Кіріспе

Бауырымен жорғалаушылардың түрі
көк құйрықты шұңқыр деп аталатын басқа түрлер түрлер қорабы
| сурет = Eumeces fasciatusPCCA20040425 1563A. jpg
| сурет сипаттамасы = ересек еркек
| сурет2 = Fivelined skink. jpg
| сурет2 сипаттамасы = жас
| статусы = LC
| статустық жүйе = IUCN3.1
| статустық сілтеме =
| туысы = Plestiodon
| түрі = fasciatus
| авторы = (Linnaeus, 1758)
| таралу картасы = Plestiodon fasciatus distribution. png
| синонимдері = *Lacerta fasciata
? Lacerta quinquelineata
Eumeces fasciatus
Eumeces fasciatus Қара қоңыр түсі де солғын болады, ал ересектер көбінесе біркелкі қоңыр түсті болады. Оңтүстік-шығыс АҚШ-тың бес жолақты шұңқыры, P. inexpectatus, осы түрге өте ұқсас және таралу аймақтарында жапсырмалар бар. Екі түрді қабықтары арқылы ажыратуға болады. Кең басты шұңқыр, P. laticeps, ұқсас және оны P. fasciatus-тан ажырату қиын болуы мүмкін. Алғашқы түрде әдетте P. fasciatus-қа тән екі үлкейтілген постлабиальді қабық болмайды. Үлкен мөлшері мен ісінген қызыл басы бар ересек еркек кең басты шұңқырларды P. fasciatus-тан оңай ажыратуға болады. Зерттеулер олардың жыныстық диморфизмнің өлшемдері бар екенін көрсетеді. Аталықтары аналықтарынан көбінесе үлкен болады, бірақ бұл олардың қандай аймақта өмір сүретініне байланысты. Олардың тырнақтары қысқа және төмен қарай иілген, әр саусақтың осімен тік бұрыш жасайды.

Географиялық ауқым

Америкалық бес жолақты скинктің таралу аймағы солтүстікте Оңтүстік Онтарио, Мичиган және Шығыс Нью-Йорк штатына дейін жетеді. Батыс шекарасы Миннесота, Миссури және Шығыс Канзас, Небраска, Оклахома, Флорида, Миссисипи, Луизиана, Теннесси және Техас штаттарында орналасқан. P. fasciatus көбінесе АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы және Мексика шығанағының жағалауындағы жазықтарда көптеп кездеседі. Соңғы кезде ол Мэриленд штатының солтүстік Чесапик шығанағы аймағында, әсіресе Елк өзенінің жағалауында және Солтүстік Вирджинияда саны артып келеді. Ол Оңтүстік Американың солтүстігінде де, мысалы Колумбияда да кездеседі.

Тіршілік ету ортасы

Америкалық бес жолақты скинк – жерде тіршілік ететін жануар. Ол ылғалды, қатты ағаштар өсетін, өзендер мен ағындар сияқты тұрақты су көзі бар жерлерді, сондай-ақ күнге күйін шығаруға қолайлы жерлерді ұнатады. Оны мекендеу ареалының солтүстік шетіндегі қиыршықтасты аймақтарда да кездестіруге болады. Мекендеу ареалының солтүстік шетінде ағаштар аз болғанда, олар орташадан ұзын тас жамылғысы бар жерлерді артық көреді. Қысқы ұйқы салты туралы көп мәлімет болмаса да, P. fasciatus қыс және оған жақын айларда сирек көрінеді. Ғалымдар олардың қатты ағаштар өсетін жерлердегі тастардың, түбірлердің немесе жапырақтардың астында қорғанып, ұйықтайды деп есептейді. Олар шағын бұзылыстарға төзімді, бірақ солтүстік ареалдарындағы ағаш қалдықтарын алып тастау оларға әсер етуі мүмкін.

