Кіріспе
Ежелгі Рим қадірлісі Просерпина (/p//r//oʊ/'s//ɜr//p//ɪ//n//ə/ prohSURpihnə; ) немесе Просерпина (/p//r//ɒ//s//ər//p//aɪ//n/ PROSSərpyne). Ол Рим тарихына Серес және Либермен бірге «үштік құдайлар» табынуының бір бөлігі ретінде кіреді. Бұл табыну орын алған ғибадатхана б.з.д. 493 жыл шамасында Авентин төбесінде мемлекеттік қаражат есебінен салынды. Римнің билеуші тобы бұл ғибадатхананы қарапайым халыққа (Римнің азаматтарына) уәде еткен, олар бөлініп кетумен қорқытқан болатын. Жалпы алғанда, осы үш қадірлі Римнің қарапайым азаматтарының қамқоршылары және қорғаушылары болды, сонымен қатар ғибадатхана құрылғаннан кейін жақын арада сақталған Рим сенатының жазбалары мен жазылған заңдарының да қамқоршысы еді. Либераға 17 наурызда Либердің Либералия фестивалі кезінде немесе сәуірдің ортасынан соңына дейін өткізілген Цереалияның жеті күнінде табыну ұсынылуы мүмкін еді; соңғы фестивальде ол Церераға бағынышты болған. Либер мен Либера есімдері Церера фестиваліне кейіннен қосылған. Әйтпесе, Либераның Авентиндегі табыну серіктестерімен байланысы белгісіз. Оның жергілікті бейнесі немесе мифологиясы белгілі емес.
Proserpina (/p//r//oʊ/'/s//ɜr//p//ɪ//n//ə/ prohSURpihnə; ) or Proserpine ('/p//r//ɒ//s//ər//p//aɪ//n/ PROSSərpyne She enters Roman history as part of a so called Triadic cult alongside Ceres and Liber, in a temple established around 493 BC on the Aventine Hill at state expense, promised by Rome's governing class to the plebs (Rome's citizen commoners), who had threatened secession. Collectively, these three deities were divine patrons and protectors of Rome's commoner citizens, and guardians of Rome's senatorial records and written laws, housed at the temple soon after its foundation. Libera might have been offered cult on March 17 during Liber's festival, Liberalia, or at some time during the seven days of Cerealia, held in mid to late April; in the latter festival, she would have been subordinate to Ceres; the names of both Liber and Libera were a later addition to Ceres's festival. Otherwise, Libera's functional relationship to her Aventine cult partners is uncertain. She has no known native iconography or mythology.
Либера мен Просерпина
Либера 205 жылдан бастап ресми түрде Просерпина деп танылды, осы кезде ол және Церера грек құпия ритуалдарының римдік нұсқасын, ritus graecia cereris қабылдады. Бұл Римнің Екінші Пуникалық соғыстың соңына қарай Карфагенға қарсы құдайлық одақтастар ретінде қызмет ету үшін құдайларды өздеріне тартуының бір бөлігі болды. Республика дәуірінің соңында Цицерон Либер мен Либераны Церераның балалары деп сипаттады. Шамамен сол кезде Гигин Либераны грек Ариаднесімен теңестірді. Оның есімдерінің, культінің және ритуалдарының ескі және жаңа түрлері, сондай-ақ олардың әртүрлі байланыстары Империя дәуірінің соңына дейін сақталды. Августин (354–430 жж.) Либераның әйелдердің құнарлылығын бейнелейтін құдай, ал Либердің ерлердің құнарлылығын бейнелейтін құдай екенін жазды.
