Кіріспе
географиядағы аймақ ұғымы
Екі немесе үш өлшемді кеңістік, негізінен жер және астрофизика ғылымдарында.
Two or three dimensionally defined space, mainly in terrestrial and astrophysics sciences
In geography, regions, otherwise referred to as areas, zones, lands or territories, are portions of the Earth's surface that are broadly divided by physical characteristics (physical geography), human impact characteristics (human geography), and the interaction of humanity and the environment (environmental geography). Geographic regions and sub regions are mostly described by their imprecisely defined, and sometimes transitory boundaries, except in human geography, where jurisdiction areas such as national borders are defined in law. More confined or well bounded portions are called locations or places. Apart from the global continental regions, there are also hydrospheric and atmospheric regions that cover the oceans, and discrete climates above the land and water masses of the planet. The land and water global regions are divided into subregions geographically bounded by large geological features that influence large scale ecologies, such as plains and features. As a way of describing spatial areas, the concept of regions is important and widely used among the many branches of geography, each of which can describe areas in regional terms. For example, ecoregion is a term used in environmental geography, cultural region in cultural geography, bioregion in biogeography, and so on. The field of geography that studies regions themselves is called regional geography. Regions are an area or division, especially part of a country or the world having definable characteristics but not always fixed boundaries. In the fields of physical geography, ecology, biogeography, zoogeography, and environmental geography, regions tend to be based on natural features such as ecosystems or biotopes, biomes, drainage basins, natural regions, mountain ranges, soil types. Where human geography is concerned, the regions and subregions are described by the discipline of ethnography.
Географияда аймақтар, сондай-ақ аумақтар, зоналар, жерлер немесе территориялар деп те аталатын, Жер бетінің бөліктері физикалық ерекшеліктерімен (физикалық география), адамның ықпалының ерекшеліктерімен (адам географиясы) және адам мен ортаның өзара әрекеттесуімен (қоршаған орта географиясы) негізгі бөлінеді. Географиялық аймақтар мен кіші аймақтар көбінесе олардың дәл анықталмаған, кейде уақытша шекараларымен сипатталады, бірақ адам географиясында ұлттық шекаралар сияқты құқықтық юрисдикция аймақтары заңмен анықталады. Шағын немесе жақсы шектелген бөліктер орналасқан жерлер немесе орындар деп аталады. Әлемдік континенттік аймақтардан басқа, мұхиттарды қамтитын гидросфералық және атмосфералық аймақтар, сондай-ақ планетаның құрлық және су массаларының үстіндегі жеке климаттар да бар. Құрлық және судың жаһандық аймақтары географиялық тұрғыдан үлкен геологиялық нысандармен шектелген, мысалы жазықтар және басқа да ерекшеліктер сияқты кең ауқымды экологияға әсер ететін кіші аймақтарға бөлінеді. Аймақтық аумақтарды сипаттау тәсілі ретінде аймақтар ұғымы маңызды және географияның көптеген салаларында кеңінен қолданылады, олардың әрқайсысы аймақтарды аймақтық тұрғыдан сипаттай алады. Мысалы, экологиялық географияда экожүйе, мәдени географияда мәдени аймақ, биогеографияда биоаймақ және т.б. қолданылады. Аймақтарды зерттейтін география саласы өңірлік география деп аталады. Аймақтар – бұл белгілі бір ерекшеліктері бар, бірақ әрқашан нақты шекаралары болмайтын, әсіресе елдің немесе әлемнің бір бөлігі. Физикалық география, экология, биогеография, зоогеография және қоршаған орта географиясы салаларында аймақтар экожүйелер немесе биотоптар, биомалар, су алаптары, табиғи аймақтар, тау тізбектері, топырақ түрлері сияқты табиғи ерекшеліктерге негізделеді. Адам географиясымен байланысты аймақтар мен кіші аймақтар этнография ғылымымен сипатталады.
Two or three dimensionally defined space, mainly in terrestrial and astrophysics sciences
In geography, regions, otherwise referred to as areas, zones, lands or territories, are portions of the Earth's surface that are broadly divided by physical characteristics (physical geography), human impact characteristics (human geography), and the interaction of humanity and the environment (environmental geography). Geographic regions and sub regions are mostly described by their imprecisely defined, and sometimes transitory boundaries, except in human geography, where jurisdiction areas such as national borders are defined in law. More confined or well bounded portions are called locations or places. Apart from the global continental regions, there are also hydrospheric and atmospheric regions that cover the oceans, and discrete climates above the land and water masses of the planet. The land and water global regions are divided into subregions geographically bounded by large geological features that influence large scale ecologies, such as plains and features. As a way of describing spatial areas, the concept of regions is important and widely used among the many branches of geography, each of which can describe areas in regional terms. For example, ecoregion is a term used in environmental geography, cultural region in cultural geography, bioregion in biogeography, and so on. The field of geography that studies regions themselves is called regional geography. Regions are an area or division, especially part of a country or the world having definable characteristics but not always fixed boundaries. In the fields of physical geography, ecology, biogeography, zoogeography, and environmental geography, regions tend to be based on natural features such as ecosystems or biotopes, biomes, drainage basins, natural regions, mountain ranges, soil types. Where human geography is concerned, the regions and subregions are described by the discipline of ethnography.
