Кіріспе

Ирландиядағы таулар тізбегі Уиклоу таулары (, архаикалық: Куалу) Ирландиядағы ең үлкен үздіксіз таулы аймақты құрайды. Олар Уиклоу округінің бүкіл орталығын алып, оның шекарасынан тыс Дублин, Вексфорд және Карлоу округтеріне дейін созылады. Таулар Дублин округіне дейін созылған жерде олар жергілікті тұрғындарда Дублин таулары (Sléibhte Bhaile Átha Cliath) деп аталады. Тауларда жергілікті тайпалар иеленген әртүрлі аумақтардың тарихи атаулары да бар: Уиклоудың солтүстік бөлігі мен Дублиннің оңтүстігі Cualann немесе Fir Chualann ("Cuala адамдары") деп аталды, бұл ағылшын тілінде 'Fercullen' деп аударылды, ал Ималдың Глені өз атын Uí Máil аумағынан алады. О'Бирн отбасының бір тармағы Гавал Ранналл деп аталды және Гленмалур аймағын иеленді, ол Гавал Ранналл немесе Раннелах деп белгілі болды. Бұрын бұл таулар Слиабх Руад немесе Қызыл таулар деп аталды. Бұл сонымен қатар Ленстердегі ең биік шың және Мунстерден тыс жерде кездесетін жалғыз ирландтық Мунро болып табылады. Киппурдың биіктігі 795 метрді құрайды. Уиклоу тауларында 39-дан астам 600 метрден биік шың бар. Таулар арқылы 500 метрден төмен тек үш өткел бар, олардың ішінде Салли Gap (498 м) және Виклоу Gap (478 м) елдегі ең биік жол өткелдері болып табылады.

Геология

Уиклоу таулары негізінен граниттен тұрады, оның айналасында слюдалы шиста және кварцит сияқты ежелгі тау жыныстары кездеседі. Ең көне тау жыныстары – Брей тобының кварциттері, оларға Брей-Хед, Кіші қант ұны және Үлкен қант ұны таулары кіреді. Бұл жыныстар кембрий кезеңінде (542–488 миллион жыл бұрын) Иапет мұхитының терең суларында шөгінген құмтастан метаморфтанған. Океан түбінде шөгінді қабаттары – сланец пен тақталы тас – жанартаулық жыныстармен араласып, ордовик кезеңінде (488–443 миллион жыл бұрын) Иапет мұхиты субдукция процесі арқылы қысқара бастағанда жоғары көтерілді. Бұл жыныстар қазір Брей тобы мен негізгі тау тізбегі арасындағы Вартри платосының көтерілген таулы жазығының астында жатыр. Иапет мұхиты силур кезеңінің соңында (443–415 миллион жыл бұрын) толығымен жабылды, ал Уиклоу таулары девон кезеңінің басында (415–358 миллион жыл бұрын) Каледон орталық қозғалысының негізгі кезеңінде Балтика және Лаврентия құрлықтарының соқтығысуы кезінде көтерілді. Соқтығысу нәтижесінде граниттен жасалған үлкен батолит – Лайнстер тізбегі пайда болды: бұл Ирландия мен Ұлыбританиядағы ең үлкен үздіксіз гранит аймағы, ол Дублин графтығындағы Дún Лаогхайр жағалауынан Вексфорд графтығындағы Нью-Россқа дейін созылады және Уиклоу мен Блэкстерс тауларын қамтиды. Соқтығысу кезінде пайда болған жылу гранитті қоршап тұрған сланец пен тақталы тасты шистаға айналдырды, олар граниттің айналасында ауреол (қабық) құрады. Эрозия процесі тау шыңдарындағы шистаның көп бөлігін алып тастады, осылайша астыңғы гранит ашыққа шықты. Шиста қабығының қалдықтары кейбір тау шыңдарында сақталған, ең айқын мысалы – Лугнакилья. Дөңгелек гранитті шыңдар өткір шисталық шыңдармен контраст жасасады, мысалы, Уор Хилл (гранит) және Джоус (шиста). Уиклоу тауларын қалыптастырған соңғы маңызды геологиялық оқиға – плейстоцен дәуіріндегі (2,6 миллион – 11 700 жыл бұрын) төртінші мұз басу болды. Мұз аңғарларды тереңдетіп, U-тәрізді пішін берді, осылайша Глендалоу және Гленмакнас сияқты Уиклоу Глендерінің ерекшелігін қалыптастырды. Мұз ерігеннен кейін кішкентай мұздықтар цирктерде қалды, онда морен қазір Брей және Наханаган көлдерін бөгейді. Көлсіз цирктер де кездеседі, мысалы, Лугнакильяның Солтүстік және Оңтүстік түрмелері. Еріген су ағындары бірнеше жерде, соның ішінде Даунс Гленінде, Дьявол Гленінде және Скальпта тар, жартасты шатқалдар жасады. Лох-Дан және Глендалоу көлдері сияқты ұзын көлдер де пайда болды.

