Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сәлжұқ Аббасид парсы ғалымы, сардар, саясаткер және визир (1018–1092)
Seljuk Abbasid Persian scholar, warrior, politician, and vizier (1018–1092)
Абу Али Хасан ибн Али Туси (10 сәуір, 1018 - 14 қазан, 1092), Низам әл Мүлк (نظامالملک) деген құрметті атағымен әйгілі. Ол парсы ғалымы, заңгер, саяси философ және Сәлжұқ империясының визирі болған. Империяда төменгі лауазымнан бастап, 1072 жылы Сұлтан Альп Арсланның қазасынан кейін 20 жыл бойы империяның іс жүзіндегі билеушісіне айналды, «үлгілі визир» ретінде танылды. Көптеген тарихшылар оны «Ислам тарихындағы ең маңызды мемлекет қайраткері» деп санайды. Низам әл Мүлк жүзеге асырған саясат мұсылман әлеміндегі әкімшілік мемлекеттік құрылымдардың 20 ғасырға дейін сақталып келген негізгі құрылымы болды. Оның ең маңызды мұраларының бірі – Сәлжұқ империясының қалаларында оның атымен Низамия медреселері жүйесін құруы. Бұл тарихтағы алғашқы мемлекеттік қолдау көрсетілген білім беру жүйесі және Батыс Еуропадағы университеттер жүйесіне шабыт берген жүйе ретінде қарастырылды. Ол сонымен қатар «Үкімет туралы кітап» атты саяси трактат жазды, онда тарихи мысалдар арқылы әділеттілік, тиімді басқару және ислам қоғамындағы үкіметтің рөлі талқыланды. Бұл еңбек Ибн Халдунның еңбектеріне әсер етіп, Еуропа бойынша макиавеллиандық ойдың прототипіне айналды.
Abu Ali Hasan ibn Ali Tusi (April 10, 1018 – October 14, 1092), better known by his honorific title of Nizam ul Mulk (نظامالملک) was a Persian scholar, jurist, political philosopher and Vizier of the Seljuk Empire. Rising from a low position within the empire, he became the de facto ruler of the empire for 20 years after the assassination of Sultan Alp Arslan in 1072, serving as the archetypal "good vizier". Viewed by many historians as "the most important statesman in Islamic history", the policies implemented by Nizam ul Mulk would go on to remain as the basic foundation for administrative state structures in the Muslim world up until the 20th century. One of his most important legacies was the founding of the madrasa system in cities across the Seljuk Empire which were called the Nizamiyyas after him. This was seen to be as the first government sponsored education system in history and as the inspiration behind the university system in Western Europe. He also wrote the Book of Government, a political treatise that uses historical examples to discuss justice, effective rule, and the role of government in Islamic society, which would go on to inspire the works of Ibn Khaldun and became the prototype for Machiavellian thought throughout Europe.
Шығармалары
Ол толық билігі бар уәзір ретіндегі ерекше ықпалынан өзге, Бағдад, Исфахан, Амол, Нишапур, Мосул, Басра және Герат сияқты бірнеше қалада жоғары білім беретін мектептерді – оның атымен аталатын танымал Низамия мектептерін жүйелі түрде құрғаны үшін де жақсы белгілі. Көп жағынан алғанда, бұл мектептер Еуропада құрылған университеттердің алдағы үлгісі және нұсқасы болды. Низам әл-Мұлк сонымен қатар патшалық туралы "Сиясатнама" (Үкімет кітабы) атты ауқымды еңбегімен де кеңінен танымал. Бұл еңбек Мәлік Шахтың министрлерінен үкімет, басқару және елдегі мәселелер туралы кітаптар жазуын сұрағаннан кейін жазылған. Дегенмен, Низам жазған еңбек қана мақұлданды және нәтижесінде "елдің конституциялық құқығы" ретінде қабылданды. Еңбек ислам қоғамындағы әділдік, тиімді басқару және үкіметтің рөлі туралы тарихи мысалдарды пайдаланады және Макиавеллидің "Билеуші" еңбегімен салыстырылады. Ол сондай-ақ ұлы Әбул-Фатх Фахр әл-Малик үшін жазған "Дәстур әл-Узара" атты кітап жазды, ол белгілі "Қабус намасынан" еш айырмашылығы жоқ.
