Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аргентина провинциясы
Province of Argentina
Мендоса (menˈdosa), ресми түрде Мендоса провинциясы – Аргентинаның батыс-орталық бөлігінде, Куйо аймағында орналасқан провинция. Ол солтүстікте Сан-Хуанмен, оңтүстікте Ла-Пампа және Неукенмен, шығыста Сан-Луиспен, батыста Чили Республикасымен шектеседі; халықаралық шекара Анды тауларымен белгіленген. Оның астанасы – Мендоса қаласы. 148 827 км² аумақты алып жатқан бұл провинция Аргентинаның жалпы аумағының 5,35%-ын құрайтын ең ірі жетінші провинция болып табылады. 2022 жылғы халық саны 2 014 533 адамды құрайды, бұл оны елдің ең көп халқы бар бесінші аймағы, немесе жалпы ұлттық халықтың 4,38%-ы етеді.
Mendoza (menˈdosa), officially Province of Mendoza, is a province of Argentina, in the western central part of the country in the Cuyo region. It borders San Juan to the north, La Pampa and Neuquén to the south, San Luis to the east, and the republic of Chile to the west; the international limit is marked by the Andes mountain range. Its capital city is the homonymous city of Mendoza. Covering an area of 148,827 km2, it is the seventh biggest province of Argentina with 5.35% of the country's total area. The population for 2022 is 2,014,533 inhabitants, which makes it the fifth most populated region of the country, or 4.38% of the total national population.
Колумбқа дейінгі кезең
Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, аймақтың алғашқы тұрғындары Холоцен дәуірінде пайда болған, бірақ олардың тұрмыс-салтын білу үшін олардың қалдықтары өте аз. Мендоса провинциясындағы ең ерте адам қоныстанған жерлер – Агуа-де-ла-Куева және Грута-дель-Индио шамамен 12-13 мың жыл бұрынғы кезеңге жатады. Б.з.д. 300 жылы Атуэль өзенінің бассейнінде аң аулау және жүгері, қабақ, бұршақ егу арқылы күн көріп жатқан халықтар өмір сүрген. Осы аңғарларда Агрело мәдениеті гүлденген, ол Уарпестердің ата-бабалары болып табылады. Кейіннен 15 ғасырда олар Инка империясының күшті ықпалына ілесіп, өзгерді. Ауызша дәстүр бойынша, Инка Тұпак Юпанки 1470 жылы Кокимбоға келген. Пуэльчелер және басқа да тайпалар мапучелердің күшті ықпалына түсті.
Archeological studies have determined that the first inhabitants in the area date from the Holocene, but there are few remains of those people to know their habits. The earliest sites of human occupation in Mendoza Province, Agua de la Cueva and Gruta del Indio, are 12,000–13,000 years old. In the basins of the Atuel River, in 300 BC, lived a group of people that lived via hunting and the cultivation of maize, pumpkins and beans. Those valleys saw the rise of the Agrelo culture, ancestor of the Huarpes. They were later influenced greatly by the Inca empire during the 15th century. Oral tradition sets the arrival of the Inca Túpac Yupanqui to Coquimbo in 1470. Puelches and other groups received a strong influence of the Mapuches.
Испанияның отарлауы (1550-1810)
Алғашқы испан жаулап алушылары шамамен 1550 жылы Перу вице-корольдігінен келді. 1561 жылы конкистадор Педро дель Кастильо Мендосаны құрды. 1776 жылы Рио-де-ла-Плата вице-корольдігі құрылғанға дейін, қазіргі Мендоса провинциясының аумағы Чилинің Бас капитандығына қарасты.
The first Spanish conquerors came around 1550, from the Viceroyalty of Peru. In 1561, Mendoza was founded by the conquistador Pedro del Castillo. Until the creation of the Viceroyalty of the Río de la Plata in 1776, the area of what is now Mendoza Province belonged to the Captaincy General of Chile.
Тәуелсіздік
Рио-де-ла-Плата вице-корольдігі құрылғаннан кейін, оның 30 000 тұрғыны Куйо-де-Кордоба-дель-Тукуман интенденциясының құрамына кірді, бірақ 1813 жылы интенденция бөлініп, Куйо провинциясы құрылды, ал Хосе-де-Сан-Мартин оның тұңғыш губернаторы болды. Ол 1817 жылы Плумерильодан Анд тауларын кесіп өту үшін Анд армиясын жетектеп, Чилидегі испан үстемдігін аяқтау жорығында Мендосадан маңызды қолдау алды.