Тау-кен және карьерлік өндіріс

Континенттік тақталардың соқтығысқан аймағы Уиклоу тауларының қалыптасуына себеп болды, сонымен қатар минералдануға және Ирландияның ең маңызды металдық белдеуінің пайда болуына әкелді. Ең маңызды кен орындары Авока мен Глендалоуда орналасқан. Авокада кен өндіру кем дегенде қола дәуірінен (б.з.д. 2500–600 жж.) бастау алған. Темір кені 12-17 ғасырлар аралығында өндірілді, кейін 18 ғасырдың ортасына дейін қорғасын өндіруге ауысты. 1720 жылдан бастап, соңғы кен жабылған 1982 жылға дейін негізгі қызмет мыс өндіру болды. Күкірт белгілі бір уақыттарда, ал алтын, күміс және мырыш сияқты металдар аз мөлшерде өндірілді. Глендалоу аңғары мен оның көршілес аңғарлары Глендасан және Гленмалурда қорғасын өндіру басты қызмет болып табылды. Қорғасын алғаш рет 19 ғасырдың басында Глендасанда табылды, ал кейін оның тамырлары Камадерри тауы арқылы Глендалоуға дейін созылды. Гленмалурда ұсақ көлемде кен қазу жұмыстары жүргізілді. Осы кен орындарынан алынған кен өңдеу үшін Балликорусқа тасымалданды. Соңғы кен 1957 жылы жабылды. 1795 жылы жергілікті мектеп мұғалімі Агхатинавугт өзенінде алтын тапты, ол Агхрим өзенінің саласы, кейіннен Кроган Кинселла тауының етегінде пайда болатын Алтын кендері өзені деп аталды. Алтын іздеу кезінде жергілікті алтын іздеушілер өзеннен алтын тапты, оның ішінде салмағы 8 кг болатын бір алтын кесегі табылды, бұл Ирландия мен Ұлыбританияда табылған ең ірі алтын кесегі еді. Кейіннен кен орындары британ үкіметінің бақылауына өтті, олар одан әрі алтын өндірді. Кроган Кинселладағы алтынның негізгі кені орналасқан жерін табуға бірнеше әрекет жасалды, бірақ нәтиже болмады. Уиклоу тауларынан алынған гранит Виклоу, Дублин және одан тыс жерлерде көптеген ғимараттарды салу үшін материал ретінде пайдаланылды. Баллиноккан карьерлері Дублиндегі Колледж Гриндегі Ирландия банкі, Дун Лаогер маяғы және Ливерпуль соборы сияқты ғимараттарға материал ұсынды. Сол сияқты, Гленкуллен карьерлері Дублиндегі О'Коннелл көшесіндегі Бас почта ғимараты және Кильдер көшесіндегі Өнеркәсіп және сауда ғимараты сияқты ғимараттар үшін тас ұсынды. Үш таудың етегінде орналасқан Барнакулия Дублин қалалық әкімдігіне төсеу тастарын жеткізді. Далки карьері Дун Лаогер порты мен Темза жағалауына гранит жеткізді.

