Кіріспе

Гавай аралдарына ендемик гүлді ағаш түрі – Акация коа, көбінесе коа деп аталады. Ең көп саны Гавай, Мауи және Оаху аралдарында кездеседі.

Атауы

Гавай тіліндегі коа атауы түпкілікті протоавстронезиялық *teRas сөзінен шыққан, ол "өзегі" немесе "темір ағаш" деген мағына береді. Оңтүстік-Шығыс Азия мен Океаниядағы темір ағаш немесе жүрек ағашының белгілі бір түрлерін атау үшін қолданылатын көптеген сөздер, мысалы Vitex parviflora (себуан тілінде тугас), Eusideroxylon zwageri (тобонуво тілінде тогас) және Intsia bijuga (палау тілінде дорт) осы түбірден тараған. Коа сөзі сонымен қатар батыл, қайсар, қорқынышсыз немесе жауынгер деген мағынаны да білдіреді.

Сипаттама

Коа - ірі ағаш, әдетте биіктігі және таралуы белгілі бір шамаға жетеді. Қалың жанартау күлінде коа ағашының биіктігі, айналымы және таралуы артады. Бұл Гавайи ағаштарының ең тез өсетінінің бірі, жақсы жағдайда бес жыл ішінде белгілі бір биіктікке жете алады.

Жапырақтары

Бастапқыда, коа өсімдігінде, бұршақ тұқымдасының басқа өкілдеріне ұқсас, 12–24 жұп жапырақшасы бар екі рет қанатты жапырақтар өседі. Бірақ, 6–9 айлық болғанда, қалың, ай тәрізді пішіндес, бірақ күрделі емес "жапырақтар" өсе бастайды. Бұл – жапырақ тігізігінің кеңейген бөлігінен дамыған жапырақшалар (филлодалар). Филлодалардың тік жазыққа орналасуы күн сәулесінің ағаштың төменгі қабаттарына жетіп түсуіне мүмкіндік береді. Ересек ағашта нақты жапырақтар толығымен ұзын, кең филлодалармен алмастырылады. Гүлдеу орналасқан жерге байланысты маусымдық немесе жыл бойы болуы мүмкін. Оның азотты бекіту қабілеті, өте жас жанартау топырақтарында өсуіне жағдай жасайды. Бұл түр ылғалды орманды жерлерде де жиі кездеседі.

Қолданылуы

Коа ағашының діңі ежелгі гавайліктер уаа (қайық) және папа-хи-налу (серфинг тақталары) жасау үшін пайдаланған. Дегенмен, тек паипо (бодибордтар), кикоу және алая серфинг тақталары ғана коадан жасалған; ал ең ұзын серфинг тақталары – оло, жеңіл және жақсы жүзуге қабілетті виливилиден (Erythrina sandwicensis) жасалған. Қызғылт түсті ағаштың беріктігі мен салмағы қара жаңғаққа (Juglans nigra) өте ұқсас, ол укулелелер, акустикалық гитаралар және Вайсенборн стиліндегі гавайилік сталь гитараларын жасауда жиі қолданылады. B.C. Rich кейбір электр гитараларында коа қолданған, сондай-ақ кейбір модельдерінде әлі де коа қаптамасы бар ағаш қолданылады. 2006 жылы Fender Telecaster және Stratocaster гитараларының koa ағашынан жасалған шектеулі сериясын шығарды. Phish тобының гитарисі Трей Анастасио көбінесе коадан жасалған қуыс корпусты Лангедок гитарасын қолданады. Коа ағашын коммерциялық мақсатта өсіру үшін ағаш пайдалы өлшемге жететіндей болуына 20-25 жыл уақыт керек. Тейлор, Коллингс және Мартин – акустикалық гитараларды жасау үшін осы ағашты пайдаланатын көптеген брендтердің арасындағы бірнешесі ғана.

Басқа түрлермен байланысы

Батыстық мұхиттың вулкандық (континенттік емес) шығу тегінің басқа аралдарында тек Вануатуда ғана жергілікті Акация түрлері кездеседі. А. гетерофилла, алыс Реюньон аралдан, өте ұқсас және коаның ең жақын туысы болуы мүмкін деген болжам бар. 2014 жылы жарияланған генетикалық реттілік талдауының нәтижелері осы жақын қарым-қатынасты растады; олардың эволюциялық тармағы шамамен 1,4 миллион жыл бұрын бөлінген. А. гетерофилланың генетикалық тізбектері, көбірек түрлі А. коа тізбектерінің ішінде орналасқан, осылайша соңғысын парафилетикалық түрге айналдырады.

Экология

Коа – жасыл гавайлық көк (Udara blackburni) құрттарының сүйікті өсімдігі, олар гүлдерімен және жемістерімен қоректенеді. Ересек көбелектер гүлдерден нектар ішеді. Коа ағашының шырынын ересек Камехамеха көбелегі (Vanessa tameamea) жейді. Коа жәндігі (Coleotichus blackburniae) коа тұқымдарының ішіндегін сору үшін өз мүшесін пайдаланады. Коа коа қурауына шалдығуға осал.