Жаһандану
Ғарыштан ажыратылатын жаһандық аймақтар, осылайша екі негізгі жер беті ортасы – құрлық және су арқылы нақтырақ ерекшеленеді. Дегенмен, адам географиясына тигізген әсеріне байланысты олар бұрыннан-ақ жер беті картографиясы арқылы кеңінен танылған. Олар құрлықтың ең ірі аймақтары – континенттер және судың ең ірі аймақтары – мұхиттарға бөлінеді. Сонымен қатар, ешқайсысына жатпайтын маңызды аймақтар да бар, мысалы, жағалау аймақтары болып табылатын архипелагтар немесе геологияда анықталатын жер сілкінісі аймақтары.
Континенттік өңірлер
Континенттік аймақтар көбінесе адамзат тарихындағы мол тәжірибеге негізделеді және зерттеу үшін аса ірі аумақтарды қарастыруға оңай аймақтарға бөлуге тырысады. Олар – түсінік жүзіндегі құрылымдар, көбінесе нақты шекаралары жоқ. Материктердің орталық бөлігімен байланысын ескере отырып, мұхиттық теңіз аймақтарына бөлу, компастың бағыттарымен бірге қолданылады. Кейбір континенттік аймақтар өзінің ерекшелігін анықтайтын маңызды континенттік ерекшеліктерімен сипатталады, мысалы, Амазонка бассейні немесе Сахара, олардың екеуі де тиісті континенттік жер аумағының үлкен бөлігін құрайды. Көп жағдайда, ірі континенттік аймақтар – континенттердің кең аудандарын анықтаудың тиімді жолын қарастыру арқылы жасалған ой-шақыру құрылымдары. Әлем туралы түсініктер көбінесе академиялық зерттеулерден, түрлі бұқаралық ақпарат құралдарынан немесе жеке тәжірибеден, жаһандық саяхаттардан туындайды. Олар – өз планетамыз туралы адамзаттың ұжымдық білімі және ортамызды жақсырақ түсінуге жасалған тытынулар.
Өңірлік география
Аймақтық география – Жер бетіндегі кез келген өлшемдегі аймақтарды зерттейтін географияның бір саласы. Оның басты ерекшелігі – сипаттамалық болып табылады. Негізгі мақсаты – табиғи және адам факторынан тұратын нақты аймақтың ерекшелігін немесе сипатын түсіну және анықтау. Сондай-ақ, аймақтарды бөлудің тиісті әдістерін қамтитын аймақтастыру мәселесіне де назар аударылады. Аймақтық география географиялық ғылымдардағы зерттеу тәсілінің бірі ретінде қарастырылады (мысалы, сандық немесе сындық география сияқты; толық ақпарат алу үшін география тарихына қараңыз).
Адам географиясы
Адам географиясы – географияның адамның әртүрлі жекелеген орталармен өзара әрекеттесуін қалыптастыратын үлгілер мен процестерді зерттеуге бағытталған саласы. Ол анық белгіленген адам, саяси, мәдени, әлеуметтік және экономикалық сияқты көптеген аспектілерді қамтиды. Адам географиясының негізгі назары Жердің физикалық ландшафты емес (физикалық географияны қараңыз), бірақ адамның қызметі жүзеге асырылатын физикалық ландшафтты ескермей адам географиясын талқылау қиын, сондай-ақ экологиялық география олардың арасындағы байланыс ретінде қалыптасуда. Адам географиясының аймақтарын көптеген кең санаттарға бөлуге болады:
Тарихи аймақтар
Тарихи география саласы адамзат тарихының жерлер мен аймақтармен байланысын зерттеуді, немесе уақыт өте жерлер мен аймақтардың қалай өзгергенін зерттеуді қамтиды. Американың тарихи географы Д. В. Мейниг өзінің «Американың қалыптасуы: 500 жылдық тарихқа географиялық көзқарас» атты кітабында көптеген тарихи аймақтарды сипаттайды. Мысалы, Американы отарлаудың алғашқы кезеңдеріндегі еуропалық «тұпкілікті аймақтарды» анықтау кезінде ол Солтүстік-Батыс Еуропалық Атлантикалық протестант аймағын анықтап, сипаттайды, оған «Батыс Канал қауымдастығы» сияқты кіші аймақтар кіреді, ол өз кезегінде Англияның Корнуолл, Девон, Сомерсет және Дорсет сияқты кіші аймақтарынан тұрады. Американың тарихи аймақтарын сипаттағанда, Мейниг Ньюфаундленд пен Жаңа Англия жағалауындағы «Ұлы балық аулау» туралы жазады, бұл Гранд