Кіріспе

Герман Мелвиллдің "Бартлби, кеңсе хатшысы: Уолл-стрит тарихы" – американдық жазушы Герман Мелвиллдің 1853 жылғы қараша және желтоқсан айларында Putnam's Magazine журналында анонимді түрде екі бөлімге бөлініп жарияланған, ал 1856 жылы The Piazza Tales жинағында шағын мәтіндік түзетулермен қайта басылған қысқа әңгіме. Әңгімеде Уолл-стриттегі адвокат жаңа кеңсе қызметкерін жұмысқа алады. Ол бастапқыда жақсы жұмыс істегеннен кейін, көшірме жасаудан немесе басқа да талап етілетін жұмыстардан бас тартады, кез келген сұранысқа "Менің істегим жоқ" деп жауап береді. Оқиға шамамен 1848 және 1853 жылдар аралығында, Америка тарихындағы Соғысқа дейінгі кезеңде болған. Бұл әңгіме туралы көптеген зерттеу мақалалары жарық көрді, ғалым Роберт Милдер оны "Мелвиллдің туындыларындағы қысқа әңгімелердің ең бағалысы" деп сипаттады.

Сюжет

Баяндаушы – есімі аталмаған, заң құжаттарымен жұмыс істейтін, Нью-Йорктегі Уолл-стритте кеңсесі бар қарт заңгер. Ол екі кеңсе хатшысын, Түркия мен Нипперсті, қолмен құжаттарды көшіру үшін жұмысқа алған, бірақ бизнестің өсуі оны үшіншісін іздеуге мәжбүр етеді. Ол жалғызбасты Бартлбиді жалдайды, оның тыныш мінезі күннің қарама-қарсы жартысында ашулы болатын басқа екеуін тыныштандырады деп үміттенеді. Жүсінді жаңғақ деген лақап атымен танымал болған шалғайшық қызметкерлер құрамын толықтырады. Басында Бартлби жоғары сапалы жұмыстың көп көлемін орындайды, бірақ бір күні құжатты түзетуге көмектесуді сұрағанда, Бартлби әр сұранысқа өзінің мәңгілік жауабымен жауап береді: «Мен қаламаймын». Баяндаушының қорқынышына және басқа қызметкерлердің ашуына орай, Бартлби тапсырмаларды азайта бастайды, соңында ештеңе істемейді. Ол ұзақ уақыт терезеден кірпіш қабырғаға қарап отырады. Баяндаушы Бартлбимен ақылдасуға тырысады немесе оның жайлы бірдеңе білуге тырысады, бірақ ешқашан сәттілікке жете алмайды. Бір жексенбі күні таңертең кеңсеге келгенде, баяндаушы Бартлбидің сол жерде тұрғанын біледі. Ол жас жігіттің өмірін ойлап, қайғыға батады. Бартлби кеңседе әрқашан болуына, бірақ ешқандай жұмыс істемеуіне байланысты бизнес әріптестері таңғалады. Өзінің беделіне қауіп төнгенін сезіне отырып, бірақ Бартлбиді шығаруға эмоционалдық тұрғыдан дайын болмаған баяндаушы, кеңсесін басқа ғимаратқа көшіреді. Оның бұрынғы кеңсесінің жаңа иесі Бартлбиді шығарып жіберуге көмектесуді сұрайды, ал баяндаушы оған бұрынғы қызметкеріне жауапты емес екенін айтады. Бір аптадан соң, баяндаушының бұрынғы кеңсе ғимаратының бірнеше иесі үй иесімен бірге келіп, Бартлби әлі де мазалап жүргенін айтады; ол кеңседен қуылған болса да, күні бойы ғимараттың баспалдағында отырып, түнімен есігінде ұйықтайды. Баяндаушы Бартлбиге барып, онымен ақылдасуға келіседі. Ол Бартлбиге бірнеше жұмыс ұсынады, тіпті жақсырақ шешім табылғанша онымен бірге тұруға шақырады, бірақ Бартлби осы ұсыныстарды қабылдамайды. Баяндаушы үй иесі мен иелердің кедергісін болдырмау үшін бірнеше күн бойы ғимараттан шығып, ауданнан қашып кетеді. Баяндаушы жұмысына оралғанда, үй иесі полиция шақырғанын біледі. Полиция Бартлбиді тұтқындап, оны жалпы жұмыс істемейтін адам ретінде түрмеге қамап қояды. Ол Бартлбиді көруге барады, бірақ Бартлби оны қабылдамайды, содан кейін Бартлбиге жеткілікті тамақ берілетінін қамтамасыз ету үшін асханашыға пара береді. Бірнеше күннен кейін Бартлбиді тексеруге келген баяндаушы оның аштан өлгенін, тамақ жемеуді жөн көргенін біледі. Бірнеше айдан кейін баяндаушы Бартлбидің бір кезде өлі хаттар кеңсесінде жұмыс істегендігі туралы естіп, бұл оның өміріне қалай әсер еткенін ойлайды. Әңгіме баяндаушының «А, Бартлби! Адамзат!» деген сөзімен аяқталады.