Көбею

Америкалық бес жолақты скинкте ұрықтандыру ішкі болып келеді, аналықтары мамырдың ортасы мен шілде аралығында, жұптасқаннан кем дегенде бір ай өткен соң жұмыртқа салады. Аталықтары бірнеше аналықтармен жұптасады. Жұптасу маусымы мамыр айында басталады. Аналық Plestiodon маусым айында жұмыртқаларын салады, ал инкубациядан кейін төрт-алты аптадан соң жас скинктер жарық көреді. Осылайша, туу процесі жұмыртқа салудан және сыртқы инкубациядан тұрады. Ұрықтандыру жұптасудан кейін шамалы уақыттан соң жүреді, көптеген басқа кесірткелерден айырмашылығы, Plestiodon fasciatus аналықтары кезекті клатчтар арасында сперманы сақтай алмайды. Бір зерттеу көрсеткендей, көптеген клатчтарда бірнеше әке болған, бірақ сол клатчтар ішінде әкелік үлесі тең емес. Аналықтары шіріген бұтақтардың, түпкірлердің, тақталардың, бос қабықтың, тастың немесе тасталып қалған кеміргіштердің илеуінің астындағы кішкентай қуысқа он бес-он сегіз жұмыртқа салады. Аналықтар үлкен, орташа шіріген бұтақтардағы жасырын ұяларға басымдық береді. Топырақтың ылғалдылығы да ұя таңдауда маңызды фактор болып табылады. Аналықтар көбінесе топырақтың ылғалдылығы жақын жерлерге қарағанда жоғары болатын жерлерге ұя салады. Ұяның тік орналасуы да ылғалдылыққа байланысты өзгереді, құрғақ жерлерде ұялар топырақ қуысының ішінде терең орналасқан. Тіпті ұялау орындары шектеулі болмаса да, айтарлықтай жиналу байқалады. Америкалық бес жолақты скинктің пергаменттей жұқа жұмыртқалары, көптеген басқа бауырымен жорғалаушылар сияқты, жұқа және оңай тесіледі. Жаңа салынған жұмыртқалар пішіні бойынша шар тәріздіден сопақшаға дейін, орташа ұзындығы бар. Топырақтан судың сіңірілуі жұмыртқаның көлемін арттырады. Жұмыртқаның түсі де уақыт өте келе өзгеріп, ұямен жанасқаннан кейін ақтан қоңыр реңге дейін өзгереді. Инкубация кезеңі 24-55 күнге созылады және температураның өзгеруіне байланысты өзгеріп тұрады. Аналықтары осы уақытта жұмыртқаларын күтіп, кішкентай жыртқыштарға қарсы қорғаныш мінез-құлқы көрсетеді. Ата-аналық қамқорлық ұядан шыққаннан кейін бір-екі күн өткен соң, балалар ұядан шыққанда аяқталады. Жас америкалық бес жолақты скинктердің өмір сүру ұзақтығы алты жылға дейін жетеді, олар екі-үш жылдың ішінде жыныстық жетілуге жетеді және көбейе бастайды.