Банксты қамтитын мұхиттық аймақ. Ол Америка тарихын сипаттауда дәстүрлі түрде қолданылатын аймақтарды, мысалы Жаңа Францияны, «Батыс Индияны», Орта колонияларды және жеке колониялардың өзін (мысалы, Мэриленд провинциясы) қабылдамайды. Оның орнына ол «бөлек отарлау аймақтары» туралы жазады, олар колониялардың атымен аталуы мүмкін, бірақ саяси шекараларға қатаң түрде сәйкес келмейді. Осы типтегі басқа тарихи аймақтардың ішінде ол «Ұлы Жаңа Англия» және оның негізгі кіші аймақтары – «Плимут», «Нью-Хейвен жағалаулары» (Лонг-Айлендтің бөліктерін қоса алғанда), «Род-Айленд» (немесе «Наррагансетт шығанағы»), «Пискатаква», «Массачусетс шығанағы», «Коннектикут аңғары» және, шамалы дәрежеде, Ұлы Жаңа Англияның ықпал ету аймағындағы аймақтар – «Акадия» (Жаңа Шотландия), «Ньюфаундленд және Балық шаруашылығы/Банктер» туралы жазады. Тарихи аймақтардың басқа мысалдары: Ирокоя, Огайо, Иллинойс және Руперт жері. Ресейдегі тарихи аймақтарға Сібір мен Ресейдің солтүстігі, сондай-ақ Урал таулары жатады. Бұл аймақтар ерте заманауи кезеңнен бастап қалыптасқан және Сібір аймақтығына әкелген өзіндік ерекшелікке ие болды.
Табиғи ресурстар аймақтары
Табиғи ресурстар көбінесе нақты белгілі бір аймақтарда кездеседі. Табиғи ресурстар аймақтары физикалық география немесе экологиялық географияның тақырыбы бола алады, бірақ сонымен қатар адам географиясы мен экономикалық географияның маңызды элементтерін қамтиды. Мысалы, көмір аймағы – физикалық немесе геоморфологиялық аймақ, бірақ оның дамуы мен игерілуі оны экономикалық және мәдени аймаққа айналдыруы мүмкін. Табиғи ресурстар аймақтарының мысалдары: Румайла кен орны, Ирак пен Кувейт шекарасында орналасқан мұнай кені және Персид шығанағы соғысында маңызды рөл атқарды; Пенсильванияның көмір аймағы, ол тарихи, мәдени, физикалық және табиғи ресурстар аймағы болып табылады; Оңтүстік Уэльс көмір алабы, Пенсильванияның көмір аймағы сияқты тарихи, мәдени және табиғи аймақ; Кузнецк бассейні, Ресейдегі маңызды көмір өндіру аймағы; Кривбас, Украинаның экономикалық және темір кенін өндіру аймағы; және Джеймс шығанағы жобасы, Квебек провинциясының ірі аймағы, онда әлемдегі ең ірі гидроэлектр станцияларының бірі салынған.
Діни аймақтар
Кейде дінмен байланысты аймаққа, христиандық сияқты атау беріледі, бұл орта ғасыр мен Ренессанс дәуіріндегі христиандықтың белгілі бір әлеуметтік және саяси құрылым ретіндегі түсінігін білдіреді. "Мұсылман әлемі" термині кейде Ислам діні үстемдік құратын әлемнің аймағын атау үшін қолданылады. Бұл жалпылама терминдер аймақтарды сипаттағанда шамалы тұйық болып келеді. Кейбір діндерде нақты белгіленген аймақтар бар. Рим-католик шіркеуі, Англия шіркеуі, Шығыс православие шіркеуі және тағы басқалары, епархия, епархия, шіркеу провинциялары және приход сияқты атаулармен шіркеулік аймақтарды анықтайды. Мысалы, АҚШ 32 Рим-католик шіркеу провинциясына бөлінген. Лютеран шіркеуі – Миссури Синоды 33 географиялық округке ұйымдастырылған, олар өз кезегінде схемаларға бөлінеді (мысалы, Атлантика округі (LCMS)). Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуі епархиялар мен приходтарға ұқсас аймақтарды пайдаланады, бірақ палата және қасиет сияқты терминдерді қолданады.
Саяси аймақтар
Саяси география саласында аймақтар көбінесе егемен мемлекеттер, әкімшілік аймақтар, провинциялар, штаттар (АҚШ-та), округтер, қалашықтар, аумақтар сияқты саяси бірліктерге негізделеді. Сондай-ақ, Еуропалық Одақ, Оңтүстік-Шығыс Азия Ұлттарының қауымдастығы және НАТО сияқты ресми түрде анықталған көпұлтты топтамалармен қатар, Үшінші әлем, Батыс Еуропа және Таяу Шығыс сияқты бейресми анықталған аймақтар да қарастырылады.