Aside from his extraordinary influence as vizier with full authority, he is also well known for systematically founding a number of schools of higher education in several cities like Baghdad, Isfahan, Amol, Nishapur, Mosul, Basra, and Herat, the famous Nizamiyyah schools, which were named after him. In many aspects, these schools turned out to be the predecessors and models of universities that were established in Europe. Nizam al Mulk is also widely known for his voluminous treatise on kingship titled Siyasatnama (Book of Government) which was written after Malik Shah had requested that his ministers produce books on government, administration and the troubles facing the nation. However, the treatise made by Nizam was the only one to receive approval and was consequently accepted as forming "the law of the constitution of the nation". The treatise uses historical examples to discuss justice, effective rule, and the role of government in Islamic society, and has been compared to Machiavelli's The Prince. He also wrote a book titled Dastur al Wuzarā, written for his son, Abu'l Fath Fakhr al Malik, which is not dissimilar to the famous book of Qabus nama.
Өлім
Низам әл-Мүлк Исфаханнан Бағдадқа жолда келе жатқанда, 485 жылдың Рамазан айының 10-ы күні (1092 жылдың 14 қазаны) қаза тапты. Көптеген деректерде оны Ассасиндер тобының мүшесі, атақты Хасан и Сабахтың жіберген адамы пышақтап өлтіргені айтылады, ол Низамды паланкинмен алып келе жатқанда шабуыл жасаған. Қылмыскер суфи кейпінде оған жақындады. Бұл оқиға, әсіресе, Эдвард Фицджеральдтың Омар Хайямның "Рубайят" аудармасының кіріспесінде алғаш рет ағылшын тілінде пайда болған, мүмкін ақиқаты күмәнді әңгімеге байланысты қызығушылық тудырады. Осы әңгімеде жас Низам әл-Мүлк (сол кезде Абдул Хасем деп аталған) және оның екі досы Омар Хайям мен Хасан и Сабах арасында келісім жасалады. Олардың келісімі бойынша, егер біреуі көзге түсе қалса, ол екеуіне де солай болуға көмектеседі. Низам әл-Мүлк бұл келісімді алғаш рет орындады, ол әл-Арслан сұлтанның уәзірі болып тағайындалғанда. Келісімді орындау үшін ол екі досына да сарайда жоғары лауазымдар ұсынды. Омар ұсыныстан бас тартып, оның орнына оқуын шексіз жалғастыруға мүмкіндік беруді сұрады. Низам оған осы мүмкіндікті берді, сондай-ақ оған обсерватория салды. Хасан, Омардан айырмашылығы, оған ұсынылған лауазымды қабылдауға шешім қабылдады, бірақ Низамды уәзірліктен қуғызуды жоспарлағаннан кейін қашуға мәжбүр болды. Кейін Хасан Аламұт бекінісін басып алып, онда Ассасиндерді құрды. Бернард Льюистің пікірінше, бұл әңгіме шындыққа жақын емес, себебі Хасан и Сабах 1124 жылы, ал Омар Хайям ең ертесінде 1123 жылы қайтыс болды. Низам әл-Мүлк ең кеш 1020 жылы туғандықтан, үшеуінің жасы шамалы болған жоқ және олар бірге оқымаған болуы мүмкін.
Nizam al Mulk was assassinated en route from Isfahan to Baghdad on 10 Ramadan 485 A. H. (14 October 1092) The mainstream literature says he was stabbed by the dagger of a member of the Assassins, sent by the notorious Hassan i Sabbah near Nahavand, as he was being carried on his litter. The killer approached him disguised as a Sufi. This account is particularly interesting in light of a possibly apocryphal story that first appeared in English in the introduction to Edward Fitzgerald's translation of the Rubaiyat of Omar Khayyam. In this story a pact is formed between a young Nizam al Mulk (at that time known as Abdul Khassem) and his two friends, Omar Khayyam and Hassan i Sabbah. Their agreement stated that if one should rise to prominence, that they would help the other two to do likewise. Nizam al Mulk was the first to do this when he was appointed vizier to the sultan Alp Arslan. To fulfill the pact he offered both friends positions of rank within the court. Omar refused the offer, asking instead to be given the means to continue his studies indefinitely. This Nizam did, as well as building him an observatory. Although Hassan, unlike Omar, decided to accept the appointment offered to him, he was forced to flee after plotting to depose Nizam as vizier. Subsequently, Hassan came upon and conquered the fortress of Alamut, from where he established the Assassins. According to Bernard Lewis, this tale is unlikely to be true because Hassan i Sabbah died in 1124, and Omar Khayyam in 1123 at the earliest. Since Nizam al Mulk was born in 1020 at the latest, the three were not of similar ages and were probably not students together.