Просерпина
Просерпина Римге ресми түрде "Ана мен қыз" жаңадан римдік культіндегі Церераның қызы ретінде таныстырылды. Бұл культтің бастауы Италияның оңтүстігінде жатқан жерде, ол саяси тұрғыдан Риммен одақтас болған, бірақ мәдени тұрғыдан Магна Грецияның бір бөлігі саналды. Бұл табынушылық әйелдерге ғана арналған грек Тесмофориясына негізделген, ол жартылай ашық және жартылай құпия культ болып, Деметр мен Персефонаға "Ана және қыз" ретінде құлшылық ететін. Грек діни қызметкерлерімен бірге ол Римге келді және оларға Рим азаматтығы берілді, осы арқылы олар "сыртқы біліммен, бірақ отандық және азаматтық ниетпен" құдайларға дұға ете алды. Сервий Вергилийге жасаған түсіндірмесінде Просерпинаның аспандық аты Луна, ал жердегі аты Диана екенін жазды. Церера мен Просерпинаның жаңа "грек стиліндегі" құпияларының тек әйелдерден тұратын жақтастары мен діни қызметкерлері Римнің дәстүрлі, патрицийлер басымдығын көрсететін әлеуметтік иерархиясын және дәстүрлі моральдық қағидаларын сақтаулары күтілді. Некеге тұрмаған қыздар Персефонаның, яғни қыздың тазалығын үлгі етіп алуға тиіс болды, ал үйленген әйелдер Церераның, яғни құлшынып, жемісті ананың бейнесін үлгі етіп алуға ұмтылулары керек еді. Олардың рәсімдері жақсы өнімді қамтамасыз ету және құпияларға қатысушылардың құнарлылығын арттыру мақсатымен жасалды. Авентин триадасының әрбір құдайы өздеріне лайық құрметке ие болды. Либердің ашық, әр жыныстан тұратын культтері мен мерекелері жалғасты, бірақ олар Баканалияның жойылғаннан кейін 20 жыл өткен соң оған ұшырауы мүмкін. Просерпинаның жеке культі және Церерамен бірлескен культі Республика мен Империяның барлық аймақтарында кеңінен тарады. Просерпинаға арналған ғибадатхана Мелитаның маңында, қазіргі Мальтаның Мтарфа қаласында орналасқан. Ғибадатхананың қираған қалдықтары 17-18 ғасырларда қазылып алынды, қазір тек бірнеше бөліктері ғана сақталған.
Мифтер
Просерпинаны қоршаған ең танымал аңыз – оның жер асты құдайымен ұрлануы, анасы Церераның оны ашулы іздеуі және оның ақырында, бірақ уақытша, жоғарыдағы әлемге қайтаруы. Латын әдебиетінде бірнеше нұсқасы белгілі, олардың барлығы грек Персефонының жер асты патшасымен ұрлануы туралы аңыздарға ұқсас. Латын тіліндегі дереккөздерде Дис немесе Плутон, ал грек тіліндегі дереккөздерде Хадис немесе Плутон деп аталады. "Хадис" жасырын жер асты әлемі мен оның патшасын ("жасырын адам") білдіре алады, ол мифтің ерте грек нұсқаларында қараңғы, жанашыр емес тұлға; Персефона – "Коре" ("қыз"), оның еркіне қарсы алынған; грек Элеосин құпияларында оның тұтқыны Хадис деп аталады; олар жер асты әлеміне бірге билік ететін құдайлық жұпты құрайды және Элеосин бастамашыларын жақсы өмірдің қандай да бір түріне қабылдайды. Аңкестік әлемнің патшасы Плутонның аты өзгертіліп, оның әйелі зорлықпен ұрланғанынан қашықтыққа түсті. 27 ж.б. Вергилий "Георгиктерде" мифтің өз нұсқасын ұсынды. