Кіріспе

Adiantum capillus veneris, Оңтүстік қызылша, қара қызылша, қызылша және Венера шашы – Adiantum туысына және Pteridaceae тұқымдасына жататын папоротниктер түрі.

Тарату

Adiantum capillus veneris Америка Құрама Штаттарының оңтүстік жартысынан, Калифорниядан Атлантика жағалауына дейін, Мексика, Орталық Америка арқылы Оңтүстік Америкаға дейін таралған. Сондай-ақ, ол Еуразияда, Батыс Азиядағы Левант аймағында және Австралияда табиғи түрде өседі. Солтүстік Американың солтүстік бөлігінде екі шалқып жатқан орын бар: Оңтүстік Дакота штатының Қара төбелеріндегі Каскад Спрингс және Британдық Колумбиядағы Фермонт Ыстық бұлақтары. Екі жағдайда да, ыстық минералды бұлақтардың құратын жылы микроклимат өсімдіктің қалыпты ареалынан солтүстікке қарай өсуіне мүмкіндік береді. Сербиядағы Пирот қаласына жақын орналасқан Звонце шипа курортында (Звоначка Бања, Zvonačka Banja) да ұқсас жағдай байқалады, онда ыстық минералды бұлақтар осы түрдің тіршілігі үшін қажетті жылу мен ылғалдылықты қамтамасыз етеді. Ол жылы және ылғалды климатта, ылғалдылығы жоғары бірақ толық қанықпаған, көптеген орталардағы ылғалды, жақсы дренаждалған құмды, сазды немесе әктасты топырақта кездеседі, оның ішінде жаңбырлы ормандар, бұталы және орманды жерлер, кең жапырақты және қылқан жапырақты ормандар, шөлді жартастар мен бұлақтар. Ол көбінесе ылғалды, қорғалған және көлеңкелі құмтас немесе әктас формацияларында өседі, әдетте Оңтүстік жарты шардың оңтүстік беткейінде, Солтүстік жарты шардың солтүстік беткейінде немесе шатқалдарда кездеседі. Ылғалды құмтас жартастарда ол толық немесе жартылай көлеңкеде, тіпті қорғанышсыз жерлерде де өсе алады.

Сипаттама

Adiantum capillus veneris биіктігіне дейін өседі; оның жапырақтары жерге жатар тамырсабақтан топталып шығады, биіктігінде, өте нәзік, ашық жасыл түсті, көп бөлінген жапырақшалары бар, ұзындығы және ені бар; жапырақ сабағы қара және сым тәрізді. Adiantum capillus veneris үй өсімдігі ретінде сүзілген жарық пен өте ылғалды ортаны қажет етеді. Оны органикалық заттарға бай топыраққа отырғызу керек және тамырларын ылғалды, бірақ суға батпаған күйде ұстау үшін жиі, бірақ аз мөлшерде суару керек. Температурадан төмен түспеуі тиіс. Оны бөліп көбейтуге болады, әр бөлігінде тамырсабақтың бөлігі болуын қамтамасыз ету керек.

Қорғау

Қайың Солтүстік Каролина штатында (оңтүстік қызжапырақ қайыңы) жойылу қаупі бар түр ретінде, ал Кентукки штатында (Венера шашы қайыңы) қауіп астындағы түр ретінде тізілген, себебі Аппалач тауларындағы ортасы жойылуда.

Дәстүрлі қолданыстар

Бұл өсімдікті Американың жергілікті халықтары дәрілік мақсатта қолданады. Махуна тайпасы ревматизмді емдеу үшін өсімдікті ішке қабылдайды, ал Аризона штатының Кайента аймағындағы Навахо халқы одан жасалған тұндырманы араның және шошқаның шағуына қолданады. Навахо тайпасы сонымен қатар оны темекі тұтқасы ретінде қолданады немесе психикалық ауруларды емдеу үшін ішеді. Бұған қоса, оның көптеген емдік қолданыстары бар, жөтел, суық тиген кезде және бүйрек жұмысын жақсарту үшін де пайдаланылады.