With the creation of the Viceroyalty of the Río de la Plata, its 30,000 inhabitants became part of the intendency of Cuyo de Córdoba del Tucumán, but in 1813, the intendency was separated and the Province of Cuyo created, with José de San Martín as its first Governor. He received important support from Mendoza when he led his Army of the Andes from Plumerillo to the 1817 crossing of the Andes, in his campaign to end Spanish rule in Chile.
19 ғасыр
Куйо провинциясы 1820 жылы бөлінді, соның салдарынан Мендоса Сан-Луис және Сан-Хуан провинцияларынан айырылды. 1861 жылғы жер сілкінісі Мендоса қаласын дерлік толығымен қиратты, оны жаңадан салуға тура келді. 1885 жылы провинцияға теміржол тартылып, аймақтың шараптарын елдің сауда орталығы Буэнос-Айреске ыңғайлы жеткізуге жағдай жасалды. 1900 жылдар шамасында провинциядағы шарап индустриясының дамуына байланысты Мендоса қарқынды өсе бастады, ондаған мың еуропалық көшпендерді, әсіресе испандарды қызықтырды. 1939 жылы провинцияда елдің ірі университеттерінің бірі – Куйо ұлттық университеті құрылды.
The Province of Cuyo was ultimately divided in 1820, and Mendoza parted ways with San Luis and San Juan Provinces. The 1861 earthquake nearly destroyed the city of Mendoza, which had to be almost entirely reconstructed. In 1885, railways were built to the province, allowing for easy transport of the region's wines to the country's trade hub of Buenos Aires. Following the development of the wine industry in the province around 1900, Mendoza began to grow quickly, attracting tens of thousands of European immigrants, particularly Spaniards. In 1939, the National University of Cuyo, one of the more important universities of the country, was founded in the province.
20 ғасыр
Президент Хуан Перонның популистік саясатына ішінара реакция ретінде, оның кейбіреулері ауыл шаруашылығына қала құрылысын және қоғамдық жұмыстарды қаржыландыру үшін ауыр салық салды, Мендоса жер иелері консервативті Демократиялық партияны құрды, ол 1958 жылы вице-губернатор лауазымын иеленді. Мендоса заң шығарушы органындағы өкілдігін арттыра отырып, демократтар президент Артуро Фрондизидің одақтасы, прогрессивті губернатор Эрнесто Уэльцчиге кедергі келтірді. 1961 жылы екі палатада да басымдыққа ие болған демократтар губернатор Уэльцчини қызметтен шеттетуге қол жеткізіп, оның орнына демократ вице-губернатор Франсиско Габриеллиді тағайындады. 1963 жылы өз бетінше губернатор болып сайланған Габриелли 1966 жылғы маусымда президент Артуро Ильиаға қарсы жасалған төңкерістен кейін биліктен алынды; алайда консервативті беделінен әлі де пайда көріп, 1970 жылы сол әскери режим оны де-факто губернатор етіп тағайындады. 1963-1966 жылдар аралығындағы өкілеттігінен өзгеше, Габриелли қатал саясатпен басқарды, мемлекеттік жалақыны тоқтатты және коммуналдық қызметтерге бағаны күрт өсірді, наразылықты басу үшін Мендоса полициясын пайдаланды және Чилидің жаңа марксистік президенті Сальвадор Альендеге қарсы саботаж жасағандармен ынтымақтастық сияқты сыртқы саясат құқықтарын пайдаланды. Бұл оқиғалар 1972 жылдың сәуірінде, жаңадан танымал болмаған Габриеллиді наразылық акцияларының күшімен отставкаға кесуге әкеп соқты. 1973 жылғы наурызда демократияға оралғаннан кейін, Мендоса сайлаушылары солшыл бағытталған перонист Альберто Мартинес Бакаға мойын бұрды. Мартинес Бака қажетті еңбек және жер реформаларын жүзеге асырды, бірақ Монтонерос қозғалысының экстремистік мүшелерін тағайындап қателік жасады, бұл ұйым 1970 жылдан бері қарулы қанаты зорлық-зомбылық пен қылмыстар тізбегін жасады (және оны жалғастыра берді). Прагматикалық Мартинес Баканың бұл әрекетінен алаңдаған президент Перон оны 1974 жылғы маусымда қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Бұл екі көңілі толмаған оқиғадан кейін саяси тұрғыдан тәуелсіздікке ұмтылған Мендоса сайлаушылары 1983 жылы Аргентина демократияға оралғаннан бері орталықшыл Радикалды Азаматтық Одақ және популистік Әділдік партиясының заң шығарушыларын сайлады. Мендоса сол кезден бері дамып келе жатқанмен, оның маңызды шарап өнеркәсібі 1983 жылы мемлекеттік Bodegas GIOL шарап зауытының құлдырауынан зардап шекті, оның диктатура кезеңіндегі басқарушылары шарап конгломератын (содан кейін Еуропадан тыс әлемдегі ең ірісі) басқарды және 6 миллиард АҚШ долларынан астам қарыз жинады; GIOL 1991 жылы жабылды. 