Құрамы

Мелвиллдің әңгімені жазуға басты шабыт көзі 1853 жылдың 18 ақпанында «Трибуна» және «Таймс» газеттерінде жарияланған «Заңгердің әңгімесі» атты жаңа кітаптың жарнамасы болды. Сол жылы анонимді түрде жарық көрген бұл кітапты танымал романист Джеймс А. Метланд жазған. Аталған жарнамада кітаптың бірінші тарауы толығымен келтірілген, ол мына сөздермен басталды: «1843 жылдың жазында көшіруге көптеген құжатым болғандықтан, мен уақытша қосымша көшіруші жұмысқа алдым. Ол өте тартымды болды, себебі ол сыпайы, тыныш, әдепті мінез-құлық танытып, жұмысына зор ықыласпен кірісті». Мелвиллдің өмірбаяушысы Гершель Паркер осы тарауда осы «өте әсерлі сөйлемнен» басқа ештеңе көзге түспейді дейді. Сыни тұрғысынан қараған Эндрю Найтон Мелвиллге 1846 жылғы белгісіз бір еңбек әсер еткен болуы мүмкін дейді, Роберт Грант Уайттың «Заң және жалқаулық: немесе, Бос уақыты бар заңгерлер» атты еңбегінде еңбек етпейтін кеңсе қызметкері бейнеленген, ал Кристофер Стен Мелвиллдің Ральф Уолдо Эмерсонның эсселерінен, әсіресе «Трансценденталист» эссесінен шабыттанғанын айтады, ол «Бартлби» туындысына ұқсас. Мелвилл бұл әңгімені өзінің бұрынғы романы «Пьерден» алынған жағымсыз пікірлерге эмоционалдық жауап ретінде жазған болуы мүмкін. Қаржылық қиындықтар да ықпал еткен болуы мүмкін: «Моби Дик» және «Пьер» кітаптарының сатылымы нашар болғандықтан, Мелвилл өзінің баспагері Харпер және Бразерлерге қарыз болды.

Жариялану тарихы

Бұл әңгіме алғаш рет 1853 жылдың қараша және желтоқсан айларында "Путнамның ай сайынғы журналында" екі бөлімге бөлініп, "Бартлби, кеңсе хатшысы: Уолл-стрит тарихы" деген атпен анонимді түрде жарияланды. Кейіннен ол Мельвиллдің 1856 жылдың мамырында Америка Құрама Штаттарында және маусымында Ұлыбританияда Дикс және Эдвардс баспасынан шыққан "Пиацца әңгімелері" жинағына енді.

Интерпретация

Баяндаушы мен мәтін Бартлбидің әрекеттерінің себебін ашып көрсетпейді, оның себебін түсіндіру оқырманға қалдырылады.

Бартлбидің мінез-құлқы

1978 жылы ELH журналында жарияланған мақалада Бартлбидің мотивацияның жоқтығы сияқты депрессияның классикалық белгілерін көрсетіп тұрғаны айтылады. Ол өте пассивті адам, сонымен қатар келіскен жұмысын жақсы орындайды. Бартлби баяндаушыға ешқандай жеке ақпаратты беруден бас тартады. Бартлбидің өлімі депрессиямен сәйкес келеді – тірі қалуға ниеті болмағандықтан, өлгенше тамақ ішпейді.

Айтқыш рөлі

Бартлби заңгер тұратын әлемнің "тұқымсыздығы, тұлғасыздығы және механикалық бейімделуін" сынға алатын баяндаушының "психологиялық егізі" ретінде түсіндірілді. Әңгіменің соңына дейін Бартлбидің өмірі белгісіз және ол баяндаушының санасынан туған болуы мүмкін. Баяндаушы Бартлбиді бұрышқа бөліп қояды, бұл "заңгердің Бартлби көрсететін санасты емес күштерді бөліп қарауын" символдайды.

Өмірбаян

Ғалымдар Бартлбидің автобиографиялық бейне ретінде қарастырылу мүмкіндігін ұзақтан зерттеп келді. Лоуренс Бьюэлл оның кеңсе қызметкері Мелвиллдің көңілі тоймаған жазушы немесе суретшінің образын көрсете алатынын айтты, Лео Маркс осы әңгіменің бөтендік тақырыбын Мелвиллдің өмірлік тәжірибесімен және жалғыздық сезімімен байланыстырды, ал Джайлс Ганн Мелвиллдің жеке күресі мен әдеби ортаға деген көңілінің тоюы Бартлбиді өзін-өзінен алшақтатқан және бейкүнә кейіпкер ретінде бейнелеуіне ықпал еткенін жорамалдады.

