Кіріспе

Tel Hai (, "Өмір төбесі") – Солтүстік Ғалилеядағы бұрынғы еврей қонысының атауы, еврейлер мен арабтар арасындағы алғашқы шайқастың болған орны, наразылықтардың күшеюіне себеп болған оқиға, ескерткіш, туристік орын және колледж. Қазіргі уақытта ол Кфар Гилади кибуцының құрамына кіреді. 1920 жылдың 1 наурызындағы Тель-Хай шайқасы Тель-Хайға даңқ әкелді. Еврейлер үшін бұл шайқас екі тараптың да азаматтық жауынгерлерінің шағын санынан гөрі әлдеқайда маңызды болды, себебі ол Израиль мәдениетіне зор әсер етіп, ұлттық миф құруға және Ешувтың әскери және саяси стратегиясына ондаған жылдар бойы терең ықпал етті. Кері көзбен қарағанда, бұл еврейлер мен арабтар арасындағы алғашқы әскери қақтығыс деп санауға болады, бірақ сол кезде екі тарап та оны сондай деп мойындаған жоқ.

Тарих

Тель-Хай, бастапқыда Талха (طلحة) деп аталған, алғаш рет 1905 жылы солтүстік колониядан келген алты жұмысшы үшін шаруашылық ошақ ретінде құрылды. Алдынғы бекет үшін жерді Еврей Колонизациялық қауымдастығының кеңсе қызметкері Хаим Кальвариский сатып алған. 1918 жылы Осман империясының жеңілісінен кейін Тель-Хайға еврейше атау беріліп, шекаралық бекетке айналды. Кейіннен бұл аймақ британдық және француз отаршылдық биліктері арасындағы үнемі шекара өзгерістеріне ұшырады. 1919 жылы британдықтар Жоғарғы Галилеяның солтүстік бөлігін – Тель-Хай, Метула, Хамра және Кфар-Гиладиді француз билігіне тапсырды. Бұл шешім сионистік қозғалысты қатты наразылыққа түсірді, себебі бұл Иордан өзенінің бастауларын Британдық Мандатты Палестинаның шекарасынан тыс қалдыратын еді, ал олар сол жерде сионистік мемлекет құруды жоспарлаған. Сондықтан осы аумақтағы шашыраңқы елді мекендер сионистер үшін стратегиялық маңызға ие болды. Дегенмен, Ишувтың фракциялары мен басшылары арасында қызу пікірталас болды: кейбіреулері Тель-Хай мен басқа бекеттерді кез келген құнмен сақтап қалуды жақтады, ал енді біреулері олардың жағдайын тұрақсыз деп санап, олардан бас тартуды ұсынды. Осы аумақтағы арабтар сол кезде ертедегі еврей әскерлеріне қарсы әрекеттерге емес, француз мандатын Сирияға таңуға қарсы күшті қарсылық білдірді, оны Осман билігіне қарсы Араб көтерілісі кезінде жасалған МакМахон-Хусейн хат алмасуына жасалған сатқындық деп есептеді. 1915 жылғы 24 қазанда Мысырдағы Британдық Жоғары комиссары сэр Генри МакМахон Мекке әмірі Хусейн ибн Алиге "оны ұсынған аумақтардағы арабтардың тәуелсіздігін мойындап, қолдауға" уәде берді. Тель-Хайдағы еврей әскерлері, орыс туған еврей командирі Джозеф Трамплдор басқарып, бұл аймақты британдықтардың бақылауына қайтаруды қалады, оның болашақта еврей мемлекетінің бір бөлігіне айналуына үміттенді. Алайда, аймаққа жақында Еуропадан келген жаңа келгендер француздықтарға жақын деген күдік туды, бұл қарулы қақтығыстарға әкелді. 1920 жылғы 1 наурызда Оңтүстік Ливанның Джабал-Амиль аймағынан келген шиит арабтары Тель-Хайды қарап шығуға тырысты, бірақ еврейлер Кфар-Гилади кибуцынан күштерді шақырып алды. Джозеф Трамплдор мен он адам шиит әскерлерін ығыстыруға тырысты. Сөздермен пікірталасқаннан кейін қарулы қақтығыс болды, нәтижесінде Тель-Хайдың алты еврейі қаза тауып, қалғандары шегінді, ал одан кейін орын өртелді. Қаза болғандардың жалпы саны 13 (5 мұсылман және 8 еврей) болды. Сионистердің өтінішімен британдықтар мен француздар Жоғарғы Галилеяның бұл аймағын Мандатты Палестинаның құрамына қосуға келісті. Осылайша 1921 жылы Тель-Хайды қайта қоныстандыру мүмкін болды, бірақ ол өмір сүруге қабілетті тәуелсіз қауымға айналмады және 1926 жылы Кфар-Гилади кибуцына енді.

Тель Хай ескерткіші

Жоғарғы Ғалилеядағы еврейлердің ұлттық ескерткіші, Израиль, 1920 жылдың 1 наурызында жоғарыда егжей-тегжейлі сипатталған шайқаста қаза тапқан сегіз яһудидің (алты ер және екі әйел) құрметіне орнатылған. Олардың арасында Ресейде туған еврей қолбасшысы Джозеф Трамплдор болды. Трамплдор мен оның серіктерінің көп санды араб әскеріне қарсы батыл әрекеттері Иерусалим яһудилеріне үлгі болды. Ескерткіш Трамплдор мен оның жауынгерлерін бейнелейтін қарсылық танытатын арыстанның мүсінімен әйгілі. "Сегіздің қаласы" деген мағынаны білдіретін Кирият-Шмона қаласы олардың құрметіне аталды.