Гидрология

Уиклоу таулары бірнеше ірі өзен жүйелерінің бастауы болып табылады. Жұқа саздық топырақтың суды көп мөлшерде сіңіре алмайтындығына байланысты, осы өзендердің көпшілігінде су дебитінің күрт өзгеруі байқалады, яғни қатты жаңбырдан кейін тез толып, дебиті күрт артады. Лиффи өзені Киппур және Тондуф таулары арасындағы Лиффи бас саздығында басталады. Лиффи өзенінің ірі салаларының бірі – Доддер өзені Киппурдың етегінде басталады. Король өзені Муллагкливоннан басталып, Блессингтон жанында Лиффи өзеніне құяды. Вартри өзені Джоуце тауының етегінде басталады. Жақын жерде Даргл өзені Тондуф және Уор Хилл аралығында басталып, Ирландияның екінші биік сарқырамасы – Пауэрскорт сарқырамасы түрінде құлайды, ол Уиклоу тауларының граниті мен сланце арасындағы жанасу нүктесінде пайда болған жартастан құралған. Глендалоу, Гленмакнас және Глендасан аңғарларындағы сарқырамалар, сондай-ақ Гленмалурдағы Карравейстик сарқырамасы да шамамен гранит пен сланце қосылған жерлерде орналасқан. Слейни өзені Лугнакилла тауының Солтүстік бөлігінен басталып, Лео, Книккин және Кішкентай Слейни өзендері қосылған Имаал аңғары арқылы ағып өтеді. Оның тағы бір саласы – Деррин өзені Лугнакилланың оңтүстік беткейінен басталады. Авока өзенінің негізгі тармақтары – Авонмор, Авонбег және Аугрим өзендерінің бастаулары кішкентай салаларда, олардың көпшілігі Уиклоу тауларында пайда болады. Гленэало, Глендасан және Аннамоэ өзендері Ларагх жанында Авонмор өзенін құрау үшін бірігеді. Аннамоэ Сали Гап маңында басталып, Лоу-Тей мен Лоу-Дэн арасындағы Клогходж бұлағымен және Лоу-Дэндегі Инчавор өзенімен қосылады. Авонбег Тау және Үш көлден басталады. Авонмор және Авонбег өзендері Авока аңғарындағы Сулардың кездесуінде Авока өзенін құрайды, бұл орын Томас Мурдың "Сулардың кездесуі" әнінде жырланған. Авокаға Аугрим өзені Вудэнбриджде қосылады, кейде бұл орын "Сулардың екінші кездесуі" деп аталады. Аугрим Дерри Вотер және Оу өзендерінің қосылған жерінде пайда болады, соңғысы Лугнакилладан басталады.

Су қоймалары

Осы өзендердің бірнешеуі Дублин және оның айналасындағы тұрғындарды ауыз сумен қамтамасыз ету үшін су қоймаларын жасау мақсатында бөгеттелді. Олардың алғашқысы – 1860 жылдары Раундвуд жанында Вартри су қоймасын құру үшін бөгеттелген Вартри өзені. Сыйымдылығын арттыру үшін 1924 жылы тағы бір бөгет салынды. Доддер өзені Дублин округіне қарасты Гленасмольдегі Виклоу тауларының солтүстік етегінде орналасқан екі Бохернабрейна су қоймасын сумен толықтырады. Олар 1883 және 1887 жылдар аралығында Ратминес ауылын сумен қамтамасыз ету үшін салынған. Блессингтон жанындағы Лиффи өзеніндегі Пулафоука су қоймасы 1938-1940 жылдары салынды. Пулафоукада сондай-ақ 1940 жылдары салынған екі гидроэлектр станциясы бар. 1968 және 1974 жылдар аралығында Турлоу Хиллде су жинап, қайта пайдаланатын гидроэлектр станциясы салынды. Су табиғи көл – Лауг Нанаханганнан Томанеена тауындағы жасанды су қоймасына айдалып, электр энергиясына сұраныс артқан кезде босатылады.

