Теодор Молиен: Ресейлік математик және оның ғылыми еңбектері

Кіріспе

Орыс математигі (1861–1941)

Теодор Георг Андреас Молиен (Федор Эдуардович Молин; 10 қыркүйек 1861 [ескі стиль бойынша 29 тамыз 1861] Рига – 25 желтоқсан 1941 Томск) – Балтық немісі тегінен шыққан ресейлік математик. Ол сол кезде Ресей империясының құрамына кірген Латвияның Рига қаласында дүниеге келген. Молиен ассоциативтік алгебралар және шекті топтардың полиномиалдық инварианттарын зерттеген.

Ригадағы жастар

Теодор Молиеннің әкесі Эдуард Молиен Рига губернаторлық гимназиясында оқытушы болған. Теодор 1872 жылы сол гимназияға қабылданды және 1879 жылы бітірді.

Дорпат қаласында оқып, жұмыс істеді

1880 жылдың қаңтар айында Молиен Дорпат университетінің (қазіргі Тарту университеті) физика және математика факультетіне астрономия студенті ретінде түсті. Оқуын қолдау үшін оның отбасы да Дорпатқа (қазіргі Тарту) көшті. 1883 жылдың қазанында университет кеңесі оған астрономия кандидаты ғылыми дәрежесін берді. Оның "Bahn des Cometen 1880 III" атты диссертациясы Astronomische Nachrichten журналының 2510-шы нөмірінде жарияланды. Оның одан әрі жұмысын Дорпат университетінің қолданбалы математика кафедрасының меңгерушісі Андерс Линдштедт басқарды. Дорпат университетінің физика және математика факультетіне жолданған баяндамасында Линдштедт Молиеннің күмәнсіз ерекше ғылыми қабілеті бар екенін мойындады (unzweifelhaft ungewöhnliche wissenschaftliche Begabung). 1883 жылдың күзінде Молиен оқу барысында үш семестрге Лейпцигке жіберілді. Ол жерде Феликс Клейннің математиканың түрлі салалары бойынша лекцияларын тыңдап, оның семинарында жұмыс істеді. Сондай-ақ Карл Нойманның, Эдуард Студидің, Вильгельм Киллингтің және Георг Шефферстің лекцияларына қатысты. Сол кезде Клейн алгебраның терең мәселелерімен және күрделі айнымалылардың функциялары теориясымен айналысты. Оның ұсынысымен Молиен эллипстік функциялардың сызықтық түрлендірулерін зерттеуге кірісті. Алған нәтижелерін Дорпат университетінің физика және математика факультетіне "Ueber die lineare Transformation der elliptischen Functionen" атты магистрлік диссертация ретінде ұсынды. 1885 жылдың көктемінде Молиен магистрлік емтиханды тапсырып, 1885 жылдың күзінде қорғағаннан кейін математика магистрі ғылыми дәрежесін алды. 1885 жылдың қарашасында Дорпат университетінде доцент болып жұмысқа орналасты. Ол бұл лауазымда 15 жыл бойы қызмет етті. 1886, 1888 және 1889 жылдардың жаздарын (оқытудан бос уақытын) Молиен Германияның ғылыми орталықтарында өткізді. Оның қызығушылығы жоғары күрделі сандарға (қазіргі уақытта гиперкомплексті сандар деп аталады) шоғырланды. Оның зерттеулерінің нәтижесінде 1891 жылы Mathematische Annalen журналында "Über Systeme höherer komplexer Zahlen" ("Жоғары күрделі сандар жүйелері туралы") мақаласы жарияланды. 1892 жылдың 30 қыркүйегінде Молиен "Über Systeme höherer komplexer Zahlen" атты диссертациясын қорғады. Ол таза математика докторы ғылыми дәрежесін алды. Оның еңбегінің маңыздылығын Георг Фробен, Софус Ли және басқа математиктер мойындады. Оның диссертациясының негізгі нәтижелерінің бірі қазіргі заманғы терминдермен былай түсіндіріледі: күрделі сандар өрісіндегі әрбір қарапайым ассоциативтік алгебра сол өрістегі тиісті реттік квадраттық матрицалар алгебрасына изоморфты болады. Ғылыми жетістіктері үшін 1892 жылы Молиен Мәскеу математикалық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1894 жылы француз математиктері оған Шарль Эрмиттің жетпіс жылдық мерейтойына арналған алтын медаль табыс етті. Дорпатта оқыған жылдары Молиен Фробен және Хурвицпен математикалық хат алмасып жүрді. Дорпат университетінде таза математикадан бір ғана профессорлық лауазым болғандықтан, Молиен көп жыл бойы доцент қызметін атқаруға мәжбүр болды. Дорпатта доцент болып жұмыс істеген кезеңде Молиен түрлі лекция курстарын дайындады және оқыды: Аналитикалық және эллиптикалық функциялар теориясы, қазіргі геометрия және алгебра, алгебралық теңдеулер теориясы, сандар теориясы, проективті геометрия, кватерниондар теориясы, математика тарихы және тағы басқалар. Курстардың кейбіреуі университет үшін жаңа болды. 1887 жылы Ресей билігі Балтық провинцияларындағы орта және жоғары білім берудің тілін 1895 жылдың 1 қаңтарына дейін неміс тілінен орыс тіліне ауыстыру туралы шешім қабылдады. Орыс тілін жетілдіру мақсатында Молиен 1892 жылы Мәскеуге жіберілді.

