Кіріспе

Декалькомания – оюлар мен гравюраларды керамикаға немесе басқа материалдарға көшіруге мүмкіндік беретін сәндік техника. Бұл терминнің қысқартылған түрі – "декал", ол жаппай өндірілетін өнер туындыларын немесе өнім таңбаларын білдіреді. Декалькомания француз тіліндегі "décalcomanie" сөзінен алынған, ол "көшіру" мағынасындағы "décalquer" және ағылшын тіліндегі "mania" сөздерінен құралған. "Décalquer" етістігі итальян тіліндегі "calcare" ("таптап басу, жаншу") және латын тіліндегі "calx" ("топан") сөздеріне негізделген. Осыдан "calque" (қарыз аудармасы) деген ұғым пайда болған. Calque-тің кең таралған мысалы – "миды жуу" (қытай тіліндегі "xǐ nǎo" – "миды жуу"). Декалькомания алғаш рет ағылшын тілінде 1860 жылдардың басында тіркелген.

Тарих

Декалькомания алғаш рет Англияда 1750 жылы коммерциялық мақсатта қолданылды және АҚШ-қа кем дегенде 1865 жылы әкелінді. Оның өнертабысы Франциядан келген гравер Саймон Франсуа Равенетке (1706–1774) тиесілі, ол кейіннен Англияға көшіп барып, осы процесті жетілдірді және оны "декалькер" деп атады (француз тіліндегі "papier calque" – "көшіру қағазынан" шыққан). Француз термині "décalcomanie" алғаш рет Мэри Элизабет Брэддонның "Элеонораның жеңісі" (1863) романында қолданылды, ал 1865 жылғы сауда көрмесінің каталогында ("Массачусетс қайырымдылық механиктер қауымдастығының оныншы көрмесі") ағылшын тіліндегі "decalcomania" термині пайда болды; ол 1870-ші жылдардың ортасында керамикалық суреттерге қызығушылықтың артуы кезінде кеңінен танымал болды. 1875 жылға қарай, Англияда 18 ғасырдың соңынан бері дамып келе жатқан пергаментпен баспалаудың бір түрі ретінде, фарфорға түрлі глазурьдермен басылған декалькоманиялық суреттер қолданыла бастады. Декалькомания шыныланған бетке жағылып, содан кейін қайтадан күйдірілді. Бұл процесс 20 ғасырдың басында механикаландырыла бастады.

Суретшілер

Сюрреалист Оскар Домингес өзінің туындыларын "алдын ала жоспарланбаған нысаны жоқ декалькомания" деп атады. Ол бұл техниканы 1936 жылы қағазға немесе басқа бетке (көбінесе шыны қолданылған) жұқалап гуашь жағып, содан кейін кенеп сияқты басқа бетке басу арқылы қолданды. Домингес көбінесе қара гуашь қолданған, бірақ кейіннен басқа түстер де пайда болды. Неміс суретшісі Макс Эрнст, сондай-ақ Ханс Беллмер және Ремедиос Варо да декалькоманиямен айналысты. Француз сюрреалисті Ив Танги 1936 жылғы "Paysage I" және "Paysage II" туындыларында осы техниканы қолданды, олар Гуггенхайм мұражайының "Сюрреализм: Екі жеке көз" (4 маусым – 12 қыркүйек 1999 жыл, Нью-Йорк) көрмесіне қосылды. Америкалық суретші Перри Холл декалькоманияны ғана қолдану арқылы жүздеген картина жасады және осы техниканың түрлі нұсқаларын әзірледі. Холл декалькоманияны бояу материалы қысымға ұшырағанда "өздігінен ұйымдасатын" процесс ретінде қарастырады, нәтижесінде бояу өте күрделі, бір-бірімен байланысқан қырқалар мен сызықтар желісін құрайды, олар екіге бөлініп, жарылып, қайтадан күрделі құрылымдарға бірігеді – физикалық "фракталдық" желі. Оның картиналарындағы декалькомания арқылы жасалған екіге бөлінетін жүйелер табиғаттағы құрылымдарға ұқсайды: ағаштардың тармақтануы, кристалдық құрылымдар, капиллярлар мен тамырлар желісі, сондай-ақ өзен дельталары мен құм төбелеріндегі пішіндер.

Фракталдар

Декалькоманиялар өнермен ғана шектелмеген. Йель университетінде саусақ бояуымен жасалған декалькоманиялар бір қағазға бірнеше рет қайталанғанда фракталдар тудыруға бейім екендігі зерттелді.