Климат

Ирландияның қалған бөлігімен бірдей, Уиклоу таулары да қоңыржай мұхиттық климатқа ие, жаз айлары жұмсақ, ылғалды, ал қыс айлары салқын және жаңбырлы болады. Жылдық жауын-шашын мөлшері ең биік тауларда артады, батысқа қарай беткейлерде жауын-шашын көбірек болады (мысалы, шығыстағы Джаус тауына шамамен 2000 мм, ал батыстағы Дафф Хилліне шамамен 2500 мм жауын-шашын жауады). Маусым және шілде айлары әдетте ең құрғақ айлар болып табылады және жыл бойына күндізгі жарық сәтіне орташа есеппен төрт сағаттан астам уақыт тіркеледі. Қыс айларында ең биік шыңдарда қар жамылғысы жылына орташа есеппен 50 күнге жетеді. Таулы сазды топырақтар теңіз деңгейінен 300 метрден жоғары биіктікте және жылына 175 күннен астам жауын-шашын жауатын жерлерде кездеседі. Адам қызметінің нәтижесінде сазды топырақтардан судың кететініне байланысты, Уиклоудың көп бөлігіндегі торф тым құрғап, сфагнум мохтары өспейді, ал орман және бұталы өсімдіктер басымдық алады. Кейбір участақтарда, әсіресе Лиффи Бас Саздығында, әлі де белсенді торф қалыптасу процесі жүріп жатыр. Жоғартөбелік жерлер қой шаруашылығына пайдаланылады, сондықтан орманды және бұталы жерлерді мезгіл-мезгіл өртейді, бұл қызыл жусанның өсуін тежеп, шөптердің өсуін ынталандырады. Уиклоуда бұрын туған, бірақ жойылып кеткен қызыл бұғылар 18 ғасырда Пауэрскорт иелігінде қайтадан қоныстандырылды. Пауэрскорт иелігіне жапондық сика бұғылары да әкелінді және олар қызыл бұғылармен араласты. Уиклоу тауларында кездесетін барлық бұғылар Пауэрскорт үйірінен шыққан және олар сика бұғылары немесе гибридтік қызыл-сика бұғылары болып табылады. Басқа сүтқоректілердің арасында жабайы ешкілер, тау қояндары, барс, тояқтар, сусарлар, қызыл білдіркіштер, сұр білдіркіштер және жартастар бар. Ирландиялық бұғы – бұл шамамен 11 000 жыл бұрын Уиклоу тауларында өмір сүрген, қазірде жойылған бұғы түрі. Оның қалдықтары Гленкулленге жақын Баллибетах саздығында көптеп табылған. Қасқырлар да бір кездері тауларда мекендеген, бірақ Ирландияда жойылды: Уиклоудағы соңғы қасқыр 1710 жылы Глендалоуда өлтірілді. Орманды кеңінен жою қола дәуірінде басталды және 20 ғасырдың басына дейін жалғасты. Орманды қайта жаңарту бағдарламалары 1920 жылдары басталды және 1950 жылдары, әсіресе бұрын егістікке жарамсыз деп саналған жоғартөбелік орманды және бұталы жерлерде шыршы ағаштарын кеңінен отырғызу арқылы үдеді. Басты ағаш түрі – ситка шыршысы, орман плантацияларының 58% құрайды, сонымен қатар лоджполь қарағайы, норвегия шыршысы, шотланд қарағайы, лавр және Дуглас шыршысы да отырғызылған. Шыршы ағаштарының алқаптарында биологиялық әртүрлілік төмен, өйткені олар жергілікті ағаш түрлері емес. Жапырақты ағаштардан тұратын плантациялар сирек кездеседі және орманның 10% -дан азын құрайды. Жоғарғы аңғарлардағы жас өзендер лосось пен қоңыр форельдің шағылысу орындары болып табылады. Мұз дәуірінің соңынан кейін Уиклоу көлдерінде оқшауланған арктикалық шаран, Лох-Дан және Глендалоу көлдерінде тіркелген, бірақ қазірде жойылған деп есептеледі.

