Кіріспе
Монарх – монархияның басшысы, мемлекеттің әдетте өмір бойы немесе тақтан бас тартуға дейін билік ететін жеке тұлғамен басқарылатын үкімет түрі, және әдетте таққа туғаннан мұрагерлікпен ие болады. Монархтар автократтар болуы мүмкін (барлық абсолюттік монархиялардағыдай) немесе заң шығарушы және/немесе атқарушы кабинетте нақты билікпен (көптеген конституциялық монархиялардағыдай) тек шектеулі немесе қандай да бір резервтік биліктерді ғана жүзеге асыратын рәсімдік тұлғалар болуы мүмкін. Көп жағдайда монарх мемлекеттік дінмен де байланысты болады. Көптеген мемлекеттерде бір уақытта тек бір монарх болады, бірақ монарх кәмелетке толмаған, қатыспаған немесе басқаруға қабілетсіз болған жағдайда регент билік ете алады. Бір мемлекетте екі монархтың бір мезгілде билік ету жағдайлары, қазіргі Андоррадағы жағдай сияқты, корегенция деп аталады. Ағылшын тілінде түрлі атақтар қолданылады; мысалы, «патша» және «патшайым», «принц» және «принцесса», «үлкен герцог» және «үлкен герцогиня», «император» және «императрица». Олардың жергілікті тілдерінде атаулары әртүрлі болғанымен, төмендегі тізімдегі есімдер мен атақтар ағылшын тіліндегі әдеттегі эквиваленттерді пайдалана отырып берілген. Бірдей есімді туысқан билеушілерді ажырату үшін қолданылатын римдік сандар, қалыпты жағдайларда қолданылады. Саяси және әлеуметтік-мәдени зерттеулерде монархиялар көбінесе мұрагерлік билікпен байланысты; тарихи және қазіргі замандағы монархтардың көпшілігі патшалық отбасында туып өскен. Мұрагерлік, қандық жақындық, аға буынның үстемдігі және тұңғыштық сияқты әртүрлі формулалармен анықталады. Дегенмен, кейбір монархиялар мұрагерлік емес, билеуші сайлау арқылы анықталады; қазіргі заманғы мысал – Малайзия тағы. Бұл жүйелер монархияның классикалық түсінігіне қайшы келеді, бірақ олардың белгілі бір байланысты сипаттамаларын сақтайтындықтан, олар да монархия деп есептеледі. Көптеген жүйелер мұрагерлік және сайлау элементтерін біріктіреді, онда мұрагерді сайлау немесе тағайындау патшалық әулетінің мүшелерімен шектеледі. Төмендегі жазбалар тиісті домендерімен бірге тізімделген. Бұл монархтар өздерінің тәуелсіз мемлекеттерінде мемлекет басшысы ретінде билік етеді. Құрамына кіретін бөлік, мәдени немесе дәстүрлі билікке билік ететін монархтар құрамына кіретін монархтар тізімінде көрсетілген. Бұрынғы билеуші отбасылардың немесе таратылған тақтардың тізімі үшін: бұрынғы билеуші отбасылар бетіне қараңыз.