2003 жылы сайланған Радикалды Азаматтық Одақ губернаторы Хулио Кобос бұл тәуелсіздік сезімін көрсетіп, партиясының көптеген өкілдерімен келіспей, 2004 жылы жаңадан сайланған перонист президент Нестор Киршнердің саясатын қолдады. Партиясының қарсылығына қарамастан, Хулио Кобос 2007 жылғы қазан айында өткен президенттік сайлауда биліктегі Жеңіс майданының бірінші ханымы Кристина Фернандес де Киршнердің вице-президенттікке кандидаттығын қабылдады. Фернандес пен Кобос бірінші турда жеңіске жетті, Кобос Аргентинаның вице-президенті болды; ол губернаторлық лауазымға Киршнерді жақтаған Селсо Жаке алмастырды. Провинция Аргентина Сенатында үш сенатормен, қазіргі уақытта Мария Персевал, Эрнесто Санс және Моника Тroadello, өкілдік етеді. Мендоса Аргентинаның депутаттар палатасында 10 депутатпен өкілдік етеді. 2008 жылдың 16 шілдесінде вице-президент Кобос Сенатта президенттің қолдауымен ұсынылған, ауыл шаруашылығы тауарларына экспорттық салықты арттыру туралы заңға қарсы дауыс беріп, бақылаушыларды таң қалдырды. Оның UCR фракциясы 2009 жылғы аралық сайлауда Мендосада маңызды жеңіске жетті.
Partly in reaction to President Juan Perón's populist policies, some of which taxed agriculture heavily to finance urban development and public works, Mendoza landowners formed the conservative Democratic Party, which secured the Vice Governor's post in 1958. Increasing their presence in the Mendoza Legislature, the Democrats became an obstacle to progressive Governor Ernesto Ueltschi, an ally of president Arturo Frondizi's. With majorities in both houses by 1961, they had Gov. Ueltschi removed and Democrat Vice governor Francisco Gabrielli appointed in his stead. Elected governor in his own right in 1963, Gov. Gabrielli was deposed following the June 1966 coup against President Arturo Illia; but still benefiting from conservative credentials, he was appointed de facto governor by the same military regime in 1970. In contrast to the pragmatism that had distinguished his 1963–66 term, Gabrielli governed with a hard line, freezing state salaries and ordering large utility rate increases, used the Mendoza police to repress dissent and took foreign policy prerogatives like collaborating with Chilean saboteurs opposed to their country's new Marxist president, Salvador Allende. These events came to a head in April 1972, however, when violent protests forced the newly unpopular Gabrielli to resign. Upon the return to democracy in March 1973, Mendoza voters turned to a left leaning Peronist, Alberto Martínez Baca. Quickly enacting needed labor and land reforms, Martínez Baca, however, made the mistake of appointing affiliates of the extreme left Montoneros movement, an organization whose armed wing had perpetrated a string of violent crimes since 1970 (and would continue to do so). Alarmed by this move from the otherwise pragmatic Martínez Baca, President Perón had him removed in June 1974. Becoming more politically independent minded following these two disappointments, Mendoza voters elected centrist Radical Civic Union as well as populist Justicialist Party lawmakers since Argentina's return to democracy in 1983. Though Mendoza has generally prospered since then, its critical wine industry was left reeling from the 1983 collapse of state owned vintner Bodegas GIOL, whose dictatorship era receivers had run the wine conglomerate (then the world's largest outside Europe), and accumulated over US$6 billion of debt; GIOL closed in 1991. Elected in 2003, Radical Civic Union Governor Julio Cobos highlighted this independent sentiment by parting ways with many in his party and endorsing newly elected Peronist President Néstor Kirchner's policies in 2004. Over the opposition of his party, Julio Cobos accepted the post of running mate to first lady Cristina Fernández de Kirchner of the ruling Front for Victory, in the presidential elections of October 2007. Fernández and Cobos won in the first round, and Cobos became Vice President of Argentina; he was replaced by pro Kirchner Justicialist candidate Celso Jaque as governor. The province is represented by three senators in the Argentine Senate, currently María Perceval, Ernesto Sanz and Mónica Troadello. Mendoza is represented by 10 deputies in the Argentine Chamber of Deputies. On 16 July 2008, Vice President Cobos stunned observers by casting the tie breaking vote against a presidentially sponsored measure in the Senate that would have raised export taxes on an array of agricultural goods. His faction of the UCR won a significant victory in the 2009 mid term elections in Mendoza.