Мұра
Низам әл-Мүлк білікті және тиімді уәзір болды, ол бармакидтердің сән-салтанатын, құдіреттілігін және қонақжайлығын көрнекті етіп көрсетті. Тарихшылар мен ақындар оны ұлы ұйымдастырушы, үлгілі сарбаз және ғалым ретінде сипаттайды. Оның қабілеттерінің арқасында Селжұқ түркілері жаңа мекендерінде қуатты империя құруға қол жеткізді. Низам тек парсы билігіндегі бюрократиялық (диван) басшысы ғана емес, сонымен қатар патша сарайында (дадгар) қызмет атқаратын атабег болды және саяси және мәдени тұрғыдан әртүрлі ирандықтар мен түріктер арасында маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ ғасырлар бойы сақталатын ерекше парсы үкімет және басқару жүйелерін құруға жауапты болды. Малик Шахпен жақын достық байланыста болғандықтан, ол оны көбінесе «әке» деп атады. Оның ғұламалары да оған үлкен құрмет көрсетті, Низам қайтыс болғаннан кейін оның бірнеше қарсыластарына, мысалы Тадж әл-Мүлк Әбу'л-Ғанаимге кек қайтарды. Оның отбасы Низамның өлімінен кейін де Селжұқ империясында маңызды рөл атқара берді. Ол Грузияның Баграт IV-нің немересі немесе қызымен үйленді, бұл әйел бұрын Альп Арсланға үйленген немесе оған белгіленген болатын. Оның он екі ұлының барлығы Селжұқ империясында маңызды лауазымдарда болды, ең танымалдары: Ахмад ибн Низам әл-Мүлк, Селжұқ сұлтаны Мұхаммед I Тапар мен Аббасид халифасы әл-Мустаршидтің уәзірі болды; Шамс әл-Мүлк Усман Мервтің әкімі және Селжұқ әскерінің басшысы болды; Фахр әл-Мүлк Барқиярұқ пен Мұхаммед I Тапардың уәзірі болды; Джамал әл-Мүлк (Низамнан бұрын қайтыс болған) Балхтың әкімі болды; Иzz әл-Мүлк пен Муаид әл-Мүлк Барқиярұқтың уәзірі болды; Имад әл-Мүлк Әбу'л-Қасим Балхтың Селжұқ әкімінің уәзірі болды.
Nizam al Mulk was a skilled and effective vizier, he represented the majesty, splendor and hospitality of the Barmakids, historians and poets describe him as a great organizer and an ideal soldier and scholar. Because of his talents, it was possible for the Seljuk Turks to establish a powerful empire in their new home. Nizam was not only the leader of the Persian dominated bureaucratic (divan), but was also an atabeg who served in the royal court (dadgar) and played an important role between the politically and culturally different Iranians and Turks. He was also responsible for establishing distinctly Persian forms of government and administration which would last for centuries. Because of his excellent tutorship and close friendship with Malik Shah, he was usually called "father" by him. He was even greatly respected by his ghulams, who, after the death of Nizam, took revenge on several of his rivals, such as Taj al Mulk Abu'l Ghana'im. Even after his death his family continued to play an important role in the Seljuk Empire. He was married to a niece or daughter of Bagrat IV of Georgia, who had previously been married or betrothed to Alp Arslan. All of his twelve sons held important offices in the Seljuk Empire, the most prominent of his sons were: Ahmad ibn Nizam al Mulk, served as the vizier of the Seljuk Sultan Muhammad I Tapar and the Abbasid caliph al Mustarshid; Shams al Mulk Uthman was the governor of Merv and head of the Seljuk military; Fakhr al Mulk served as the vizier of Barkiyaruq and Muhammad I Tapar; Jamal al Mulk (who died before Nizam) served as the governor of Balkh; Izz al Mulk and Mu'ayyid al Mulk served as viziers of Barkiyaruq; Imad al Mulk Abu'l Kasim served as the vizier of the Seljuk governor of Balkh.