Кіріспе

Сомалидегі өзен – Шебель өзені (, ) Эфиопияның таулы аймақтарында басталады, содан кейін оңтүстік-шығысқа қарай Сомалиге, Могадишуға қарай ағады. Могадишуға жақын жерде күрт оңтүстік-батысқа бұрылып, жағалау бойымен ағып өтеді. Могадишуден төмен қарай өзен маусымдық сипатқа ие болады. Көп жылдары өзен Джубба өзенінің сағасына жақын құрғап қалады, бірақ мол жауын-шашын болған кезде Джуббаға жетіп, одан мұхитқа құяды. Шебель өзенінің аты сомали тіліндегі «Веби Шабель» деген сөзден шыққан, ол «Леопард өзені» дегенді білдіреді. Сомалидің әкімшілік аймақтары – Орта Шебеле және Төменгі Шебеле де осы өзеннің атымен аталады. Эфиопиядағы қатты жаңбыр кезінде Шебель және Джубба өзендері бірігіп, біріккен сулары Үнді мұхитына жетеді. Дегенмен, құрғақ жылдары Шебель өзені тартылып, Джуббамен қосылатын жерден солтүстік-шығысқа қарай сулы-батпақты жерлер мен құмды далаларға айналады. Шебель өзенінің жалпы ұзындығы 1820 км. Шебель өзенінің маңында Эфиопияның Сомали аймағында және Сомалиде сомали халқы қоныстанған. Өзеннің төменгі алабында дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығының орнына көбінесе егіншілік дамыған, ал Шебель мен Джубба өзендерінің оңтүстік бөлігінде банан өсіру Сомалидің экспорт индустриясына үлкен үлес қосады.

Ажуран империясы

Орта ғасырларда Шебель өзені Ажуран империясының бақылауында болды және оның плантациялары үшін кеңінен пайдаланылды. 13-ғасырда маңызға ие болған Ажуран империясы Джуба және Шебель өзендерінің су ресурстарын монополиялады. Гидравликалық инженерияны пайдалана отырып, олар мемлекеттің көптеген әктас құдықтары мен цистерналарын салды, олардың көпшілігі бүгінге дейін қолданылуда. Оның билеушілері егіншілік және салық салудың жаңа жүйелерін әзірледі, олар Африка мүйізінің кейбір аймақтарында 19-ғасырдың соңына дейін қолданылып келді. Аймақтың құдықтарын бақылау арқылы Гарен билеушілері өздерінің көшпелі халқына тиімді монополияны ұстады, өйткені олар өзінің билігі кезінде Африкадағы жалғыз гидравликалық империя болды. Сомали және Оромо көшпелілерін малдарымен бірге тартқан үлкен әктас құдықтары мемлекеттің барлық аймақтарында салынды. Құдықтарды басқарудың орталықтандырылған ережелері көшпелілерге дауларды шешуді жеңілдетті, олар өз сұрақтарын үкімет шенеуніктеріне жеткізіп, делдалдық қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. Африка мүйізінде ұзақ уақыттан бері дамып келе жатқан алыс қашықтыққа жүргізілетін керуен саудасы Ажуран дәуірінде өзгеріссіз жалғасты. Бүгінде Сомали мен Африка мүйізіндегі көптеген қираған және тастап кетілген қалалар орта ғасырлардағы бір кезде гүлдеген ішкі сауда желісінің куәсі болып табылады. Ажуранның орталықтандырылған бақылауымен Афгое, Бардере және Джуба мен Шабел өзендерінің басқа да аймандарының шаруашылықтары өнімділігін арттырды. Жергілікті тұрғындар "Келиё" деп аталатын суару арналары жүйесі тікелей Шебель және Джуба өзендерінен су алып, сомали күнтізбесінің "гу" (көктем) және "ксага" (жаз) маусымдарында сорго, жүгері, бұршақ, астық және мақта егілген плантацияларды суарды. Бұл суару жүйесі көптеген бөгеттер мен тоғандармен қамтамасыз етілді. Шаруашылықтың орташа мөлшерін анықтау үшін жер өлшеу жүйесі ойлап табылды, онда "моос", "тарааб" және "гулдеед" терминдері қолданылды. Могадишу, Мерка, Барава, Кисмайо және Хобьо қалаларының қалалық орталықтары және басқа да порттар мемлекеттің ішкі аймақтарынан шығарылатын тауарлар үшін тиімді сауда орындарына айналды. Джуба және Шебель өзендерінің ішкі аймандарынан Сомали фермерлері өз өнімдерін Сомалидің жағалау қалаларына жеткізіп, оларды Арабия, Парсы, Үндістан, Венеция, Египет, Португалия және тіпті Ява мен Қытайға бағытталған кемелермен сыртқы сауданы жүргізген жергілікті саудагерлерге сатты.

Қазіргі заман

Шебель өзенінің бастауын тиісінше Арси Оромо, Сидамо және көбінесе сомалилер өңдейді. Оны қасиетті қоршаумен қоршап тұр, онда жунипер ағаштары өседі, және 1951 жылдан бастап Арсидің мұсылман өкілінің қорғауында болды. 1989 жылы кеңестік инженерлердің көмегімен Бель тауларында Шебель өзенінің жоғарғы ағысында Мелка Вакен бөгеті салынды. 153 мегаватт қуат өндіретін бұл бөгет Эфиопияның ең ірі гидроэлектр станциясы болып табылады. Шабеллдің соңғы тарихы жиі болатын құрылысқа зиян келтіретін су тасқындарымен сипатталады. Шабелл өзенінің 1960 жылға дейін әр екі жылда бір рет тасығаны айтылады; сол онжылдықта екі ғана апатты су тасқыны болды – 1965 жылғы хидигсайлей және 1966 жылғы соогудуд. 1970 жылдары ең жойқын су тасқыны 1978 жылғы кабахай болды. 1996 жылы су тасқыны Эфиопияда үш уеданы қиратты. 1999 жылдың 23 қазанында өзен күтпеген жерден түн ортасында тасып, Келафо уедасындағы 117 кебеленің 14-інде, сондай-ақ көршілес Мустахил уедасындағы 46 кебеленің 29-ында үйлер мен егістіктерді жойды. Жергілікті биліктің мәліметінше, су тасқынынан 34 адам және шамамен 750 бас мал қаза тауып, 70 мың адам зардап шекті және көмекке мұқтаж болды. Жақындағы екі су тасқыны – 2003 жылғы даудле, онда шамамен 100 бас мал мен 119 адам ағысқа кетті, және 2005 жылғы сәуірдегі су тасқыны, онда шамамен 30 000 адам сумен қоршалды, 2 000 түйе мен 4 000 ұсақ мал ағысқа кетті; кейбір жергілікті тұрғындар бұл су тасқынын 40 жыл ішіндегі ең жаман су тасқыны деп санайды.