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басында Овидий екі поэтикалық нұсқаны береді: бірі оның "Метаморфозалар" кітабының 5-кітабында, екіншісі оның "Фасти" кітабының 4-кітабында. Біздің заманымыздың 5-ші ғасырының басында сол мифтің латынша нұсқасы Клавдианның "Proserpinae raptu" кітабында; көп жағдайда бұл латынша еңбектер Просерпинаның жер астындағы ұрлаушысын және кейіннен Дис деп атайды. Клаудианның нұсқасында, еріксіз Дис некелік махаббат пен әкелік қуаныштарын аңсайды және егер ол Эребуста жалғыз қалса, басқа құдайларға соғыс бастаумен қорқытады. Барлығының тағдырын анықтайтын Тағдырлар (Парке) соғыстың басталуын болдырмау үшін Диске болашақта үйленуді ұйымдастырады. Юпитер Венераға Диске махаббат әкелуді бұйырады, бұл пайғамбарлықтың орындалуы. Церера жазықсыз Просерпинаны Сицилияға, Церераның жер бетіндегі үйіне және киелі жеріне қауіпсіз жерге жіберіп, жасыруға тырысты; бірақ Дис өз күймесімен Этна тауындағы жанартаудан шығып, Просерпинаны Энаға жақын Пергуза көлінде ұстап алады және оны жер асты әлеміне алып кетеді. Өлең осы жерде аяқталады. Просерпинаның анасы Церера өз қызын әлемнің түкпір-түкпірінен іздеді, бірақ ол еш нәтиже бермеді. Күн батып, қараңғылық басталады, өйткені Церера жер бетінде жүріп, егіннің өсуін тоқтатады және әр қадаммен шөлді жасайды. Юпитер Меркурийді Диске Прозерпинаны босатуды тапсыруға жібереді; бірақ Прозерпина Дистің қатал жүрегін ерітіп, оған ұсынған анор тұқымын "бірнешеуін" жейді; өлілердің тағамын жегендер тірілер әлеміне қайтып орала алмайды. Плутон оның анор тұқымын жегенін және ол үшін жарты жыл бойы қасында болу керектігін айтады. Вергилий Просерпинаның бұған келіскенін және жер астынан көтеріліп, анасымен қайта қосылуға қарсы екенін айтады. Церера қызының тірілер әлеміне оралуын қарсы алғанда, егін өсіп, гүлдейді, ал жаз айында барлық өсіп жатқан дақылдар көктемде жиналады. Просерпина Плутонмен бірге болған уақытта әлемде қыс болады, ол кезде жер өнім бермейді. Жер тек қана жоғарыда тұрған кезде ғана құнарлы болады.
Орфей мен Эвридика
Латын тіліндегі Просерпина туралы ең толық миф Клавдианға (4 ғ. б.з.) жатады. Ол Орфей мен Эвридиканың мифімен тығыз байланысты. Вергилийдің «Георгикаларында» Орфейдің сүйікті әйелі Эвридика жылан шағып қайтыс болды; Просерпина Орфейді өмірін жоғалтпай Аидқа кіруге рұқсат берді; оның музыкасына әсерленген ол Орфейге әйелін тірілер еліне қайтаруға мүмкіндік берді, тек сапар барысында артына қарамаса. Бірақ Орфей өзіне ұстай алмады және артына қарап қойды, сол себепті Эвридиканы мәңгілікке жоғалтып алды.
Суретшілік шығармада
Просерпинаның бейнесі көптеген көркем туындыларға шабыттандырды, ең әсіресе мүсіндеме (Бернини, қараңыз "Просерпинаны зорлау" (Бернини)), кескіндеме (Д. Г. Россетти, Помаранционың фрескасы, Дж. Хайнц, Рубенс, А. Дюрер, Делл'Аббат, Парриш) және әдебиетте (Гётенің "Просерпинасы", Суинберннің "Просерпинаға гимн" және "Просерпина бағы") көрініс тапты. Плутонның Просерпинаны зорлау мүсіні Германияның Дрезден қаласындағы Ұлы бақта орналасқан және "Уақыт сұлулықты жояды" деп те аталады. Кейт МакГарриглдің осы аңыз туралы әні ол қайтыс алғанға дейін жазған соңғы туындыларының бірі болды және 2009 жылдың желтоқсанында Корольдік Альберт залында өткен соңғы концертінде ғана орындалды.