Кіріспе

Ұядағы көмекшілер – мінез-құлық экологиясы және эволюциялық биологияда қолданылатын термин. Ол бір немесе екі жыныстың жас және жыныстық жағынан жетілген жасөспірімдерінің ата-аналарымен бірге қалып, өздері көбеймей, оларға келесі ұяларды немесе балаларын тәрбиелеуге көмектесетін әлеуметтік құрылымды сипаттайды. Бұл мінез-құлықтың себептерін түсіндіруге бірнеше ұсыныс бар, бірақ оның әртүрлілігі мен кең таксономиялық таралуы бірнеше теорияның бірдей сенімді болуына әкеледі. "Көмекші" терминін 1935 жылы Александр Скутч енгізген, ал 1961 жылы құстарға қатысты былай деп нақтылады: «Өзінің жұбайынан басқа біреудің ұя салуына көмектесетін, немесе өз жұбайы мен тәуелді балалары емес, кез келген жастағы құсты тамақтандырып немесе күтім көрсететін құс». Бұл термин антропоморфтық екендігі үшін сынға ұшырады, бірақ оны пайдалану жалғасуда. Сүтқоректілерде, әсіресе, нақты жағдайларға байланысты, аналық емес (анадан басқа күтім), ата-аналық (ата-анадан басқа күтім), кооперативтік (көбеймейтін көмекшілердің күтімі) және коммуналдық (басқа аналардың күтімі) күтім сияқты басқа да терминдер қолданылады.

Мысалдар

Бұл құбылыс әлемдегі құс түрлерінің 3-8 пайызында кездеседі (бағалаулар әртүрлі), бірақ Австралия мен Оңтүстік Африкада одан да көп таралған. Бұл мінез-құлық үй шаңырағы, қарапайым суқар, еменшіл тоқыл және елші құс сияқты құстарда байқалады. Адамдар, дамарландты түлкілер және сирикаттар – осы мінез-құлықты көрсететін сүтқоректілердің мысалдары.

Қате түсініктер

Көбінесе көмекшілер өрбуге қатыспайды деп есептеліп жүреді, бірақ молекулалық дәлелдер мұның мүмкін екенін көрсетеді, сондықтан мұндай жағдайда "екіншілік көмекші" термині қолданылады – бұл көмек көрсетіліп жатқан жұптың туысқан емес балаларымен немесе жұптасқан көмекшілерді білдіреді. Ал "басты көмекші" термині көбінесе жұптың баласы болып, жұптасуға қатыспайтын жағдайларда қолданылады. Аналықтар жұптан тыс жұптастарды таңдайды, және олар өздері тудырған балалардың күтіміне де қатысады. Ата-анасымен бірге өмір сүретін жасөспірімдерді автоматты түрде көмекші деп санауға болмайды. Лограннерлер мен Сібірлік қарғалар сияқты көптеген түрлерде жастар ата-аналық аумақта қалады, бірақ балаларды тамақтандыруға көмектеспейді. Дегенмен, жастардың ата-аналарымен бірге болуының кешіктірілген пайдасы туралы түсіндірме тиімді көмек болмаған жағдайда да қолданылуы мүмкін, ал туыстық таңдау түсіндірмесі осы жағдайда жұмыс істемейді.

Ұрық өсіру жетістігі

Репродуктивті сәттілікке әсері болуы мүмкін, бірақ әрқашан оң болып келеді деп айтуға болмайды, ал оң корреляцияның күші түрлерге қарай өзгереді. Кейде өрбушілерге энергияның артық болуы, репродуктивті қабілетін жақсартуға жұмсалудың орнына, репродуктивті қабілеттің төмендеуін толықтыруға пайдаланылады. Дегенмен, көптеген түрлерде көмекшілердің жұмсаған еңбегінен ұядағы балалардың тірі қалу көрсеткіші артады. Басқа да репродуктивті сәттілікке жеткізетін пайдалар – жақсы сапалы ұрпақ.

Ата-аналардың инвестициясы

Ұядағы көмекшілер ата-аналардың жұмыртқалары мен балапандарына жұмсалатын инвестиция мөлшерінде артықшылықты икемділікке мүмкіндік береді. Көмекшілердің болуы инвестицияның азаюымен байланысты болуы мүмкін, себебі оларға күтім мен тәрбиелеудің белгілі бір аспектілерін қамтамасыз етуге болады. Бұл икемділік климат жағдайларының өзгеруіне қатысты байқалады. Қиын жағдайларда аналық ата-аналардың жұмыртқаға жұмсайтын инвестициясы жоғары болуы керек, бірақ қолайлы жағдайларда аналардың жұмыртқаға жұмсайтын инвестициясы азаяды, өйткені көмекшілер күтім жүктемесінің бір бөлігіне көмектесе алады. Көмекшілері бар керемет жұлдыздардың жұмыртқаларының орташа мөлшері құрғақ және ыстық жағдайларда артып, суық жағдайларда кемиді, көмекшісі жоқ ұялармен салыстырғанда. Осылайша, көмекші емес жасөспірімдерге қарағанда өмірге жарасымдылығының артуының айнымалы тұсы – олардың көмекші болғаннан кейін сәтті көбею деңгейі төмендейді.