Еркін ерік және этика

"Бартлби, жазушы" Джонатан Эдвардстың "Еркіндік туралы зерттеуіне" сілтеме жасайды, ал Джей Лейда Герман Мелвиллдің толық әңгімелеріне кіріспесінде Бартлби мен Джозеф Пристлидің философиялық қажеттілік туралы доктринасы арасындағы ұқсастықтарды талқылайды. Эдвардс және Пристли ерік бостандығы және детерминизм туралы жазған. Эдвардс еркін еріктің шешім қабылдау сәтінен оқшауланған болуын талап етеді, сондықтан Бартлбидің әлемнен оқшаулануы оған толық еркіндікке ие болуға мүмкіндік береді. Ол қалағанын істеуге қабілетті. Детерминизммен байланысты Пристли мен Эдвардсқа жасалған сілтеме Бартлбидің жеке еркінің ерекше қолданылуы, тіпті оның өліміне әкелсе де, оны сыртқы күшпен белгіленген тағдырдан сақтайтынын көрсетеді. "Бартлби" сонымен қатар этиканы зерттеу ретінде қарастырылады. Сынаушы Джон Мэттсон бұл әңгімені (және Мелвиллдің басқа да туындыларын) 19 ғасырдағы "сақтықтың" мағынасының өзгеруін зерттеу ретінде қарастырады. Әңгіменің баяндаушысы "өзінің этикасы осы дүниелік сақтықпен немесе христиандық агапемен басқарылуы керек пе, әлде жоқ па, соны шешуге тырысады". Ол төрт қызметкерге, әсіресе Бартлбиге жасаған жағдайларынан көрініп тұрғандай, адамгершілікке ұмтылуы керек, бірақ бұл заң теориясының өзгеруімен қолдау тапқан, жаңа, прагматикалық және экономикалық негізделген сақтық тұжырымымен қақтығысады. Оқиға жарияланғаннан үш жыл бұрынғы 1850 жылғы Brown v. Kendall ісі АҚШ-та "ақылға қонымды адам" стандартын орнатуда маңызды рөл атқарды және немқұрайлылықтан сақтану үшін қажетті белсенді әрекеттерді көрсетті. Бартлбидің бейқұлық танытуы "ақылға қонымды" және экономикалық жағынан белсенді тұлғаны қолдайтын құқықтық және экономикалық жүйеде орын таппайды. Оның тағдыры – жұмыссыздыққа, түрмеге және аштыққа түсуі – жаңа сақтықтың экономикалық жағынан белсенді емес қоғам мүшелеріне тигізетін әсерін көрсетеді.

Қабылдау

Шығарылған кезде үлкен жетістікке қол жеткізбегенімен, "Бартлби, кеңсе хатшысы" қазір американдық қысқа әңгімелердің ең танымалдарының бірі саналады. Альберт Камю 1998 жылы "The French Review" журналында жарияланған Лизелот Дикманға жазған жеке хатында Мелвиллді маңызды ықпал етуші деп атады. 2019 жылдың 5 қарашасында BBC News "Бартлби, кеңсе хатшысын" ең ықпалды 100 романның тізіміне қосты. Алғашқы бейімделу 1969 жылы "Encyclopædia Britannica Educational Corporation" компаниясымен жасалды. Оны Ларри Юст бейімдеді, өндірді және режиссерлік етті, басты рөлдерді Джеймс Вестерфилд пен Патрик Кэмпбелл орындады, ал "Брейди Банч" фильмінен танымал Бари Уильямс кішкентай рөлде ойнады. Бұл әңгіме "Бартлби" атауымен төрт рет фильмге бейімделді: 1970 жылы Пол Скофилдтің қатысуымен; Францияда 1976 жылы Морис Ронеттің қатысуымен Мишель Лонсдейл; 1977 жылы Израиль Хоровиц пен Майкл Б. Стайер Мэриленд қоғамдық хабар тарату орталығы үшін Николас Кепроспен, бұл 1978 жылғы "Peabody Awards" теледидар конкурсының қатысушысы болды; және 2001 жылы Джонатан Паркердің қатысуымен Криспин Гловер мен Дэвид Пеймер. BBC Radio 4-те 2004 жылы көрсетілген, Мартин Уэйд драматургиялық бейімдеуін, Чери Куксон режиссерлік еткен қойылымда Бартлби рөлінде Адриан Скарборо, Адвокат рөлінде Ян Холм, Түркия рөлінде Дэвид Коллингс және Нипперс рөлінде Джонатан Кибл ойнады. 2009 жылы француз жазушысы Даниэль Пеннак Париждегі "La Pépinière Théâtre" сахнасында оқыды. 2020 жылы әңгіме Эстониядағы "Von Krahl Theatre" үшін Юхан Ульфсакпен "Pigem ei" (сөзбе-сөз аудармасы: "Жоқ демеймін") сахналық қойылымына бейімделді.