Тарих

Уиклоудың ішкі аймағында адам қызметінің ең алғашқы дәлелі шамамен б.з.д. 4300 жылға саяды. Неолит дәуіріне жататын қабірлер – Уиклоу тауларындағы ежелгі ирланд мәдениетінің ең ерте және ең айқын белгісі. Бұл қабірлер Дублиндегі Саггарт пен Уиклоудағы Балтингласс арасындағы батыс және солтүстік шыңдардың көп бөлігінде орналасқан, мысалы, Сеефин мен Сеефинганда. Археолог Джеральдин Стоут олардың қазіргі шекаралық бекеттерге ұқсас, аумақтық белгілеу мақсатында қолданылғанын айтты. Таулы аймақта табылған басқа да көне ескерткіштерге тас шеңберлер, тік тастар және тас өнері жатады. Биіктікте тік тастардың болуы олардың жол көрсету мақсатында пайдаланылғанын көрсетеді. Ирландиядағы ең ірі төбелер кешені Балтингласс маңындағы төбелерде орналасқан. Виклоу тауларын басқарған ең ерте белгілі тайпаларға Даль Мессин Корб, Уи Майл, Уи Тейг және Уи Брюин жатады. Даль Мессин Корбтың бір өкілі – 6-шы ғасырдың соңында Глендалоудағы монастырды негіздеген Святой Кевин. Кевин Голливудтан Глендалоуға Уиклоу ойысы арқылы тауларды кесіп өтіп келді. 8-шы ғасырға қарай Глендалоу 500–1000 адам тұратын маңызды орталыққа айналып, білім беру және қажылықтың маңызды орны болды. Монастырлар жиі шабуылға ұшырады, әсіресе ауру немесе ашаршылық кезінде, ал Глендалоудың байлығы оны жергілікті тайпалар үшін де, кейіннен викингтер үшін де жиі нысанаға айналдырды. Монастырь 12-шы ғасырда нормандықтардың келуінен және Дублин архиепископтығына қосылуынан кейін маңыздылығы төмендеді. Ол 1398 жылы ағылшындармен өртелген, бірақ онда 16-шы ғасырдың соңына дейін қоныстану жалғасты. Сондай-ақ, Ратмихаел мен Таллидегі Уиклоу тауларының Дублин етегінде ерте ирланд шіркеуінің маңызды орындары бар. 1170 жылы Ирландияға нормандықтар шабуыл жасаған кезде Стронгбоу мен Дермот МакМерроу Дублинді қамауға алды. Олар Виклоу таулары арқылы жоғары бағытпен жүріп, таулардың батысына қарай қараған қалыпты бағыт бойынша қорғаныстан қашып шықты. Нормандық шабуыл Кильдарден екі маңызды Гелл кланын, О'Бирндер мен О'Тулдарды, шығыстағы О'Бирндер мен батыстағы О'Тулдар Уиклоу тауларына көшірді. Екі отбасы да өздерінің таулы бекіністерінен басқыншыларға қарсы қатал науқан жүргізді және Уиклоу таулары қоныстанған төмендіктердің терра пацисіне ("бейбітшілік жеріне") қарама-қарсы терра воре ("соғыс жері") ретінде танылды. Гленмалур алқабы кландар үшін қауіпсіз баспана болды және ағылшын күштері алғаш рет 1274 жылы және 1580 жылы Гленмалур шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады. Соңғы жеңіліс ағылшындарға қарсы көптеген шабуылдарға жетекшілік еткен және ағылшындардың көптеген барымталарын қашып кетуіне көмектескен Фиач МакХью О'Бирннің қолынан болды. Осындай тұтқындардың бірі Ред Хью О'Доннелл болды, ол 6 қаңтар түнінде 1592 жылы Дублин қамалынан Арт О'Ниллдің компаниясында қашып кетті. Екі адам тауларды қарлы дауылмен кесіп өтіп, Фиач МакХью О'Бирннің Гленмалурдағы бекінісіне жетті. Арт О'Нилл саяхат кезінде суықтан қайтыс болды, ал Ред Хьюға мұзданудан бірнеше аяқ бармағы кесілді. Арт О'Нилл қайтыс болған жерді Конавалла тауының солтүстігінде орналасқан крест пен тақта белгілейді. Қазір екі адамның ізімен жыл сайын жаяу жүру өткізіледі. О'Бирндер мен О'Тулдердің үстемдігі 1652 жылғы мұрагерлік актісімен аяқталды, өйткені олардың жерлерін ағылшын одақтастығы тәркіледі. Уиклоу тауларында Кромуэлл дәуірінің соңынан бастап 1798 жылғы көтеріліске дейін ұзақ уақыт бойы бейбітшілік орнады. Негізгі көтеріліс тез жеңілгенімен, ирланд көтерілісшілері Уиклоу тауларын жасырын орын және бекініс ретінде көптеген жылдар бойы ағылшындарға шабуыл жасау үшін қолданды. Олардың қатарында Уиклоу тауларының тумасы Майкл Дуйер, Имаалдың Гленіндегі Камара қалашығында туған және генерал Джозеф Холт болды. Екі адам да ақырында бас бостандығынан айырылып, Австралияға жеткізілді. Болашақтағы бүлікшілердің іс-әрекетін болдырмау үшін британ үкіметі шотландтық таулы аймақтағы якобиттердің көтерілісін басу үшін салынған жолдарға ұқсас таулар арқылы әскери жолды ұсынды. Уиклоу әскери жолы 1800 және 1809 жылдар аралығында салынған және Ратфарнхемнен, Дублин округіне дейін, Агхаваннахқа, Уиклоу округіне, Гленкри, Салли Gap және Лараг арқылы өтеді. Жол бойында бірнеше әскери казармалар мен полиция бекеттері салынған, бірақ олар аз пайдаланылды және көп ұзамай бұзылып кетті, өйткені Уиклоу таулары жол аяқталғаннан кейін көтерілісшілердің орталығы болудан қалды. 1841 жылғы санақ бойынша Уиклоудың таулы аймағында 13 000 адам, ал округтің жалпы халқы 126 143 адамды құрады. Ұлы ашаршылықтан кейін 1891 жылғы санақ көрсетті, Уиклоу округінің халқы 62 136 адамға дейін азайды, ал таулы аймақтардағы пропорционалдық төмендеу одан да жоғары болды, өйткені халық маргиналды жерлерді тастап кетті. 19-шы ғасырда теміржолдардың салынуы Уиклоу тауларында туризмнің дамуына әкелді. Келушілер Ратдрумдағы теміржол станциясынан атпен тауларға жеткізілді. Глендалоу тез арада ең танымал туристік орынға айналды және 1897 жылы онда пойыз қызметі ұйымдастырылуы қарастырылды, бірақ бұл ұсыныстар іске аспады. Әскери жолдың туристік әлеуеті оның аяқталуынан кейін көп ұзамай байқалды және G. N. Wright's Tours in Ireland (1822) жол бойындағы көрікті жерлерге арналған ең ерте нұсқаулықтардың бірі болып табылады.

