commentary for the Twenty First Century, a third fully revised edition, will be published in 2022 and will be edited by John J. Collins, Gina Hens Piazza, Barbara Reid and Donald Senior. This tradition is continued by Catholic scholars such as John P. Meier, and Conleth Kearns, who also worked with Reginald C. Fuller and Leonard Johnston preparing A New Catholic Commentary on Holy Scripture. Meier is also the author of a multi volume work on the historical Jesus, A Marginal Jew.

Яһудилер сын-пікірлері

Киелі кітапты сынау яһуди діні үшін ерекше қиындықтар туғызды. Кейбір яһуди ғалымдары, мысалы, раввин Соломон Шехтер, Киелі кітапты сынауға қатыспады, себебі олар Пятикнижьеге сын айту яһудилік идентитіге қауіп төндіреді деп санады. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Германиядағы антисемитизмнің күшеюі, жоғары сынның толығымен протестанттық христиандық ізденіс екендігі туралы түсінік, сондай-ақ көптеген Киелі кітап сыншыларының бейтарап ғалымдар емес, керісінше, алмастырушылықты қолдайтындар екендігі Шехтерді «Жоғары сын – жоғары антисемитизм» деп сипаттауға мәжбүр етті. XX ғасырдың басында еврей ғалымдары арасында Пятикнижьеге тарихи сын айту кеңінен таралды. Киелі кітап профессоры Бенжамин Д. Соммердің айтуынша, бұл «[Леуіліктер мен Екінші заң кітабына] қатысты заңдық мәтіндерге ең нақты және егжей-тегжейлі түсіндірмелердің бірі». Кауфманн Веллхаузеннің теориясына қарсы тұру үшін жоғары сынды толыққанды қолданған алғашқы еврей ғалымы болды. Веллхаузен мен Кауфманнның әдістері ұқсас болғанымен, олардың қорытындылары қарама-қарсы болды. Мысалы, ежелгі Израильдің патриархалдық моделі XIX ғасыр антропологиясы арқылы Киелі кітапты сынаудың бір аспектісіне айналды. Феминистік Киелі кітапты түсіндірудің үш кезеңі қозғалыстың үш кезеңімен немесе «толқындарымен» байланысты. Феминистік теология содан бері жаһандануға жауап беріп, өзін арнайы батыстық деп көрсетпей, «АҚШ-тың анықтаған қозғалысы ретінде» бастапқы баяндамасынан асып түсті.

Колониалды кезеңнен кейінгі библиялық сын

1990 жылдардың ортасынан соңына қарай, Киелі кітапты сынап қарастырудағы өзгерістерге жаһандық жауап "Постколониалды Киелі кітапты сынап қарастыру" ретінде қалыптаса бастады. Фернандо Ф. Сеговия мен Стивен Д. Мур бұл "азаттық герменевтикасынан, немесе Киелі кітаптан тыс постколониалдық зерттеулерден, тіпті тарихи Киелі кітапты сынап қарастырудан, немесе бірден барлық үш көзден" туындады деп санайды. Майкл Джозеф Браунның сөзіне қарағанда, афроамерикандықтар Киелі кітапты сынап қарастырудағы баршаға ортақтық туралы болжамға қарсы шығып, оны жоққа шығарды. Оның пікірінше, Киелі кітапты оқудың барлық түрі контекстке байланысты, себебі оқырмандар өздерінің контекстін: әлеуметтік және мәдени жағдайлардан жинаған түсініктер мен тәжірибелерін алып келеді.

Әлеуметтік ғылыми сын

Әлеуметтік ғылыми сын – интердисциплинарлық әдістер мен көп түрлілікті көрсететін библиялық сынның кеңінен таралған бағытының бір бөлігі. Ол формалық сынның "Sitz im Leben" ұғымынан және тарихи формалық сыншылардың мәтіндерді қалыптастырған деп санайтын әлеуметтік және антропологиялық контекстерді толыққанды талдай алмағандығы туралы түсініктен туындады. Библиялық дәстүрдің қалыптасуына қандай әлеуметтік нормалар әсер еткенін анықтау үшін әлеуметтік ғылымдардың перспективаларын, теорияларын, үлгілерін және зерттеулерін пайдалана отырып, ол мақсаттары мен әдістері жағынан тарихи библиялық сынға ұқсас, ал әдеби сындық тәсілдермен салыстырғанда аз ортақ нәрсеге ие. Ол мәтіннің әлеуметтік және мәдени өлшемдерін, сондай-ақ оның қоршаған ортасын талдайды.

Жаңа тарихилық

Жаңа тарихилық дәстүрлі тарихи библиялық сын өзгерген кезде пайда болды. Лоис Тайсонның айтуынша, тарихи сынның бұл жаңа түрі 1970-ші жылдары дамыды. Ол "дәстүрлі тарихилықтың әдебиетті маңызсыз етуінен және Жаңа сынның әдеби мәтінді тарихтан тыс, уақыттан шектеусіз өлшемде қастерлеуінен" бас тартады. Әдеби мәтіндер мазмұнымен қатар контексті де көрсететін "мәдени артефакттар" ретінде қарастырылады, ал Жаңа тарихилықта "әдеби мәтін мен тарихи жағдай" тең дәрежеде маңызды. Осы постмодернистік көзқарастардың көптегені Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Франциядан туындады. Постмодернизм Зигмунд Фрейд, радикалды саясат және метафизика мен идеологияға қарсы пікірлермен байланысты.

Критикадан кейінгі түсіндіру

Кен мен Ричард Соуленнің пікірінше, посткритикалық түсіндіру "постмодернизмнің заманауи дәуірдің бейтарап акыл-ақыл стандарттарына деген күдігін бөліседі, бірақ теологиялық түсіндіруге деген қарсылығын бөліспейді". Мазмұн сөздік мағынамен толықтай сәйкес келеді және тек сюжетте ғана табылады. Фрейдің айтуынша, кітап "өз сөзінде айтылған нәрсенің шындығын (болған жағдайда) бірден бейнелейді де, көрсетеді"; оның мазмұны "өзінің повествосымен құралады немесе онымен толықтай бірдей".