География
Провинцияның географиясы Аконкагуаның шыңынан басталып, шығыстағы жартылай жазық жерлерге дейін төмендейді. Успалата сияқты бойлық аңғарлардың тізбегі Анд тауларын Прекордильераның төменгі тауларынан бөліп тұрады. Шығыс жағында Куйен жазықтары Десагуадеро өзенінің салаларымен кесіліп өтеді. Басқа маңызды өзендерге Мендоса, Тунуян, Диаманте және Атуэль өзендері жатады. Облыстың бүкіл аумағында климат континенталды, күннөлді және құрғақ, жазда ыстық, қыста салыстырмалы түрде суық. Аз жауын-шашын және күндіз бен түннің арасындағы үлкен температура айырмашылығы негізінен ксерофиттер мен ағаштардың өсуіне мүмкіндік береді. Жылдық жауын-шашын мөлшері 150-350 мм аралығында, ал аймақтық жүзім шаруашылығы үшін бұрқасын маңызды және жиі кездесетін мәселе болып табылады. Кордильераның мұздықтарынан бастау алатын көптеген өзендердің бассейндерін қоршаған жерлер құнарлы. Төмендіктерде күндіз өте ыстық жаз (30 °C-тан 33 °C-қа дейін немесе 86 °F-тан 91 °F-қа дейін) солтүстікте жылы түндер (18 °C немесе 64 °F) және оңтүстікте салқын кештер (15 °C, 59 °F) байқалады. Жауын-шашын көбінесе өте аз, бірақ жиі қатты дауылдар түрінде болады, бұрқасын мен күшті жел әкеледі. Күзде ауа-райы жағымды және құрғақ, ал қыс суық, күндізгі температура шамамен 14 °C (57 °F), түнде 2 °C (35 °F) төмендейді. Зонда желдері Анд тауларынан төмен соққанда температура 30 °C-қа дейін көтерілуі мүмкін, бірақ Памперо желдері күндізгі температураны 5 °C-тан төмен ұстай алады және түнде -8 °C (18 °F) дейін төмендеуі тіркелуі мүмкін. Солтүстікте қар жаууы сирек, ал оңтүстікте кездейсоқ болады. Маларг аймағы теңіз деңгейінен 1400 метр биіктікте орналасқан, сондықтан ауа-райы айтарлықтай суық: жазда күндіз орташа температура 28 °C (82 °F), бірақ түнде 11 °C (53 °F), ал қыста 10 °C (50 °F) -тан -2 °C (28 °F) дейін. Мұнда жауын-шашын біршама жоғары (350 мм), ал қыс жаздан дауылды, шілдеде 45 мм (1,8 дюйм) жауады. Қар жиі жауады және жылына бірнеше рет түседі, кейде қатты болады. Температура жиі -12 °C (10 °F) дейін төмендейді және -23 °C (9 °F) дейін тіркелді. Анд тауларының алғашқы беткейлері құрғақ және күннөлді, бірақ Чилимен шекараға жақындаған сайын жауын-шашын артады, әсіресе оңтүстікке қарай, кейбір аймақтарда 600 мм-ден астам жауын-шашын түседі, ол тек қыста, көбінесе қар түрінде жауады. Солтүстікте 2600 м-ден жоғары, ал оңтүстікте 2000 м-ден жоғары биіктікте қар жамылғысы көп болады. Жазғы күндер жылы және күннөлді болуы мүмкін, бірақ түндері әрқашан суық, ал қысқы температура орташа, ұзақ күндізгі (бірақ желді) ауа-райы өте қарлы дауылдармен ауысады, бірнеше метр қар жиналуы мүмкін, бұл Лас-Ленас, Пенитентес және Вальеситос сияқты курорттарда шаңғы тебуге тамаша жағдай жасайды. Таулар көбінесе 5000 метрден асады, ал Аконкагуаның биіктігі 6959 метрге жетеді: мұндай биіктікте климат өте суық және жыл бойы желді, температурасы -40 °C дейін төмендейді. Желдің әртүрлі фронттары ландшафтқа әсер етеді, негізінен Зонда желді, сондай-ақ жұмсақ Памперо, жылы Виенто Норте және қыста оңтүстік-шығыстан сирек соғатын Судестада. Соңғысы көбінесе Пампас аймағына әсер етеді.