Қазіргі күн

Биіктік аймақтардағы негізгі шаруашылық қызмет – қой шаруашылығы, көбінесе Виклоу Шевиот тұқымын қолданады. Жер орман шаруашылығы және торф кесуге де пайдаланылады. Туризм мен демалыс тауларда маңызды қызметтер болып табылады. Глендалоу әлі де ең танымал бағыт болып қала береді, жыл сайын шамамен бір миллион келушіні қабылдайды. Таулардағы демалыс мүмкіндіктеріне жаяу серуендеу, тауға өрмелеу, қысқы альпинизм, балық аулау және велосипед тебу кіреді. Виклоу тауларында жаяу серуендеуді алғаш рет Дж. Б. Малоун "Evening Herald" газетінде жариялаған апталық бағаны арқылы танымал етті. Кейіннен Малоун Ирландияның алғашқы ұлттық белгіленген жолы – Уиклоу жолын құруға зор үлес қосты, ол 1980 жылы ашылып, Виклоу тауларын кесіп өтеді. Уиклоу жолына Дублин таулары жолы және Әйіс Кевин жолы қосылды, олардың екеуі де таулардың бір бөлігінен өтеді. Уиклоу таулы аймақтарының қоршаған ортаның нашарлауы және тиімсіз дамуы туралы алаңдаушылықтарға байланысты, Үкімет 1990 жылы аймақтың биоәртүрлілігі мен ландшафтын сақтау үшін Уиклоу таулары ұлттық паркін құру туралы хабарлады. Парк 1991 жылы ресми түрде құрылды және қазірдің күнінде 100 км²-ден аса аумақты қамтиды. Сонымен қатар, Уиклоу таулары (Ұлттық парктен тыс аудандарды қоса) Еуроодақтың Мекендеулер директивасы бойынша арнайы қорғалатын аумақ және Еуроодақтың Құстар директивасы бойынша арнайы қорғалатын аумақ ретінде қарастырылады. Уиклоу тауларының Дублин төңірегін Дублин таулары серіктестігі (DMP) басқарады, ол 2008 жылдың мамыр айында Дублин тауларын пайдаланушылардың демалыс тәжірибесін жақсарту мақсатымен құрылған топ. Оның құрамына мемлекеттік органдардың, жергілікті билік органдарының және демалыспен айналысушылардың өкілдері кіреді.