Кіріспе

Көне римдік ошақ, үй және отбасы құдайы Веста – рим дінінде ошақ, үй және отбасының құдайы. Ол сирек адам бейнесінде бейнеленген, көбінесе Рим форумындағы (Forum Romanum) ғибадатханасының оты арқылы көрсетілген. Оның ғибадатханасына Весталь қыздары – оның діни қызметкерлері ғана кіруге рұқсат етілген. Олардың тазалығы Римнің амандығы үшін өте маңызды деп есептелді; егер олар таза емес деп табылса, тірідей жерленді немесе қабірге қойылды. Веста рим халқының қорғаушысы саналғандықтан, оның фестивалі – Весталия (7–15 маусым) – ең маңызды римдік мерекелердің бірі болып есептелді. Весталия кезінде беделді әйелдер қала арқылы ғибадатханаға жалаңаяқ жүріп, тағамдық сыйлықтар ұсынды. Вестаның рим дініндегі маңызы соншалық болды, христиан дінінің пайда болуынан кейін, христиан императоры Феодосий I оны 391 жылы күштеп таратып бітіргенге дейін, ол христиан емес культтардың соңғыларының бірі болды. Веста мен оның діни қызметкерлерін бейнелейтін мифтер аз болды; олардың ең танымалдары – қасиетті ошақтың жалынынан пайда болған фаллос арқылы діни қызметкердің керемет түрде жүкті болу туралы әңгімелер. Римдік дәстүр бойынша, Римнің негізін қалаушылар Ромул мен Ремус, сондай-ақ мейірімді патша Сервий Туллий осылай дүниеге келген. Веста Дии Консентес құдайларының қатарына кірді – римдік пантеондағы ең құрметті он екі құдайдың бірі. Ол Сатурн мен Опстың қызы, Юпитер, Нептун, Плутон, Юнона және Церераның қарындасы болды. Оның грекше баламасы – Гестия.

Этимология

Овидий Vesta сөзін латын тіліндегі vi stando – "қуатпен тұру" деген сөзден шығарған. Цицерон латынша Vesta атауының грекше Hestia-дан келгенін болжаған, ал Корнут бұл грекше hestanai dia pantos ("мәңгі тұру") дегеннен туындағанын айтқан. Бұл этимологияны Сервий де келтіреді. Тағы бір ұсынылған этимология бойынша, Vesta латынша vestio ("киім") сөзінен, сондай-ақ грекше ἑστία (hestia, "ошақ" = focus urbis) сөзінен шыққан. Бәрі де, соңғысын қоспағанда, ықтимал емес. Француз салыстырмалы тіл білімі маманы Жорж Дюмезил (1898–1986) құдайдың атының прото-индоевропалық *h₁eu түбірінен, *h₁eu s туындысы арқылы *h₁w es түріне ауысқанын болжады. Біріншісі грек тілінде εὕειν heuein, латын тілінде urit, ustio және Веда тілінде osathi сөздерінде ("жағу") мағынасында кездеседі, ал екіншісі Vesta-да бар. (Бикес грек құдайының аты Ἑστία Hestia-ның осымен байланысы жоқ деп санайды.) Галл кельт тіліндегі visc ("от") сөзіне де қараңыз. Полтни Vesta-ның Умбрия құдайы Уэстизиер (жағдай белгісінде)/Вестиче (дәреже белгісінде) (латынша *Vesticius сияқты) құдайымен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады, ол өзі Умбрия тіліндегі 'құрбандық' uestisiar (жағдай белгісінде), 'құрбандық шалу' uesticatu (бүйрік) сөздерімен байланысты, олар *westikia және *westikato:d сөздерінен шыққан. Сонымен қатар, Агнон арналуы деп белгілі Оскан тақташасынан Оскан тіліндегі Veskeí сөзімен де байланысты болуы мүмкін.

Шығу тегі

Дәстүр бойынша, Италияда Вестаға табыну Лавиний қаласынан бастау алды, ол Альба-Лонганың ана қаласы және Трояның қирауынан қашқан троялықтардың Эней басқарып, Венера жетектеп келген алғашқы қонысы болды. Вестаға табыну Лавинийден Альба-Лонгаға көшірілді деген сенім бар, бұл Римнің жоғары лауазымдарына тағайындалған шенеуніктердің Лавинийге барып, Вестаға және Рим мемлекетінің Пенет деп аталатын үй құдайларына құрбандық шалуынан көрінеді. Осы үй құдайларының ішінде Веста да болды, ал римдік ақын оны Веста Илиака ("Илиум/Троя Вестасы") деп атады. Вестаның қасиетті ошағы да Илиаци фоци ("Илиум/Троя ошағы") деп аталды. Вестаға табыну, көптеген құдайларға табыну сияқты, отбасыда пайда болды, бірақ римдік тарихи дәстүрінде Ромул немесе Нума Помпилийдің (көздер келіспейді, бірақ көпшілігі Нума дейді) билігінде мемлекеттік культке айналды. Вестаның діни қызметкерлері, Весталық қыздар деп аталатын, оның ғибадатханасын басқарды және киелі отты сақтап тұрды. Альба-Лонгадағы Весталық қыздардың болуы ерте римдік дәстүрлермен байланысты, өйткені Ромул мен Ремустың анасы Сильвия, Марс немесе Геркулеспен жүкті болған Вестаның діни қызметкері болды.