In January 1880 Molien entered the Faculty of Physics and Mathematics of the University of Dorpat (now University of Tartu) as a student of astronomy. To support his studies his family also moved to Dorpat (now Tartu). In October 1883 the council of the university gave him the degree of a candidate of astronomy. His thesis "Bahn des Cometen 1880 III" was published in Astronomische Nachrichten No. 2510. His further work was supervised by the head of the chair of applied mathematics of the University of Dorpat Anders Lindstedt. In a report to the Faculty of Physics and Mathematics of the University of Dorpat Lindstedt acknowledges Molien as having unquestionably exceptional scientific talent (unzweifelhaft ungewöhnliche wissenschaftliche Begabung). In the autumn of 1883, as part of his studies Molien was sent to Leipzig for three semesters. There he attended lectures by Felix Klein on different fields of mathematics and worked in his seminar. He also attended lectures of Carl Neumann, Eduard Study, Wilhelm Killing and Georg Scheffers. At that time Klein was dealing with deep problems of algebra and theory of functions of a complex variable. Following his suggestion, Molien started to study linear transformations of elliptic functions. The obtained results he submitted to the Faculty of Physics and Mathematics of the University of Dorpat as a master thesis titled "Ueber die lineare Transformation der elliptischen Functionen". In spring 1885 Molien passed the master's exams and after the defence in the autumn of 1885 he obtained the scientific degree of a Master of Mathematics. In November 1885 he became a docent at the University of Dorpat. This position he held for 15 years. Summers (that were free from teaching) of 1886, 1888 and 1889 Molien spent in scientific centers of Germany. His interest concentrated on so called higher complex numbers (nowadays called hypercomplex numbers). His studies resulted in his article "Über Systeme höherer komplexer Zahlen" ("On systems of higher complex numbers"), published in 1891 in Mathematische Annalen. On 30 September 1892, Molien defended his dissertation, also titled "Über Systeme höherer komplexer Zahlen". He got the degree of a doctor of pure mathematics. The importance of his work was acknowledged by Georg Frobenius, Sophus Lie and other mathematicians. One of the main results of his dissertation sounds in modern terms as follows: every simple associative algebra over the field of complex numbers is isomorphic to the algebra of square matrices of a suitable order over the same field. For his scientific achievements, in 1892 Molien was elected a member of Moscow Mathematical Society. In 1894 French mathematicians awarded him a golden medal dedicated to the seventieth birthday of Charles Hermite. During Dorpat years, Molien had mathematical correspondence with Frobenius and Hurwitz. Since the University of Dorpat had only one professorship in pure mathematics, Molien had to stay for years at docent's position. Being a docent in Dorpat, Molien prepared and gave different lecture courses: Theory of analytic and elliptic functions, modern geometry and algebra, theory of algebraic equations, number theory, projective geometry, theory of quaternions, history of mathematics and others. Some of these courses were new for the university. In 1887 Russian powers decided to change the language of secondary and higher education in Baltic governorates from German to Russian with the deadline 1 January 1895. With the purpose of improving his Russian language, Molien was sent to Moscow for the year 1892.

Томсктегі мансап

Тек 1900 жылдың желтоқсанында Молиенге профессорлық лауазым берілді, бірақ Дорпат емес, Сібірдегі жаңадан ашылған Томск технологиялық институтында. Ол Сібірдегі математикадан алғашқы профессор атанды. Оның алдында институтта математика оқытуды ұйымдастыру міндеті тұрды. Томскте математикалық талдау және дифференциалдық теңдеулер курстарын оқытумен қатар, ол осы пәндер бойынша оқулықтар мен есептік жинақтар жазды, сондай-ақ институтта математикалық кітапхананы құрды. Өзінің оппозициялық саяси көзқарастарымен белгілі болғандықтан, ол 1913 жылы зейнетке шығуға мәжбүр болды. 1914 жылдан бастап Молиен Томсктегі әйелдерге арналған жоғары сибирлік курстарда профессор болып жұмыс істеді, ал 1917 жылы Томск мемлекеттік университетінде физика-математика факультеті ашылғанда, ол онда профессорлық қызметке тағайындалды және 1941 жылдың 25 желтоқсанында қайтыс болғанға дейін сол университетте қалды. Молиен өмірінің 41 жылын Томск қаласында өткізді. Бұл жылдар бұрынғы жылдарға қарағанда ғылыми жағынан аз жемісті болды. Ол ғылымның Еңбегі сіңген қызметкері атағымен марапатталды.

Шығармалары

Кометаның жолы 1880 III (кандидаттық диссертациясы), Astron. Нахр. Т. 105, № 2519. Жоғары кешенді сандар жүйелері туралы: таза математика физика-математика факультетінің императорлық Дорпат университетінің доктор дәрежесін алу мақсатында (диссертация), Тарту, 1892 ж. (толық мәтін). Эллиптикалық функциялардың сызықтық түрленуі туралы: императорлық Дорпат университетінің физика-математика факультетінің математика магистрі дәрежесін алу мақсатында (магистрлік диссертациясы), Тарту, 1885, 23 б.

Басқа қызығушылықтар

Молиен шахматқа қызығушылық танытты. 1897-1898 жылдары ол жетекші орыс шахматшысы Михаил Чигоринмен хат алмасып жүрді. Ол Дорпаттағы ең күшті шахматшылардың бірі болды және әсіресе көзге көрінбей ойнауымен танымал болды (Кен Уайлд, жеке хабарлама, 1995). Ол Дорпат шахмат клубының президенті болды, ал оның бірнеше ойыны Фридрих Амелунг редакциялаған «Baltische Schachblätter» шахмат журналында жарияланды. 1898 жылы Молиен төрт шахмат этюдын жариялады. «Турнирлерде жүлде тағайындау теориясы» атты қолжазбасы 1895 жылға дейінгі кезеңге жатады. Молиеннің тілдерге де қабілеті болды. Ол гимназияға түсер алдында неміс, эстон, француз және швед тілдерін білді. Кейін испан, португал, голланд және норвег тілдерін үйренді.