Кіріспе

15 ақпанда Рим қаласында тойланатын ежелгі шаруалық жылдық фестивалі – Люперкалия, сондай-ақ Люперкаль деп те аталады, ежелгі Римнің қаланы тазарту, денсаулықты нығайту және өнімділікті арттыру мақсатымен жыл сайын өткізілетін шаруалық мейрамы болды. Люперкалия februa деп аталатын тазарту құралдарынан кейін dies Februatus деп те белгіленген, ал februa – ақпан айының атына негіз болған.

Атауы

Бұл мереке бастапқыда сол күні қолданылатын феврумнан кейін Февруа ("Тазалаулар" немесе "Тартулар") деп аталды. Ол сондай-ақ Februatus деп те аталды және өз атын әртүрліше берді: бұл айдың қамқоршысы ретіндегі рөліне байланысты Юно Февруалис, Фебрулис немесе Февруата; Februus деп аталатын болжамды тазалау құдайы; және ақпан (mensis Februarius), мереке өткен ай. Люперкалия атауы ежелгі дәуірде Аркадиялық Ликаяның қасқыр фестивалімен (λύκος; lupus) және Ликеялық Панға табынумен байланысты деп есептелді, ол гректердің Фавнға теңдес деп саналды, және Эвандр құрған. Юстин "гректер Пан, ал римдіктер Луперк деп атайтын Ликейлік құдайдың" мүсінін, тек ешкі терінен жасалған белдікпен ғана жалаңаш деп сипаттайды. Мүсін Лүперкалда тұрды, ол Ромул мен Ремусты қасқыр (Lupa) сүтпен емізген үңгір деп саналды. Үңгір Палатин тауының етегінде орналасқан, онда Ромул Римді құрған деп есептеледі. Мереке атауының шығу тегі, ең болжамдысы, "қасқыр" деген мағына беретін lupus сөзінен туындаған, бірақ оның этимологиясы да, мағынасы да белгісіз. Қасқыр деген атау еркектердің ересек болу рәсімінде маңызды рөл атқаратын жыртқыш жануардың болуымен байланысты болуы мүмкін. Юстин мәлімдегеніне қарамастан, "Лүперк" деп аталатын ешқандай құдай табылған жоқ.

Орналасқан жерлер

Бұл рәсімдер Римнің негізін қалау мифологиясындағы орталық орындар болған Лүперка үңгірі, Палатин төбесі және Форумпен ғана шектелген. Үңгірге жақын жерде емізушілердің қасиетті құдайы Руминаға арналған киелі орын және Ромул мен Ремустың өзен құдайы Тибериннің құдайлық көмегімен жеткізілген жабайы інжір ағашы (Ficus Ruminalis) орналасқан; кейбір римдік дереккөздер жабайы інжір ағашын caprificus деп атайды, яғни "ешкінің інжірі". Егілген інжір сияқты, оның жемісі де төмен қарай сағады, ал ағаш кесілгенде сүттей шырын бөліп шығарады, бұл оны емізу культі үшін ыңғайлы етеді.

Тарих

Римдегі Люперкалия фестивалі (шамамен б.з.б. 1578–1610), Адам Элсхаймердің шеңберінен жасалған сурет, онда Люперцилер иттің және ешкінің киімдерін киген, Купидон мен құнарлылықтың бейнеленген түрі көрсетілген.

Februa ежелгі және, мүмкін, сабин тектес болған. Рим күнтізбесіне ақпан айы қосылғаннан кейін, Februa айының он бесінші күнінде (а. д. XV Kal. Mart.) тойланатын. Оның түрлі рәсімдерінің ішінде ең маңыздысы – Луперкалия рәсімдері болды. Римдіктер Луперкалияның бастамасын Аркадиядан келген батыр Эвандерге жатқызды, ол Италияға Олимпиада пантеонын, грек заңдарын және әліпбиін әкелді. Ол Троя соғысынан 60 жыл бұрын Рим қаласының болашақ орнында Палантиум қаласын құрды. Луперкалия Италияның әртүрлі аймақтарында тойланды. Люперцилер туралы мәліметтер Велитра, Праенесте, Немаус (қазіргі Ним) және басқа да жерлердегі жазбаларда кездеседі. Римнің солтүстігіндегі Соракте тауында құдайға табынған Хирпи Сорани (“Соранның қасқырлары”, сабинше hirpus – “қасқыр”) культінің Луперкалиямен ортақ белгілері болған. Б.з.д. 44 жылғы Луперкалия фестивалының сипаттамалары оның үздіксіздігін көрсетеді. Фестиваль кезінде Юлий Цезарь Марк Антоний ұсынған алтын тәжді қабылдаудан бас тартты. Луперка үңгірін Август жаңартты немесе қайта салды, және ол 2007 жылы Августтың резиденциясының қалдықтарынан 15 метр төменде табылған үңгірмен бірдей болуы мүмкін деп болжанды. Бірақ, ғалымдардың пікірінше, бұл үңгір Луперка емес, нимфеум. 391 жылы христиандық емес культтар мен фестивальдарға тыйым салынғанмен, Луперкалия император Анастасийдің билігіне дейін номиналды түрде христиан халық тарапынан үнемі тойланды. Папа Геласий I (494–96) фестивальге тек “жансыз халықтың” қатысқанын және оны күшпен жоюды талап етті. Рим Сенаты Луперкалияның Римнің қауіпсіздігі мен игілігі үшін маңызды екенін айтып, наразылық білдірді. Бұл Геласийді келекелеуге итерді: “Егер сіздер бұл рәсімнің пайдалы екенін айтсаңыздар, онда ата-бабаларыңыздың дәстүрі бойынша өздеріңіз тойлаңыздар, жалаңаш жүгіріп, осы әжуаға лайықты түрде қатысыңыз”. Геласий Луперкалияны жойғаны немесе ол немесе басқа шенеунік оны Құдіретті Марияның Тазару мерекесімен алмастырғаны туралы заманауи дәлелдер жоқ. Луперкалия мен Әулие Валентин күнінің романтикалық элементтері арасындағы әдеби байланыс Чосерге және ақсүйектер махаббаты туралы поэзиялық дәстүрлерге дейін жетеді.