Кіріспе
Аргентина провинциясы Хухуй (xuˈxuj) – Аргентинаның елдің солтүстік-батыс бөлігінде, Чили және Боливиямен шекаралас орналасқан провинциясы. Шығыс және оңтүстік жағынан Аргентинаның жалғыз көршілес провинциясы – Салта.
Jujuy xuˈxuj is a province of Argentina, located in the extreme northwest of the country, at the borders with Chile and Bolivia. The only neighboring Argentine province is Salta to the east and south.
Тарих
Колумбияға дейінгі дәуірде Омагуакас және Оклояс тайпалары егіншілікпен айналысып, гуанаконы үйреткен. Олар саздан салынған тұрғын үйлерде тұрған және ауылдарын қорғау үшін тас қамалдар салған. Мұндай қамалдардың бір мысалы – Тилькарадағы Пукара, «пукара» сөзі «қамал» деген мағынаны білдіреді (бұл сөз Аргентинаның Пукара әскери ұшағының атына да қолданылады). Омагуакас және Оклояс тайпалары кейіннен инкалардың кеңею кезеңінде бағынысқа алынды. Хухуй атауы 16 ғасырдың соңында испандықтар кездескен инка провинциялық басшысының (xuxuyoc) атауынан шыққан. Колониялық әскерлер жергілікті Кальчаки және Омагуака тайпаларының қарсылығымен күресті, нәтижесінде еуропалықтар ауылға шоғырланды. 17 ғасырдың соңында Перу вице-корольдігінің кедені Кордовадан Хухуйға көшірілді. Перуден бөлініп, Рио-де-ла-Плата вице-корольдігі құрылғаннан кейін Хухуй маңыздылығын жоғалтып, халқы азайды. Мамыр революциясы және Оңтүстік Біріккен провинциялардың тәуелсіздігі үшін болған шайқастар кезінде Хухуйда көптеген қақтығыстар болды, себебі испандықтар күштерін Перуда шоғырландырды. Хухуй халқы генерал Мануэль Бельграно басшылығымен «Хухуй көші-қоны» деп аталатын, жерді өртеу саясатымен жүргізілген жаппай эвакуацияға мәжбүр болды. Ақырында испандықтар жеңіліске ұшырады, бірақ соғыс аймақтың экономикасына ауыр соққы берді. Ішкі қақтығыстардан кейін провинция 1834 жылдың 18 қарашасында Тукуман және Сальта провинцияларынан тәуелсіздігін жариялады. Хухуйда экономикалық және әлеуметтік жағрапия біртіндеп жақсара бастады, ал 19 ғасырдың соңында қант құмырасы өндірісі дамыды. 20 ғасырдың басында теміржол провинцияны Буэнос-Айрес және Боливияның Ла-Пас қалаларымен байланыстырды. 1945 жылы генерал Мануэль Савио, президенттің экономикалық кеңесшісі Хухуйға ауыр өнеркәсіпті әкелді, ол Аргентинаның алғашқы заманауи болат зауытын салды. 1969 жылы Хухуй мұнайға бай көршілес Сальта провинциясымен мемлекеттік YPF компаниясының мұнай кенін ашу арқылы бірікті. Губернатор Хорасио Гусман атындағы халықаралық әуежай 1967 жылдан бері жұмыс істеп келеді.
Жергілікті халықтар
Колла халқы – ғасырлар бойы Хухуйда өмір сүріп, қарапайым шаруашылықпен айналысып, лама мен ешкілерді бағып келе жатқан жергілікті халық. Сукенос ауылынан шыққан шағын өндірушілер тобы Пачамаманы және атакама халқының мүшелері ретіндегі өз құқықтарын қорғау үшін күресіп жатыр. Үшінші тоғыз ауыл литий өндіруге қарсы бірікті, себебі бұл аймақта су тапшы, ал литий өндіруге көп су қажет. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, бір тұзды көлде 450 метр тереңдіктен 10 миллиард литр су сорғыланып, күнге шағылыстырылатын тоғандарға құйылды. Сондай-ақ, литий өндіру операциялары литийді өндіруге қолданылатын химиялық заттардың – мысалы, каустикалық сода, гидратталған натрий карбонаты және басқа да қалдықтарымен ауаны ластады деп мәлімдейді. Шаң ламалардың көзіне түсіп, соқырлыққа алып келуі мүмкін.
Экономика
Хужуй экономикасы орташа деңгейде дамымаған, бірақ әртүрлі салаларды қамтиды. 2006 жылғы экономикасы шамамен 2,998 миллиард АҚШ долларына бағаланған, яғни жан басына шаққанда 4,899 АҚШ доллары (жалпыұлттық орташа көрсеткіштен 40%-дан астам төмен).