Мінез-құлық

Ересек американдық бес қатарлы скинктер күрделі ұсыну және агрессивті мінез-құлық көрсетеді. Еркектер өз аумақтарында жас және аналықтарды төзуі мүмкін, бірақ басқа еркектерге қарсы осы аумақтарды белсенді түрде қорғайды. Көк құйрығының бір функциясы – басқа еркектердің шабуылдауын болдырмау үшін түр ішіндегі қарым-қатынас, себебі көк түс олардың жас немесе аналық екенін көрсетеді. Химиялық сигналдарды талдау және құйрық пен дене түсін қоса алғанда, жынысқа тән визуалды стимулдарды тану, жынысты анықтауға көмектеседі. Дәлелдерге сүйенсек, еркектер конспецификалықтарды анықтауда ауадағы ұшқыш молекулаларға қарағанда контактты феромондарға көбірек сенеді. Еркектер аналыққа жақындағаннан кейін, оның мойнын жауырынымен ұстайды. Құйрықтың көмегімен клоакалық тесіктерді тегістеп, еркектер екі гемипеннің біреуін аналықтың клоакасына енгізіп, көбейтуді бастайды. Жұптасу әдетте төрт-сегіз минутқа созылады. Америкалық бес қатарлы скинктер аналық күтімнің жоғары деңгейін көрсетеді, бұл жұмыртқа өлімін азайтады. Аналықтар денелерін жұмыртқалардың жанында, үстінде, арасында немесе олардың айналасында орап орналастырады. Топырақтың ылғалдылығына байланысты ұялау орны өзгереді. Аналықтың денесі төмен ылғалдылықта байланыста болады, бұл жұмыртқаның булануын азайтуға көмектеседі. Ортақ ұяларда аналықтар азық іздеу және ұяны күзетуді ауыстырады, жұмыртқалар әрдайым қорғалған күйде болады. Аналықтар ұяға зәр тастап, жұмыртқаларды ылғалды ұстау үшін аударып тастайды. Сонымен қатар, аналықтар күнге шағылысқаннан кейін дене арқылы жылуды береді. Ұядан шығарылған жұмыртқаларды басымен немесе мұрынымен итеріп қайтарады, ал шіріген жұмыртқаларды жейді. Америкалық бес қатарлы скинктер де жыртқыштардан қорғану мінез-құлқы көрсетеді. Жыландар, қарғалар, бүркіттер, тышқандар, құрлы қаскырлар, егермендер, скункстар, ракундар және үй жануарлары сияқты әртүрлі жыртқыштардан қашу үшін скинктер құйрығының барлық бөлігін немесе кішкентай бөлігін жұлып тастауы мүмкін. Көк түсті құйрықтың жыртқыштарды өзіне тартатыны айтылады. Скинктер қашу үшін паналауға жүгіреді, ал жұлынып түскен құйрық әлі де қозғалып тұрады. Скинктер де қорғану үшін тістеуді қолданады. Скинктерді үй жануары ретінде ұстағандарға олардың рационына жемістер мен көкөністер қосу ұсынылады. Құрт-құмырсқаларды жеуден басқа, скинктер әртүрлі жемістер мен көкөністерді де жақсы көреді. Скинктерге ұнайтын жемістерге көкжидек, манго, малина, папайя, қанттар, шілте және инжір жатады. Зерттеулер көрсеткендей, бес қатарлы скинктердің рационының көп бөлігі омыртқасыз жануарлар болып табылады, кейбір түрлерге бұл әсері шамалы болса да, оның ашкөз тамақтануының арқасында жыртқыштық экологиялық фактор болуы мүмкін.

Қорғау мәртебесі

Ұлы көлдер мен Сент-Лоуренс аймағындағы P. fasciatus популяциясы COSSARO және COSEWIC тарапынан Онтарио және Канадада "ерекше қорғауға алынған" деп тіркелген. Канадада таралған үш түрдің кез келгенін олардың табиғи ортасынан алып шығуға тыйым салынған. Скинктер Канададағы таралған ареалдарының шетінде орналасқан, бұл оларды экологтар үшін ерекше қызығушылық тудыратын аймаққа айналдырады, себебі экстремалды жағдайлар түрлерге бірегей эволюциялық қысым түсіреді. Америкалық бес жолақты скинк осы шеткі ареалда екі филогенетикалық тұрғыдан ерекшеленетін популяцияға бөлінген; Каролина популяциясы, АҚШ-та да кездеседі, Оңтүстік Онтариодағы Пойнт-Пели ұлттық паркі маңында аяқталады. Каролина популяциясы COSSARO бойынша Онтарио және Канадада "құрып кету қаупі бар" деп тіркелген.

Тұтқындықтағы күтім

Америкалық бес жолақты скинктерді барынша аз күтіммен тұтқында ұстауға болады. Кейбір АҚШ штаттары, мысалы Мэриленд (рұқсатсыз 4-тен артық иеленуге рұқсат жоқ), Индиана және Огайо штаттарында, рұқсат немесе аңшылық лицензиясы болмаса, жергілікті Америкалық бес жолақты скинктерді қоса, тірі жәндіктерді табиғаттан алуға қатысты жалпы шектеулер бар. Скинктердің бір жұбы 25-30 АҚШ галлоны көлемді террариумда өмір сүре алады және тиісті күтім болған жағдайда 5-10 жылға дейін өмір сүруі мүмкін.