The geography of the province descends from at the summit of Aconcagua to the semi flat lands of the east. A series of longitudinal valles, such as the Uspallata, separate the Andes from the Precordillera lower mountains. To the east, the Cuyean plains are crossed by tributaries of the Desaguadero River. Other important rivers include Mendoza River, Tunuyán River, Diamante River and Atuel River. The climate is continental, sunny and dry in the entire territory of the province, with warm summers and relatively cold winters. The arid soil due to the scant precipitation and the great temperature difference between day and night allows mainly xerophytes and few trees to grow. The annual precipitation lies between 150 and 350mm, and hail is a significant, and not uncommon, problem in the regional viticulture. There are fertile lands surrounding the basins of the many rivers born in the glaciers of the Cordillera. The lowlands have very hot summers (30 °C to 33 °C during the day, or 86 °F to 91 °F) with warm nights in the north (18 °C, or 64 °F) and cooler evenings in the south (15 °C, 59 °F). Precipitation falls mainly as very scarce, but often severe thunderstorms that bring hail and high winds. Falls are pleasant and dry, and winters are cool with daytime highs around 14 °C (57 °F) and nighttime lows of 2 °C (35F). When Zonda winds blow downslope from the Andes, temperatures may soar to 30 °C (86 °F); however, Pampero winds can keep day temperatures below 5 °C (41 °F) and nighttime lows of −8 °C (18 °F) can be recorded. Snow is uncommon in the north, and occasional in the south. The area around Malargue is located at higher elevation (1400 meters) and thus the weather is significantly colder: summers average 28 °C (82 °F) during the day, but only 11 °C (53F) at night, and winters range from 10 °C (50 °F) to −2 °C (28 °F). Here, precipitation is somewhat higher (350 mm) and winter is stormier than the summer, with 45 mm (1.8 in) falling in July. Snow is much more common, and falls several times every year: on occasion, it can be heavy. Temperatures often fall to −12 °C (10 °F) and up to −23 °C ( 9 °F) have been recorded. The first slopes of the Andes are dry and sunny; however, precipitation increases as one approaches the border with Chile, especially toward the south, where some areas receive over 600 mm (24 in), falling exclusively in the winter, and mostly as snow. Altitudes over 2,600 m in the north and over 2,000 m in the far south usually have ample snow cover. Summer days may be warm and sunny, but nights are always cold, whereas winter temperatures tend to be moderate, with long stretches of sunny (but very windy) weather alternating with very intense snowstorms where several meters of snow may pile up, providing excellent skiing conditions in resorts like Las Lenas, Penitentes and Vallecitos. Mountains often surpass 5,000 meters, and Aconcagua reaches 6,959 meters: at these altitudes, the climate is extremely cold and windy year round, with temperatures down to −40 °C. Different wind fronts affect the landscape, mainly the Zonda wind, but also the mild Pampero, the warm Viento Norte and, in winter, the very rare Sudestada from the Southeast. The latter wind mostly affects the pampas.