A monarch is the head of a monarchy, a form of government in which a state is ruled by an individual who normally rules for life or until abdication, and typically inherits the throne by birth. Monarchs may be autocrats (as in all absolute monarchies) or may be ceremonial figureheads, exercising only limited or no reserve powers at all, with actual authority vested in a legislature and/or executive cabinet (as in many constitutional monarchies). In many cases, a monarch will also be linked with a state religion. Most states only have a single monarch at any given time, although a regent may rule when the monarch is a minor, not present, or otherwise incapable of ruling. Cases in which two monarchs rule simultaneously over a single state, as is the current situation in Andorra, are known as coregencies. A variety of titles are applied in English; for example, "king" and "queen", "prince" and "princess", "grand duke" and "grand duchess", "emperor" and "empress". Although they will be addressed differently in their local languages, the names and titles in the list below have been styled using the common English equivalent. Roman numerals, used to distinguish related rulers with the same name, have been applied where typical. In political and sociocultural studies, monarchies are normally associated with hereditary rule; most monarchs, in both historical and contemporary contexts, have been born and raised within a royal family. Succession has been defined using a variety of distinct formulae, such as proximity of blood, primogeniture, and agnatic seniority. Some monarchies, however, are not hereditary, and the ruler is instead determined through an elective process; a modern example is the throne of Malaysia. These systems defy the model concept of a monarchy, but are commonly considered as such because they retain certain associative characteristics. Many systems use a combination of hereditary and elective elements, where the election or nomination of a successor is restricted to members of a royal bloodline. Entries below are listed beside their respective dominions, which are organised alphabetically. These monarchs reign as head of state in their respective sovereign states. Monarchs reigning over a constituent division, cultural or traditional polity are listed under constituent monarchs. For a list of former ruling families or abolished thrones, see: former ruling families.
Елдері бойынша монархтар
Тақырып Монарх (Туған жылы) Егемен мемлекет(тер) Бастапқы жыл Ұзақтығы Әулет Түрі Таққа мұрагер Ко-принц Джоан Энрик Вивес и Сицилия (т. 1949) 2003 Салтанаттық Ресми өкіл Эммануэль Макрон (т. 1977) 2017 Карл III патша (т. 1948) 2022 Виндзор Салтанаттық Уильям, Уэльс ханзадасы Хамад бин Иса Әл-Халифа патшасы (т. 1950) 1999 Атқарушы Салман, Бахрейннің Мұрагерлік ханзадасы Филипп патша (т. 1960) 2013 Брабант герцогы Елизаветаның салтанаттық князьдігі Друк Гьялпо Джигме Кхесар Намгьел Вангчук (т. 1980) 2006 Атқарушы Джигме Намгьел Сұлтан Хассанал Болкиях (т. 1946) 1967 Монпезат Салтанаттық Христиан, Данияның Мұрагерлік ханзадасы Мсвати III патша (т. 1968) 1986 Абсолюттік Мұрагерлік және сайлау императоры Нарухито (т. 1960) 2019 Салтанаттық Фумихито, Акишино ханзадасы (Болуы мүмкін мұрагер) Абдулла II патша (т. 1962) 1999 Атқарушы Мұрагерлік және сайлау (демек, Хусейн, Иорданияның Мұрагерлік ханзадасы) Мишаль Әл-Ахмад Әл-Жабер Әл-Сабах эмірі (т. 1940) 2023 Атқарушы Мұрагерлік және сайлау Летси III патша (т. 1963) 31 қазан 1997 жылы таққа отырды. Бұрын 12 қараша 1990 жылдан 25 қаңтар 1995 жылға дейін патшалық құрған. Ханс Адам II (т. 1945) 1989 Атқарушы Мұрагерлік ханзада Алоис (қазіргі регент ханзада) Анри Ұлы герцогы (т. 1955) 2000 Салтанаттық Гийом, Люксембургтің Мұрагерлік Ұлы герцогы Ян ди Пертуан Агонг Ибрагим Искандар (т. 1958) 2024 Салтанаттық және Федералдық Сайлау Альберт II ханзадасы (т. 1958) 2005 Жак, Монаконың Мұрагерлік ханзадасы Мухаммед VI патша (т. 1963) 1999 Атқарушы Мулай Хасан, Марокконың Мұрагерлік ханзадасы Виллем-Александр патша (т. 1967) 2013 Салтанаттық Катарина Амалия, Оранж ханшайымы Харальд V патша (т. 1937) 1991 Атқарушы және Федералдық Мұрагерлік және сайлау (демек, Халед бин Мохамед Әл-Нахайян) Франциск папасы (т. 1936) (Қасиетті Орын) 2013 Абсолюттік Сайлау