Ауыл шаруашылығы
Жухуй, ауылдық сипатына қарамастан, аса аграрлық емес. Ауыл шаруашылығы өнімнің шамамен 10% құрайды, ал негізгі ауыл шаруашылығы қызметі – қант қамысы. Оның өңделуі провинцияның жалпы өнімінің жартысынан астамын және ұлттық қант өндірісінің 30% құрайды. Екінші ауыл шаруашылығы қызметі – темекі, ол Оңтүстік-Шығыс аңғарында өсіріледі және ірі ұлттық өндіруші болып табылады. Басқа дақылдарға бұршақ, цитрус жемістері, помидор және жергілікті тұтынуға арналған басқа көкөністер жатады. Ірі қара мен ешкілер көбінесе жергілікті сүт өнімдерін өндіру үшін шағын көлемде өсіріледі, ал лама, викунья және гуанако жүн үшін көптеп өсіріледі. Хухуйде өндіріс көршілес провинцияларға қарағанда дамыған, ол экономикасына 15% үлесін қосады. Хухуй – Аргентинадағы темірдің екінші ірі өндірушісі, ол Altos Hornos Zapla болат зауытында қолданылады.
Тау-кен өндірісі
Басқа өнеркәсіптік қызметтерге құрылыс материалдарын өндіру, Каманситодағы мұнай өндіру, Салинас Грандес тұзды алабынан тұз өндіру және Жужуй ормандарымен қамтамасыз етілетін қағаз өндірісі жатады, бұл провинцияның өнеркәсіптік өнімінің 20% құрайды. Аргентина әлемдегі екінші ірі литий тұзды су өндірушісі болып табылады, және ол Жужуйда орналасқан (мысалы, Салар де Олароз және Салинас Грандес кендері). Әлемдік литий қорының жартысынан астамын қамтитын, Аргентинаның солтүстік-батысы, Боливия және Чилидің солтүстік-шығысынан тұратын, «Литий үшбұрышы» деп аталатын аймақ бар.
Туризм
2001 жылғы Аргентинадағы қаржы дағдарысынан кейін азаматтар шетелге саяхаттаудың орнына өз елдерін зерттеуге ынталандырылды. Аймақтағы туризм әлі де дамып келеді және Аргентина туристерінің (80%), басқа Оңтүстік Америка елдерінен келген туристердің (12%) және еуропалықтардың (7%) үлесін құрайды. Көптеген туристер провинцияны зерттеуді бастау үшін Сан-Сальвадор-де-Хухуйге бағыттайды. Сан-Сальвадордан 34 км қашықтықта орналасқан Хорасио Гусман халықаралық әуежайы провинцияны Буэнос-Айрес, Кордова және Боливияның кейбір қалаларымен байланыстырады. Керемет жер түстері мен формацияларынан өзге, туристерді Хухуй мәдениетіндегі терең тамырлар да қызықтырады. Салтадағы шарап заводтарының танымалдылығы артып, провинциялық дәстүрлерді "космополиттік мәдениетпен" үйлестіріп, туристерді өздеріне тартады. Аймара және кечуа мәдениеттері аймақта қатар өмір сүреді, ал инкалардың қираған орындары жақсы сақталған. Хухуйға келетін туристер Квебрада-де-Умауака аймағына, оның ішінде Серро-де-лос-Сьете-Колорес, Пукара-де-Тилькара, Салинас-Грандес және көптеген кішкентай қалаларды көреді. Басқа, сирек кездесетін бағыттарға Юнгас орманындағы Калилегуа ұлттық паркі, Ла-Квиака, Лагуна-де-Посуэлос және Лагуна-Гуаятайок кіреді.
Үкімет
Облыстық үкімет қалыпты үш тармаққа бөлінеді: атқарушы билік, оны халық сайлаған губернатор басқарады және ол кабинет мүшелерін тағайындайды; заң шығарушы билік; және сот билігі, оны Жоғарғы Сот басқарады. Хухуй провинциясының Конституциясы провинцияның негізгі заңы болып табылады. Аргентинада ең маңызды құқық қорғау мекемесі – Аргентина Федералды Полициясы, бірақ қосымша жұмыстар Хухуй облыстық полициясымен жүзеге асырылады.
Сурет Южуй провинциясында түсірілген
Кокаин соғыстары (1985). Веронико Круз (1988). Менің шедеврім (2018), суретшісі Гастон Дюпрат.